آیه تهلکه

مقاله قابل قبول
بدون عکس
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
آیه تهلکه
آیه-تهلکه.jpg
قطعه خوشنویسی از آیه تهلکه، اثر فؤاد زیدعلی عبدالله مقبل غمری[۱]
مشخصات آیه
نام آیهآیه تهلکه
واقع در سورهبقره
شماره آیه۱۹۵
جزء۲
اطلاعات محتوایی
مکان نزولمدینه
موضوعاخلاقی
دربارهانفاق در راه جهاد

آیه تَهْلُکَه آیه ۱۹۵ سوره بقره است. در ابتدای این آیه خداوند به بندگانش دستور داده است که برای اقامه جهاد در راه خدا، انفاق کنند و با ترک انفاق خود را به هلاکت نیندازند. در ادامه آیه خداوند بندگانش را به احسان تشویق می‌کند. منظور از احسان در این آیه مهربانی با دشمنان نیست؛ بلکه به معنای انجام اعمال به بهترین وجه است.

برخی افراد با استناد به جمله «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»، شهادت را مصداق هلاکت می‌دانند و از این طریق از جهاد فرار می‌کنند. به این مسئله پاسخ داده شده است که هلاکت به معنای مرگ بی‌دلیل است؛ امّا شهادت به معنای قربانی شدن در راه هدف و رسیدن به زندگی ابدی است. همچنین برخی فقها با استناد به جمله مزبور، درصدد اثبات احتیاط شرعی هستند.

متن و ترجمه

وَأَنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّـهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوا ۛ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿١٩٥﴾
و در راه خدا انفاق كنيد، و خود را با دست خود به هلاكت ميفكنيد، و نيكى كنيد كه خدا نيكوكاران را دوست مى‌دارد.[۲]

محتوا

این آیه تکمیل آیات قبل درباره جهاد است.[۳] در ابتدای آیه، خداوند برای اقامه جهاد در راه خدا، به بندگانش دستور به انفاق مال خود می‌دهد و در صورت سرپیچی، آن را سقوط به ورطه نابودی با دست خویش معرفی می‌کند؛ چرا که عدم انفاق در راه جهاد، باعث تضعیف قدرت مسلمانان می‌شود.[۴] در تفسیر نمونه گفته شده است، جمله «وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» هر چند درباره جهاد و عدم ترک انفاق نازل شده؛ امّا مفهوم گسترده‌ای دارد و موارد دیگری را نیز شامل می‌شود، از جمله انسان حق ندارد بدون پیش‌بینی‌های لازم از مسیر‌های خطرناک بگذرد و یا بدون برنامه‌ریزی وارد جنگ و جهاد شود.[۵]

در ادامه آیه، خداوند بندگانش را به احسان تشویق می‌کند. به اعتقاد علامه طباطبایی منظور از احسان، خودداری از جهاد و مهربانی با دشمنان نیست؛ بلکه منظور این است که هر عملی را به بهترین شکل انجام دهند. اگر در حال جنگ هستند به بهترین شکل با دشمنان بجنگند و اگر در حال صلح هستند به بهترین شکل صلح کنند.[۶]

فرار از جهاد

برخی افراد با استناد به این آیه، جهاد در راه خدا را نوعی هلاکت می‌دانند و حتی قیام امام حسین (ع) را مصداق «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» به شمار می‌آورند[نیازمند منبع] [یادداشت ۱]و با این روش از جهاد فرار می‌کنند. در تفسیر نمونه به این مسئله پاسخ داده شده است که «تَهْلُکَه» یا همان هلاکت با شهادت تفاوت دارد. تهلکه به معنای مرگ بی‌دلیل است، در حالی که شهادت به معنای قربانی شدن در راه هدف و رسیدن به زندگی ابدی است.[۷] صاحب جواهر مبارزه کردن مسلمانی را که ضعیف است با دشمنی که در خواست مبارزه در میدان نبرد کرده است؛ برخلاف علامه حلی در قواعد که آن را حرام دانسته؛ مصداق انداختن خویش در تهلکه ندانسته وآن را مصداق شهادت برشمرده است. [۸]

کاربرد در فتوا

برخی فقها با استناد به جمله «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»، در صدد اثبات وجوب احتیاط شرعی هستند. به این معنا، عملی که احتمال حرمت آن وجود دارد، مصداق افتادن در هلاکت و نابودی است و باید ترک شود. [۹]شیخ انصاری چنین برداشتی از جمله فوق را رد می‌کند و آن را مصداق شبهه موضوعیه دانسته( که معلوم نیست آیا ترک احتیاط در این‌گونه موارد مصداق انداختن خویش در تهلکه است یا خیر؟ ) که به اتفاق همگان اجتناب در شبهه موضوعیه لازم نیست.[۱۰]

پانویس

  1. «قطعه خوشنویسی آیه تهلکه»، صفحه شخصی مقبل غمری در توییتر.
  2. سوره بقره، آیه ۱۹۵.
  3. طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۵۱۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۳م، ج۲، ص۶۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۵.
  4. طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۳م، ج۲، ص۶۴.
  5. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۶.
  6. طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۳م، ج۲، ص۶۴.
  7. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۸-۳۹.
  8. نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۸۹.
  9. شیخ انصاری، فرائد الأصول، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۶۳.
  10. شیخ انصاری، فرائد الأصول، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۶۳.
  1. شاید اشعار مولوی اشاره به این طرز تفکر داشته باشد.
    آنک مردن پیش چشمش تهلکه‌ست امرِ لاتُلقوا بگیرد او به دست
    و آنک مردن پیش او شد فتح باب سارعوا آید مرو را در خطاب
    https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar3/sh166 مثنوی معنوی، دفتر سوم، شماره ۱۶۶

منابع

  • قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، ت‍ه‍ران‌، دف‍ت‍ر م‍طال‍ع‍ات‌ ت‍اری‍خ‌ و م‍ع‍ارف‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۹ش.
  • شیخ انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۳م.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.

«قطعه خوشنویسی آیه تهلکه»، صفحه شخصی مقبل غمری در توییتر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ نوامبر ۲۰۲۰م، تاریخ بازدید:‌ ۳ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.

  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامية، ۱۳۸۰ش.