قضاوت زن
قضاوت زن به عهدهدار شدن منصب قضاوت توسط زنان گفته میشود و از مسائل اختلافی و دشوار فقهی[۱] در فقه امامیه و مذاهب اهل سنت است[۲] که با گسترش حضور اجتماعی زنان و طرح مباحث مربوط به حقوق زنان،[۳] و بهدلیل آثار فقهی، حقوقی و اجتماعی آن، اهمیت بیشتری یافته است.[۴] برخی پژوهشگران، محرومیت زنان از قضاوت صرفاً بهدلیل جنسیت را ناسازگار با عدالت و کرامت زن دانسته و بر بازنگری اجتهادی در این مسئله تأکید کردهاند.[۵]
به گفته پژوهشگران فقهی، شرط مرد بودن قاضی از آغاز در فقه اهلسنت مطرح بوده[۶] و بیشتر مذاهب اهلسنت قضاوت زنان را جایز ندانستهاند؛ بااینحال، حنفیان و برخی دیگر از عالمان اهلسنت، قضاوت زنان را یا بهطور مطلق و یا در برخی موارد، مانند دعاوی مالی که شهادت زنان در آنها پذیرفته میشود، جایز دانستهاند.[۷] اما در فقه امامیه، شرط مرد بودن، از زمان شیخ طوسی[۸] بهصورت صریح وارد مباحث فقهی شد[۹] و پس از وی، بیشتر فقیهان، این شرط را پذیرفتند.[۱۰] در قرن پانزدهم قمری نیز میان فقیهان شیعه درباره شرط مرد بودن، اختلافنظر وجود داشته است.[۱۱]
برخی از فقیهان همچون شهید ثانی،[۱۲] صاحب جواهر[۱۳] امام خمینی[۱۴] و گلپایگانی،[۱۵] با استناد به برخی آیات،[۱۶] از جمله آیه اَلرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ،[۱۷] روایات،[۱۸] اجماع یا عدم وجود اختلاف[۱۹] و اصل عدم ولایت،[۲۰] مرد بودن را از شرایط قاضی دانسته و قضاوت زنان را نامشروع شمردهاند. به باور آنان، قضاوت از شئون ولایت و اداره امور عمومی جامعه است و تنها کسی میتواند این منصب را بر عهده گیرد که از سوی شارع برای آن اجازه داشته باشد. همچنین با توجه به اینکه در روایات مربوط به نصب قاضی از واژه «رجل» (مرد) استفاده شده و دلیلی بر اذن زنان برای تصدی این منصب وجود ندارد، قضاوت زنان را جایز نمیدانند.
.jpg)
در مقابل، برخی همچون محمدتقی مجلسی،[۲۱] شیخ انصاری،[۲۲] مقدس اردبیلی،[۲۳] سید احمد خوانساری،[۲۴] حسینعلی منتظری[۲۵] و جوادی آملی[۲۶] این ادله را ناتمام دانسته و بر نبود دلیل قطعی برای شرط مرد بودن قاضی تأکید کردهاند. بر پایه این دیدگاه، قضاوت زنان، در صورت برخورداری از شرایطی همچون علم و عدالت، دستکم در حوزه امور زنان، جایز است.[۲۷]
گفته شده با وجود شهرت دیدگاه عدم جواز قضاوت زنان، برخی فقیهان در مواردی استثنایی، مانند قاضی تحکیم (داور منتخب طرفین دعوا[۲۸]) و قاضی مأذون (قاضی منصوب از سوی حاکم اسلامی[۲۹])، شرط مرد بودن را لازم ندانستهاند.[۳۰] بر این اساس، شماری از فقیهان[۳۱] قضاوت زنان در منصب قاضی تحکیم را پذیرفتهاند[۳۲] و برخی نیز انتصاب آنان به منصب قضا از سوی ولی فقیه یا امام معصوم(ع) را در صورت وجود مصالح[۳۳] و ضرورتها[۳۴] جایز دانستهاند.
پس از انقلاب اسلامی، شرط مرد بودن در قانون شرایط انتخاب قضات مصوب ۱۳۶۱ش پذیرفته شد؛ بااینحال، از سال ۱۳۶۳ش به بعد[۳۵] زنان امکان تصدی برخی سمتهای مشاورهای و قضایی را به دست آوردند.[۳۶] از آثار مستقل در این زمینه، کتاب «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه» اثر سید محمدیعقوب موسوی سنگلاخی است[۳۷] که با پذیرش دیدگاه عدم جواز قضاوت زنان، در مواردی قائل به جواز عبور از شرط مرد بودن در قاضی شده است.[۳۸]
پانویس
- ↑ «زن و قضاوت»، سایت استاد شهید مرتضی مطهری.
- ↑ حاجی دهآبادی، «قضاوت زن»، ص۷؛ مروتی، «قضاوت زن در قرآن و سنت»، ص۵؛ موسوی، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، ص۸۱؛ شاکری، «جایگاه قضاوت زنان از دیدگاه فقه شیعه و حقوق ایران»، ص۶۵.
- ↑ موسوی، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، ص۸۲.
- ↑ کریمی، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان...»، ص۲۵.
- ↑ صالحی نجفآبادی، قضاوت زن در فقه اسلامی، ۱۳۸۴ش، ص۱۶-۱۷.
- ↑ ماوردی، الاحکام السلطانیه، ۱۴۰۹ق، ص۸۸.
- ↑ ابنقدامه، المغنی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۳۶؛ الزحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۷۴۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۱۳؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۱۰۱.
- ↑ سروش محلاتی، «درآمدی بر بررسی قضاوت زنان»، ص۵۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۲و۱۴؛ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج۱۷، ص۳۵.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۰۷؛ گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۴-۴۸؛ خویی، مبانی تکملة المنهاج، ۱۴۲۲ق، ج۴۱ موسوعه، ص۱۳.
- ↑ شهید ثانی، المسالک، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۳۲۷
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۴.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۰۷.
- ↑ گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۴.
- ↑ آیه ۳۴ سوره نساء؛ آیه ۱۸ سوره زخرف (آیه خصام)؛ آیه ۲۲۸ سوره بقره،؛آیه ۳۳ سوره احزاب (آیه تطهیر)؛ آیه ۲۸۲ سوره بقره.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به:ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۵۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۳۴۳؛ گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۴؛ ماوردی، الاحکام السلطانیة، ۱۴۰۹ق، ص۸۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۶۴.
- ↑ شهید ثانی، المسالک، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۳۲۷؛ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج۱۷، ص۳۵؛ گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۴-۱۵؛ موسوی اردبیلی، فقه القضاء، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۹۸.
- ↑ مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۱۲، ص۱۹۱.
- ↑ انصاری، القضاء و الشهادات، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۹.
- ↑ مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۱۲، ص۱۵.
- ↑ خوانساری، جامع المدارک، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۷-۸.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۳۹.
- ↑ جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ۱۳۸۲ش، ص۳۴۸-۳۴۹.
- ↑ «پاسخ به پرسش درباره قضاوت زن در دادگاهها»، سایت آیتالله صانعی
- ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۵۲۹.
- ↑ مقدس اردبیلی، مجمع الفائده، ۱۴۰۳ق، ج۱۲، ص۲۲-۲۳؛ انصاری، القضاء و الشهادات، ۱۴۱۵ق، ص۵۹.
- ↑ موسوی، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، ص۱۰۶-۱۱۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۲۷-۲۸؛ انصاری، القضاء والشهادات، ۱۴۱۵ق، ص۴۷.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۷۰؛ موسوی اردبیلی، فقه القضاء، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ مقدس اردبیلی، مجمع الفائده، ۱۴۰۳ق، ج۱۲، ص۲۲-۲۳؛ انصاری، القضاء و الشهادات، ۱۴۱۵ق، ص۵۹.
- ↑ موسوی، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، ص۱۰۷.
- ↑ مهرپور، «بحثی پیرامون قضاوت زنان»، ص۱۲-۱۵.
- ↑ مهرپور، «بحثی پیرامون قضاوت زنان»، ص۱۲-۱۵.
- ↑ موسوی، قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه، ۱۳۸۵ش، شناسنامه کتاب.
- ↑ موسوی، قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه، ۱۳۸۵ش، شناسنامه کتاب.
منابع
- ابنبراج، عبدالعزیر، المهذب، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- ابنقدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، قاهره، مکتبة القاهرة، ۱۳۸۸ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
- الزحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، قم، مطبوعات دارالعلم، بیتا.
- انصاری، مرتضی، القضاء و الشهادات، قم، کنگره جهانی شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، قم، نشر اسراء، ۱۳۸۲ش.
- حاجی دهآبادی، احمد، «قضاوت زن»، در مجله حقوق اسلامی، شماره ۲۸، ۱۳۹۰ش.
- خوانساری، احمد، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۵ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، مبانی تکملة المنهاج، قم، موسسه احیا آثار الامام الخویی، ۱۴۲۲ق.
- سبحانی، جعفر، نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الاسلامیة الغراء، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۸ق.
- سروش محلاتی، محمد، «درآمدی بر بررسی قضاوت زنان»، در فصلنامه فقه مقارن، شماره ۲، ۱۳۹۲ش.
- شاکری گلپایگانی، طوبی و الهام وحیدی و نسیم السادات محبوبی، «جایگاه قضاوت زنان در فقه شیعه و حقوق ایران»، در پژوهش نامه زنان، سال هفتم، شماره دوم، ۱۳۹۵ش.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، انتشارات داوری، ۱۴۱۰ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الافهام، قم، موسسة المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۳ق.
- صالحی نجفآبادی، نعمت الله، قضاوت زن در اسلام همراه با چند مقاله دیگر، تهران، امید فردا، ۱۳۸۴ش.
- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، مشهد، مجمع بحوث اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی الفقه الامامیة، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران، نشر امیرکبیر، ۱۴۲۱ق.
- قلیپور، حسن، «تأملی فقهی پیرامون ادله منع قضاوت زنان»، در فصلنامه پٰژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، شماره ۳۲، ۱۳۹۲ش.
- کریمی، عباس و مصطفی نظری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، در مجله پژوهش زنان، دوره ۶، شماره ۲، ۱۳۸۷ش.
- گلپایگانی، محمدرضا، کتاب القضاء، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
- ماوردی، علی بن محمد، الاحکام السلطانیة، کویت، مکتبة دار ابن قتیبة، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین، قم، انتشارات کوشانپور، ۱۴۰۶ق.
- محقق حلی، نجم الدین، شرایع الاسلام، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- مروتی، سهراب و عبدالجبار زرگوش نسب، «قضاوت زنان در قرآن و سنت»، در مجله پژوهش زنان، دوره ۶، شماره ۲، ۱۳۸۷ش.
- مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، قم، نشر تفکر، ۱۴۰۹ق.
- مهرپور، حسین، «بحثی پیرامون قضاوت زنان»، در مجله تحقیقات حقوقی، شماره ۲۵ -۲۶.
- موسوی اردبیلی، عبدالکریم، فقه القضاء، قم، دفتر آیت الله اردبیلی، ۱۴۲۳ق.
- موسوی، سید محمدیعقوب، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، در مجله تخصصی فقه و اصول، شماره۳، ۱۳۸۶ش.
- موسوی، سید محمدیعقوب، قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، ۱۳۸۵ش.
- میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد، ٰ رسائل المیرزا القمی، مشهد، دفتر تبلیغات اسلامی خراسان، ۱۴۲۷ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة، قم، انتشارات آل البیت، ۱۴۱۵ق.