سوره منافقون، شصت‌وسومین سوره و از سوره‌های مدنیقرآن است که با ۱۱ آیه در جزء ۲۸ جای دارد. این سوره که نامش را از موضوع اصلی خود گرفته، به معرفی ویژگی‌های منافقان، دشمنی آنان با مسلمانان و هشدار درباره خطرشان می‌پردازد و مؤمنان را به انفاق در راه خدا و پرهیز از نفاق سفارش می‌کند. ماجرای تهدید پیامبر(ص) از سوی عبدالله بن اُبَیّ نیز از موضوعات آن است. بنابر گزارشی در تفسیر قمی، پس از درگیری دو تن از اصحاب بر سر آب و تهدید عبدالله بن اُبَیّ به بیرون‌راندن مهاجران از مدینه، زید بن ارقم سخنان او را به پیامبر(ص) گزارش داد؛ اما عبدالله آن را انکار کرد و پس از این ماجرا، آیات نخست تا هشتم سورهنازل شد.
در آیات ۴، ۷ و ۸ سوره منافقون، به‌ترتیب منافقان به چوب‌هایی بی‌جان و تکیه‌داده‌شده تشبیه شده‌اند، از ناآگاهی آنان نسبت به تدبیر الهی سخن گفته شده و تهدید عبدالله بن ابی علیه پیامبر(ص) مطرح شده است. مفسران این تشبیه را نشانه فقدان عقل و فهم منافقان دانسته‌اند. در روایات، قرائت این سوره موجب پاکی از نفاق دانسته شده و خواندن آن همراه با سوره جمعه در نماز ظهرجمعه توصیه شده است؛ همچنین، برخی فقها قرائت آن را در رکعت دوم نماز جمعهمستحب می‌دانند.
معرفی
سوره منافقون به‌سبب محوریت موضوع منافقان در آن، به این نام خوانده شده است.[۱] سوره منافقون از سوره‌های مدنی است و در ترتیب نزول، صد و پنجمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص)نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، شصت و سومین سوره است و در جزء ۲۸ قرآن قرار دارد.[۲]
سوره منافقون ۱۱ آیه، ۱۸۰ کلمه و ۸۰۰ حرف دارد. این سوره از مُفَصَّلات، یعنی سوره‌های دارای آیات کوتاه، و از سوره‌های نسبتاً کوچک قرآن است.[۳] این سوره را در شمار سوره‌های ممتحنات نیز آورده‌اند.[۴]
محتوا
سوره منافقون، منافقان را توصیف می‌کند و از دشمنی شدید آنان با مسلمانان سخن می‌گوید. در این سوره، به پیامبر(ص) سفارش شده است در برابر خطر منافقان هوشیار باشد. همچنین، مؤمنان به انفاق در راه خدا و پرهیز از نفاق و دورویی توصیه شده‌اند.[۵]
جوادی آملی، مفسر شیعه، شهادت منافقان به رسالت پیامبر(ص) را از دو جهت دروغ می‌داند: نخست، اصل سخن آنان دروغ است؛ زیرا در قلب خود به رسالت پیامبر اعتقاد ندارند (کذب خبری)؛ دوم، گویندگان نیز دروغگو هستند؛ زیرا به آنچه بر زبان می‌آورند باور ندارند (کذب مُخبری). بنابراین، شهادت منافقان هم از جهت محتوای سخن و هم از جهت گوینده آن دروغ است.[۶]
شأن نزول
در تفسیر قمی، شأن نزول آیات نخست سوره منافقون چنین گزارش شده است: در یکی از غزوه‌های پیامبر(ص)، میان دو تن از اصحاب بر سر کشیدن آب از چاه درگیری رخ داد و یکی از انصار آسیب دید. عبدالله بن اُبَیّ پس از شنیدن خبر، تهدید کرد که با بازگشت به مدینه، افراد حقیر را از شهر بیرون می‌کند. منظور او از این سخن، اخراج مهاجران بود که در آیه ۸ سوره منافقون بازتاب یافته است:[۷]زید بن ارقم که شاهد ماجرا بود، سخنان عبدالله را به پیامبر(ص) گزارش داد؛ اما عبدالله با شهادت به وحدانیتخدا و رسالت پیامبر(ص)، گفته‌های زید را تکذیب کرد. پس از آن، آیات نخست تا هشتم سوره نازل شد.[۸]
نکات تفسیری
آیات ۴، ۷ و ۸ سوره منافقون به‌ترتیب به تشبیه منافقان به چوب‌های تکیه‌داده‌شده، ناآگاهی آنان از تدبیر الهی و تهدید پیامبر(ص) از سوی عبدالله بن ابی می‌پردازد. مفسران درباره این آیات نکات تفسیری مطرح کرده‌اند.
در آیه ۴، منافقان به «خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ»؛ یعنی چوب‌های تکیه‌داده‌شده، تشبیه شده‌اند. برخی مفسران این تشبیه را بیانگر سبکی و پوکی، ناپایداری در برابر فشار، جمود و انعطاف‌ناپذیری، نداشتن استقلال و ناتوانی از شنیدن و اندیشیدن دانسته‌اند.[۹]طبرسی نیز در مجمع البیان، این تعبیر را به جسدهای بی‌روح تفسیر کرده و آن را کنایه از فقدان عقل و فهم در منافقان دانسته است.[۱۰] در آیه ۷، علامه طباطبائی در تفسیر عبارت «لایفقهون» دو احتمال مطرح می‌کند: نخست اینکه منافقان حکمت تدبیر الهی در روزی‌رسانی و آزمودن بندگان با فقر را درک نمی‌کنند؛ دوم اینکه مالکیت خداوند بر خزائن آسمانها و زمین را نمی‌فهمند و می‌پندارند قطع کمک‌های مالی، مؤمنان را از روزی محروم می‌کند.[۱۱]
در آیه ۸ نیز طباطبائی معتقد است منظور عبدالله بن ابی از «اذلّ» در عبارت «لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ»، پیامبر(ص) و از «اعزّ»، خودش بود و با این سخن قصد تهدید پیامبر(ص) را داشت.[۱۲] همچنین، به اعتقاد او، تعبیر جمع «وَلكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ» در ادامه آیه نشان می‌دهد دیگر یاران عبدالله نیز با سخن او موافق بودند.[۱۳]
﴿چون منافقان نزد تو آیند گویند گواهی می‌دهیم که تو واقعاً پیامبر خدایی و خدا [هم] می‌داند که تو واقعاً پیامبر او هستی و خدا گواهی می‌دهد که مردم دوچهره سخت دروغگویند ١﴾
﴿و چون آنان را ببینی هیکلهایشان تو را به تعجب وامی‌دارد و چون سخن گویند به گفتارشان گوش فرا می‌دهی گویی آنان شمعک‌هایی پشت بر دیوارند [که پوک شده و درخور اعتماد نیستند] هر فریادی را به زیان خویش می‌پندارند خودشان دشمنند از آنان بپرهیز خدا بکشدشان تا کجا [از حقیقت] انحراف یافته‌اند ٤﴾
﴿آنان کسانی‌اند که می‌گویند به کسانی که نزد پیامبر خدایند انفاق مکنید تا پراکنده شوند و حال آنکه گنجینه‌های آسمانها و زمین از آن خداست ولی منافقان درنمی‌یابند ٧﴾
﴿می‌گویند اگر به مدینه برگردیم قطعاً آنکه عزتمندتر است آن زبون‌تر را از آنجا بیرون خواهد کرد و[لی] عزت از آن خدا و از آن پیامبر او و از آن مؤمنان است لیکن این دورویان نمی‌دانند ٨﴾
﴿و از آنچه روزی شما گردانیده‌ایم انفاق کنید پیش از آنکه یکی از شما را مرگ فرا رسد و بگوید پروردگارا چرا تا مدتی بیشتر [اجل] مرا به تأخیر نینداختی تا صدقه دهم و از نیکوکاران باشم ١٠﴾
﴿و[لی] هر کس اجلش فرا رسد هرگز خدا [آن را] به تأخیر نمی‌افکند و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است ١١﴾
﴿چون منافقان نزد تو آیند گویند گواهی می‌دهیم که تو واقعاً پیامبر خدایی و خدا [هم] می‌داند که تو واقعاً پیامبر او هستی و خدا گواهی می‌دهد که مردم دوچهره سخت دروغگویند ١ سوگندهای خود را [چون] سپری بر خود گرفته و [مردم را] از راه خدا بازداشته‌اند راستی که آنان چه بد می‌کنند ٢ این بدان سبب است که آنان ایمان آورده سپس به انکار پرداخته‌اند و در نتیجه بر دلهایشان مهر زده شده و [دیگر] نمی‌فهمند ٣ و چون آنان را ببینی هیکلهایشان تو را به تعجب وامی‌دارد و چون سخن گویند به گفتارشان گوش فرا می‌دهی گویی آنان شمعک‌هایی پشت بر دیوارند [که پوک شده و درخور اعتماد نیستند] هر فریادی را به زیان خویش می‌پندارند خودشان دشمنند از آنان بپرهیز خدا بکشدشان تا کجا [از حقیقت] انحراف یافته‌اند ٤ و چون بدیشان گفته شود بیایید تا پیامبر خدا برای شما آمرزش بخواهد سرهای خود را برمی‌گردانند و آنان را می‌بینی که تکبرکنان روی برمی‌تابند ٥ برای آنان یکسان است چه برایشان آمرزش بخواهی یا برایشان آمرزش نخواهی خدا هرگز بر ایشان نخواهد بخشود خدا فاسقان را راهنمایی نمی‌کند ٦ آنان کسانی‌اند که می‌گویند به کسانی که نزد پیامبر خدایند انفاق مکنید تا پراکنده شوند و حال آنکه گنجینه‌های آسمانها و زمین از آن خداست ولی منافقان درنمی‌یابند ٧ می‌گویند اگر به مدینه برگردیم قطعاً آنکه عزتمندتر است آن زبون‌تر را از آنجا بیرون خواهد کرد و[لی] عزت از آن خدا و از آن پیامبر او و از آن مؤمنان است لیکن این دورویان نمی‌دانند ٨ ای کسانی که ایمان آورده‌اید [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند و هر کس چنین کند آنان خود زیانکارانند ٩ و از آنچه روزی شما گردانیده‌ایم انفاق کنید پیش از آنکه یکی از شما را مرگ فرا رسد و بگوید پروردگارا چرا تا مدتی بیشتر [اجل] مرا به تأخیر نینداختی تا صدقه دهم و از نیکوکاران باشم ١٠ و[لی] هر کس اجلش فرا رسد هرگز خدا [آن را] به تأخیر نمی‌افکند و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است ١١﴾
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف رضی، ۱۴۰۶ق.
شیخ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: تحقیق وتعلیق : لجنة من العلماء والمحققین الأخصائیین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵/۱۹۹۵م.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
قمی، على بن ابراهيم، تفسیر القمی، تحقیق: سيد طيب موسوى جزايرى، قم، دارالکتاب، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ش.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.
