همسرداری
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
همسرداری، مهارتی است که بر اساس آن زن و شوهر با شناخت تفاوت‌ها، توانمندی‌ها و حساسیت‌های یکدیگر، به نیازهای جسمی، عاطفی، روانی و جنسی هم پاسخ می‌دهند.
عالمان مسلمان با استناد به قرآن و روایات، آداب و وظایفی برای هر یک از زوجین تعیین کرده‌اند و رعایت آن‌ها را برای داشتن زندگی مشترک سالم، پایدار و با کیفیت ضروری می‌دانند. این وظایف شامل امانت‌داری، تأمین نیازهای مالی، رعایت آداب خوش‌رفتاری، پاسخگویی به نیازهای عاطفی و جنسی و همکاری در امور زندگی است.
اسلام بر محبت و دوستی میان زن و شوهر تأکید دارد. عالمان مسلمان پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) را به‌عنوان الگوهای موفق در این زمینه معرفی می‌کنند.
این مفهوم همچنین در قالب، حقوق زوجین و اخلاق خانواده نیز مورد توجه قرار گرفته و در این حوزه آثاری منتشر شده است؛ از جمله کتاب همسرداری اثر ابراهیم امینی.
مفهوم‌شناسی
همسرداری مهارتی است که زن و شوهر با شناخت توانمندی‌ها، تفاوت‌ها و حساسیت‌های یکدیگر بتوانند به نیازهای جسمی، عاطفی، روانی و جنسی یکدیگر پاسخ دهند. به گفته پژوهشگران آگاهی و عمل به مهارت همسرداری موجب آرامش خانواده، ارتقای کیفیت زندگی و کاهش اختلافات میان زوجین می‌شود.[۱]
جایگاه همسرداری در منابع اسلامی
گفته می‌شود آیاتی از قرآن از جمله آیه ۱۹ سوره نساء و آیه ۲۲۸ سوره بقره بر رعایت همسرداری اشاره دارند.[۲] همچنین در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، روایات متعددی از پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) درباره وظایف زن و شوهر نقل شده است.[۳] برای نمونه، در کتاب الکافی، روایات مربوط به همسرداری در ذیل عناوینی «احترام شوهر به زن خود»،[۴] «حق زن بر شوهر خود»[۵] و «مدارا با همسر»[۶] گردآوری شده است.
در آثار متقدم اسلامی، این موضوع عمدتاً با عناوینی مانند «حقوق زن و شوهر نسبت به یکدیگر» مطرح شده[۷] و در برخی آثار اخلاقی عالمان مسلمان بخش‌هایی به آن اختصاص یافته است.[۸] برای نمونه طبرسی در مکارم الاخلاق و سید عبدالله شبر در الاخلاق، بخش‌هایی را با همین عنوان آورده و براساس روایات توصیه‌هایی در خصوص همسرداری ارائه کرده‌اند.[۹]
در قرن پانزدهم قمری، همسرداری با عنوان «اخلاق خانواده» مورد توجه قرار گرفته[۱۰] و در مباحث روانشناسی خانواده نیز درباره اصول و نقش آن در زندگی سالم و پایدار بحث شده است.[۱۱]
حقوق و وظایف متقابل زن و شوهر
محققان با استناد به قرآن، احادیث و سیره معصومان، وظایفی را برای زن و شوهر در زندگی مشترک برشمرده‌اند. وظایف زن شامل امانت‌داری، رعایت عفت[۱۲] و اطاعت از شوهر[۱۳] در حقوق زناشویی مانند تمکین و خروج از منزل.[۱۴] در برخی روایات شوهرداری نیکو (حُسْنُ التَّبَعُّل) برای زن به منزله جهاد توصیف شده است.[۱۵] وظایف شوهر نیز شامل تأمین نیازهای دینی و مالی خانواده (نفقه)،[۱۶] سرپرستی و حمایت از همسر و سایر اعضای خانواده[۱۷] است
آداب همسرداری
برای بهبود کیفیت زندگی مشترک آدابی توصیه شده است از جمله: خوش‌رفتاری،[۱۸] پاسخگویی به نیازهای عاطفی و جنسی،[۱۹] آراستن ظاهری برای یکدیگر،[۲۰] همکاری در امور زندگی،[۲۱] احترام،[۲۲] وفاداری،[۲۳] قناعت،[۲۴] چشم‌پوشی از خطاها و پرهیز از عیب‌جویی.[۲۵]
محبت و رحمت
عالمان مسلمان معتقدند که دین اسلام بر محبت و رحمت میان زن و شوهر تأکید دارد.[۲۶] از پیامبر(ص) روایت شده، هرگاه زوجین به یکدیگر نگاه محبت‌آمیز داشته باشند یا دست یکدیگر را بگیرند، خداوند با مهربانی به آنان می‌نگرد و گناهانشان بخشوده می‌شود.[۲۷] همچنین آیه «وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً» را بیانگر اهمیت مودت و رحمت در تحکیم زندگی مشترک می‌دانند.[۲۸]
مدیریت اختلافات در همسرداری
در روایات، زن و شوهر به صبر، تحمل و گذشت از لغزش‌های یکدیگر توصیه شده‌اند[۲۹] و در صورت بروز اختلاف، خود زوجین ابتدا با گفتگو و ارتباط مؤثر تلاش به حل آن نمایند. چنانچه اختلافات با این روش حل نشود، آیه ۳۵ سوره نساء داوری خانواده‌های زن و مرد را برای اصلاح امور توصیه می‌کند.[۳۰]
الگوهای همسرداری در تاریخ اسلام
مسلمانان پیامبر اسلام(ص) را اولین الگوی موفق در همسرداری معرفی می‌کنند. درباره سیره او گزارش شده است که با همسران خود خوش‌رفتار بوده و و بهترین مردم را کسانی معرفی می‌نمود که با زنان‌‌شان خوش‌رفتارند[۳۱] در امور خانه به آنان کمک می‌کرد[۳۲] و از خطاهایشان گذشت می‌نمود.[۳۳]
امامان معصوم(ع) نیز به‌عنوان الگوهای موفق همسرداری معرفی شده‌اند و به همه ابعاد زندگی خانوادگی توجه داشته‌اند؛ از وفاداری و محبت میان زوجین تا نقش‌ها و وظایف آن‌ها در خانه و خانواده و تربیت فرزندان.[۳۴] از جمله زندگی مشترک امام علی(ص) و حضرت فاطمه(س) در منابع اسلامی به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از همسرداری معرفی شده است.[۳۵] سید علی خامنه‌ای دومین رهبر جمهوری اسلامی و از مراجع تقلید شیعه، نقش فاطمه(س) در پشتیبانی روحی از امام علی(ع)، مدیریت زندگی در شرایط دشوار و تربیت فرزندان را از عوامل شکل‌گیری این زندگی نمونه تاریخی دانسته است.[۳۶]
برخی محققان نیز زندگی مشترک عالمان دین و همسران‌شان را نمونه‌های موفق همسرداری در اسلام معرفی کرده‌اند.[۳۷]
بازتاب در رسانه‌های ایران
در ایران، برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی در راستای آموزش مهارت‌های زندگی خانوادگی و همسرداری پخش شده‌اند. از جمله برنامه «اخلاق در خانواده» با اجرای سید علی‌اکبر موسوی حسینی در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ ش در شبکه یک سیما،[۳۸] برنامه «روابط صحیح بین زن و شوهر و مهارت‌های همسرداری» در شبکه سلامت،[۳۹] و برنامه رادیویی «همسر من» در شبکه رادیونما-سلامت.[۴۰]
کتابشناسی
برخی از آثاری که در موضوع همسرداری از دیدگاه اسلام به‌طور مستقل به رشته تحریر درآمده به قرار زیر است:
- کتاب «همسرداری»: نوشته ابراهیم امینی، آداب و وظایف زوجین را بر اساس قرآن و روایات بیان می‌کند[۴۱] و تا سال ۱۴۰۱ش، ۴۱ بار تجدید چاپ شده است.
- کتاب «سیره همسرداری امامان معصوم(ع)»: نوشته یدالله مقدسی: در ۵۰۸ صفحه توسط پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.[۴۲]
- کتاب «آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام»: نوشته سید محمد حسینی بهارانچی، در ۲۵۶ صفحه به بیان آداب همسرداری از نگاه قرآن، روایات و سیره معصومان(ع) پرداخته است.[۴۳]
پانویس
- ↑ امینی، همسرداری، ۱۳۸۹ش، ص۱۰.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۹؛ سوره بقره، آیه ۲۲۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۵۶ و ج۳، ص۳۲۰؛ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۳، ص۲۲۸؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۴، ص۲۴۹-۲۵۰؛ ابی‌داوود، سنن ابی‌داوود، المکتبة العصریة، ج۲، ص۲۴۴-۲۴۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۰۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۱۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۱۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به غزالی، احیاء العلوم، دار الکتاب العربی، ج۴، ص۱۳۳-۱۴۷؛ شبر، الاخلاق، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۹۹
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به غزالی، احیاء العلوم، دار الکتاب العربی، ج۴، ص۱۳۳-۱۴۷؛ شبر، الاخلاق، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۹۹
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ص۲۱۳؛ شبر، الاخلاق، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به امینی، همسرداری، ۱۳۸۹ش، ص۱۱؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق خانواده، ۱۳۹۱ش، ص۱۵-۱۷.
- ↑ ملکی، روانشناسی خانواده، ۱۳۹۵ش، ص۱۲ و ۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۳۴۴؛ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۷۱.
- ↑ فاخری، اخلاق خانواده، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، احکام بانوان، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۰۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۹۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۲۱۵.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، منشورات جهان، ج۲، ص۳۸؛ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۲.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۶-۳۹۱.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحة، دنیای دانش، ص۲۲۶؛ عسکری، «سیره پیشوایان در رفتار با همسر»، ص۷۶.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۹۲-۳۹۴.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۹۴-۳۹۶.
- ↑ امینی، همسرداری، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۲-۱۵۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۹۷.
- ↑ امینی، همسرداری، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۳-۱۱۶؛ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۹۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۰-۳۸۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۱.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، تهران، ج۷، ص۱۷۰.
- ↑ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۲۳۷-۲۴۰؛ حسینی بهارانچی، آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۳۴۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به پاینده، نهج‌الفصاحة، ص۴۷۲.
- ↑ هندی، کنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۶، ص۴۰۸؛ محمدی ری‌شهری، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۲۲۰.
- ↑ عابدینی، «شیوه همسرداری پیامبر(ص) به گزارش قرآن»، ص۱۷۷.
- ↑ مقدسی، سیره همسرداری امامان معصوم(ع)، ۱۴۰۱ش، ص۱۳-۱۴؛ کریمی‌نیا و دیگران، «بررسی شیوه رفتاری ائمه(ع) در زندگی مشترک»، ص۲۰۴-۲۰۷.
- ↑ «بیانات سید علی خامنه‌ای در دیدار جمعی از مداحان»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ «بیانات سید علی خامنه‌ای در دیدار جمعی از جوانان»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به آزاد، «شیوه‌های همسرداری همسران علماء»، ص۲۵-۲۶.
- ↑ «برپایی مراسم تشییع حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی»، سایت خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «روابط صحیح بین زن و شوهر و مهارت های همسرداری»، سایت شبکه سلامت.
- ↑ «همسر من»، سایت رادیونما-سلامت.
- ↑ امینی، همسرداری، ۱۳۸۹ش، ص۱۱.
- ↑ مقدسی، سیره همسرداری امامان معصوم(ع)، ۱۴۰۱ش، ص۱۴.
- ↑ حسینی بهارانچی، آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۱۳.
منابع
- قرآن کریم.
- ابی‌داوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی‌داوود، بیروت، المکتبة العصریة، بی‌تا.
- امینی، ابراهیم، همسرداری، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۹ش.
- «بیانات سید علی خامنه‌ای در دیدار جمعی از مداحان»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۳۷۷ش، تاریخ بازدید: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «بیانات سید علی خامنه‌ای در دیدار جمعی از جوانان»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۷۷ش، تاریخ بازید: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحة، قم، انتشارات دنیای دانش، بی‌تا.
- جمعی از نویسندگان، اخلاق خانواده، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
- حسینی بهارانچی، سید محمد، آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام، قم، نشر عطر عترت، ۱۳۸۵ش.
- «روابط صحیح بین زن و شوهر و مهارت های همسرداری»، سایت شبکه سلامت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۱ آبان ۱۴۰۴ش.
- عسکری، اسلام‌پور، «سیره پیشوایان در رفتار با همسر»، نشریه فرهنگ کوثر، شماره ۵۹، پاییز ۱۳۸۳ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- شبر، سید عبدالله، الاخلاق، کربلا، مکتبة العتبة الحسینیة المقدسة، ۱۴۲۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم، منشورات جهان، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
- عابدینی، احمد، «شیوه همسرداری پیامبر(ص) به گزارش قرآن»، نشریه بینات، شماره ۵۲، زمستان ۱۳۸۵ش.
- غزالی، ابوحامد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتاب العربی، بی‌تا.
- کریمی‌نیا و دیگران، «بررسی شیوه رفتاری ائمه(ع) در زندگی مشترک»، مجله پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شماره ۴۴، بهمن ۱۴۰۰ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنز العمال فی سنن الاقوال و الاعمال، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، قم، انتشارات دار الحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، شیوه همسری در خانواده، قم، انتشارات نسل جوان، ۱۳۸۱ش.
- ملکی، حسن، روانشناسی خانواده، تهران، انتشارات آوای نور، ۱۳۹۵ش.
- مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم(ع)، قم، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، ۱۴۰۱ش.
- نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
- «همسر من»، سایت رادیونما-سلامت، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۱ آبان ۱۴۰۴ش.