پرش به محتوا

هم‌جنس‌گرایی

از ویکی شیعه

هم‌جنس‌گرایی از گرایش‌های جنسی که در آن فرد به‌طور انحصاری به هم‌جنس خود تمایل دارد.

در اسلام، هم‌جنس‌بازی حرام است و در فقه اسلامی برای آن مجازات تعیین شده است؛ برای مردان اعدام و برای زنان تحت شرایطی صد ضربه شلاق. برخی مبلغان هم‌جنس‌گرایی با تبلیغات و حمایت‌های سیاسی تلاش می‌کنند این گرایش را در کشورهای اسلامی نیز ترویج کنند.

مدافعان حقوق هم‌جنس‌گرایان این گرایش را ژنتیکی و خارج از اختیار فرد می‌دانند، اما پژوهش‌های علمی شواهد قطعی برای ژنتیکی بودن آن ارائه نکرده‌اند. همچنین نقش عوامل اجتماعی در گرایش جنسی مورد بررسی محققان قرار گرفته است. به‌عنوان نمونه، بر اساس یک تحقیق ۸۴ درصد از مردان هم‌جنس‌گرا تجربه بی‌تفاوتی والدین در دوران کودکی را گزارش کرده‌اند.

برخی هم‌جنس‌گرایان رفتارهای هم‌جنس‌گرایانه در حیوانات را به‌عنوان نشانه‌ای از «طبیعی بودن» این گرایش در انسان مطرح می‌کنند. اما پژوهشگران معتقدند که حتی اگر این رفتار در حیوانات رایج باشد، نمی‌توان آن را به انسان تعمیم داد همچنان که تعمیم رفتارهای غریزی حیوانات مانند کشتن فرزندان، به انسان نیز نادرست است.

مفهوم‌شناسی

هم‌جنس‌‌گرایی (در انگلیسی homosexuality) یکی از گرایش‌های جنسی است که در آن تمایل جنسی فرد منحصراً نسبت به هم‌جنس خود است.[۱] هم‌جنس‌‌بازی تنها میل باطنی نیست؛ بلکه شامل رفتار و عمل نیز می‌شود.[۲] در ادبیات اسلامی، رابطه هم‌جنس‌‌‌بازی میان مردان (در انگلیسی GAY)، لواط نامید می‌شود و رابطه میان زنان (در انگلیسی Lesbian) مُساحقه خوانده می‌شود.[۳] افرادی که هم به جنس مخالف و هم به هم‌جنس‌ خود تمایل دارند، دوجنس‌گرا نامیده می‌شوند.[۴] در کشور عراق استفاده از تعبیر هم‌جنس‌گرایی ممنوع است و از انحراف جنسی استفاده می‌شد.[۵]

مخالفتِ اسلام با هم‌جنس‌‌گرایی

آيا شما با مردها آمیزش می‌کنید و راه [فرزندآوری] را قطع مى‌كنيد و در محافل خود كارهاى ناپسند انجام می‌دهید؟
اما پاسخ قومش جز اين نبود كه گفتند: اگر راست می‌گويى عذاب خدا را براى ما بياور.(۲۹)
...
ما بر اهل این شهر به علت کار بسیار زشتی که مرتکب می‌شوند، عذاب سختی از آسمان نازل خواهیم کرد.(۳۴)

همجنس‌بازی در قرآن و روایات اسلامی به عنوان عملی حرام و مستحق مجازات معرفی شده است.[۶] آمیزش جنسی میان مردان، از گناهان کبیره شمرده شده[۷] و در برخی روایات بزرگ‌تر از گناه زنا توصیف شده است.[۸] همچنین قوم لوط در قرآن به دلیل ارتکاب آن مورد سرزنش قرار گرفته‌اند.[۹] هم‌جنس‌‌بازی زنان (مساحقه) نیز از گناهان كبيره محسوب می‌شود[۱۰] و گناه اصحاب رَس[۱۱] دانسته شده است.[۱۲]

نهی قرآن از هم‌جنس‌بازی به شکل‌های مختلف بیان شده است:

  • آیات متعدد مربوط به قوم لوط، صراحتا لواط را منع می‌کند.[۱۳]
  • در آیات ۵ تا ۷ سوره مؤمنون یکی از صفاتِ مؤمنان را حفظ شهوت و عفت نسبت به غیرهمسر و کنیز بیان شده و کسی که فراتر از این عمل کند تجاوزکار.[۱۴]
  • قرآن زوجیت را به عنوان یک قانون طبیعی و شرعی میان مذکر و مؤنث معرفی می‌کند.[۱۵]
  • آیه ۳ سوره نور، کسانی که نمی‌توانند ازدواج شرعی داشته باشند را به رعایت عفتتوصیه می‌کند.[۱۶]

بر اساس روایتی از امام رضا(ع)، فلسفه تحریم همجنس‌بازی، قطع نسل بشر،‌ فساد تدبیر زندگى اجتماعى و ایجاد ویرانی در دنیا بیان شده است.[۱۷] مکارم شیرازی، عالم شیعی، روايات مربوط به مذمت هم‌جنس‌‌گرايى را «زياد و تكان‌دهنده» توصیف کرده و معتقد است مطالعه این روایات نشان می‌دهد که شدت این گناه بالاست.[۱۸]

در فقه اسلامی، حد هم‌جنس‌‏بازی مردان (فاعل و مفعول) اعدام تعیین شده و راه‌های اجرای آن مختلف بيان شده است.[۱۹] در قانون مجازات اسلامی ایران نیز برای لواط حکم به قتل و برای مساحقه صد ضربه شلاق تعیین شده است.[۲۰]

عادی‌سازی هم‌جنس‌بازی در غرب و فشار بر جهان اسلام

در اوایل قرن بیستم، هم‌جنس‌گرایی در برخی رویکردهای روان‌شناختی به‌عنوان نوعی اختلال روانی تلقی می‌شد و در نخستین نسخه راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-I) در ذیل اختلالات رفتار جنسی قرار گرفت. با این حال، در سال ۱۹۷۳م، انجمن روان‌پزشکی آمریکا هم‌جنس‌گرایی را از فهرست اختلالات روانی حذف کرد، تصمیمی که با واکنش‌ها و انتقادهایی همراه بود.[۲۱]

برخی نویسندگان، تبلیغات گسترده و حمایت‌های سیاسی و اجتماعی را از عوامل افزایش مقبولیت هم‌جنس‌گرایی در کشورهای غربی دانسته‌اند.[۲۲] تا سال ۲۰۲۳م، بیش از ۳۰ کشور ازدواج هم‌جنس‌گرایان را قانونی اعلام کردند.[۲۳] در برخی کشورها از جمله فرانسه[۲۴] و صربستان[۲۵] اعتراض‌هایی علیه آن شکل گرفت و در روسیه نیز قوانینی برای محدودکردن تبلیغات مرتبط با هم‌جنس‌گرایی تصویب شده است.[۲۶]

سید علی خامنه‌ای:
همجنس‌بازی در غرب می‌شود ارزش؛ مخالفت با آن می‌شود ضد ارزش! ... در این زمینه متوقف هم نخواهد ماند و به جاهای بسیار بدتر و زشت‌تری خواهد انجامید.[۲۷]

سال ۲۰۰۱م سال ۲۰۰۸م سال ۲۰۱۲م
۵۳ درصد مردم امریکا هم‌جنس‌‌بازی را غیراخلاقی می‌دانستند درصد موافقان و مخالفان هم‌جنس‌گرایی در امریکا برابر شد. ۵۴ درصد مردم امریکا موافق هم‌جنس‌‌گرایی گردیدند.[۲۸]
دومینیک وِنِر مورخ فرانسوی که در اعتراض به رسمیت یافتن ازدواج هم‌جنس‌گراها در فرانسه در محراب کلیسای نوتردام خودکشی کرد.[۲۹]

برخی معتقدند که مبلغان هم‌جنس‌گرایی در پی گسترش آن در جوامع اسلامی هستند.[۳۰] در مقابل، شماری از تحلیل‌گران بر این باورند که این پدیده در جوامع اسلامی نیز وجود دارد و بر ضرورت مواجهه واقع‌بینانه با آن تأکید می‌کنند و ارائه راهکارهای اجتماعی و فرهنگی را مؤثرتر از طرد یا تقبیح صرف می‌دانند.[۳۱] به‌گزارش نویسنده‌ای در یکی از روزنامه‌های ترکیه، افزون بر دولت، نهادهای غیردولتی نیز باید در مواجهه با این موضوع مشارکت کنند.[۳۲]

تبلیغات رسانه‌ها

برخی پژوهشگران، سینمای هالیوود و سریال‌های تلویزیونی غربی را از عوامل تأثیرگذار در عادی‌سازی هم‌جنس‌گرایی می‌دانند.[۳۳]به گفته آنان، بازنمایی روابط همجنس‌گرایانه حتی در سریال‌های علمی تخیلی نیز مشاهده می‌شود.[۳۴] بر اساس برخی گزارش‌ها، در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵م، بیش از ۴۰ فیلم سینمایی، ۹ سریال تلویزیونی و شمار قابل توجهی موزیک‌ویدئو در هالیوود تولید شده که به بازنمایی هم‌جنس‌گرایی و کاهش قبح اجتماعی آن پرداخته‌اند.[۳۵]

به‌گفته یکی از نویسندگان، سینمای غرب از کارکرد سنتی خود به‌عنوان رسانه فاصله گرفته و پس از جذب گسترده مخاطبان، موضوعاتی مانند انحرافات اخلاقی، گرایش‌های جنسی کم‌شیوع و نقد مقدسات را به‌گونه‌ای بازنمایی می‌کند که برای مخاطب عادی و قابل قبول جلوه می‌یابد.[۳۶] همچنین برخی تحلیل‌ها، هدف بخشی از تبلیغات رسانه‌ای مرتبط با هم‌جنس‌گرایی را ایجاد نگرش مثبت در افکار عمومی و سوق‌دادن جوامع مختلف، از جمله کشورهای اسلامی، به پذیرش این پدیده دانسته‌اند.

ارسین چلیک، نویسنده ترکیه‌ای:

«باید بپذیریم در برابرمان یک لابی قدرتمند (حمایت از هم‌جنس‌گرایی) قرار دارد. این لابی قدرتمند، برندها، سلبریتی‌ها، سریال‌های تلویزیونی و صنعت سینما را تسخیر کرده و مدیریت می‌کند. باید در برابر فشارهای این لابی ... شجاعانه بایستیم.»[۳۷]

آنچه هم‌جنس‌گراها دلیل می‌خوانند

گفتمانِ حامی هم‌جنس‌گرایی، ایده «طبیعی بودن» هم‌جنس‌‌گرایی را بر اساس سه محور گسترش می‌دهند:

  • مقایسه رفتار انسان با رفتار حیوان: آنان معتقدند حیوانات رفتار هم‌جنس‌گرایانه دارند و همین نشان از طبیعی بودن این امر دارد.[۳۸] این استدلال با تفصیل در میان هم‌جنس‌گراها مطرح شده است. مخالفان این استدلال، معتقدند بر فرضِ قبولِ شیوعِ این امر در میان حیوانات، سنجیدن رفتارهای حیوانات با انسان‌ها اشتباه است. مخالفان به رفتار برخی حیوانات استناد می‌کنند که فرزندان را می‌کشند و آیا می‌توان چنین چیزی را در مورد انسان‌ها نیز روا دانست.[۳۹]
  • ژنتیکی‌بودنِ هم‌جنس‌گرایی ادعایی است که هم‌جنس‌گراها بسیار بر آن اصرار دارند.[۴۰]
  • هم‌جنس‌گراها همچنین معتقدند متغیرهای محیطی و عوامل اجتماعی هیچ ارتباطی با تعیین گرایش و هویت جنسی ندارند.[۴۱]
    مقاله:‌ «هیچ ژن مخصوصی برای هم‌جنس‌گرایی وجود ندارد» در بی بی سی انگلیسی[۴۲]

بررسی ژنتیکی‌بودن

گروه‌های حامی «حقوق هم‌جنس‌‌گرایان»، با اصرار، هم‌جنس‌گرایی را امری کاملاً ژنتیکی می‌خوانند.[۴۳] آنان تلاش در ترویج این نکته دارند که هم‌جنس‌‌گرایی یک بیماری یا یک اختلال روان‌شناختی نیست، بلکه انتخابی مشروع است؛ زیرا ارثی است.[۴۴] آنان با باور به این مطلب، راه را بر هرگونه اعتراض بسته می‌دانند.[۴۵]

در سال ۲۰۱۵م، محققانی از دانشگاه کالیفرنیا از برخی علائم ژنتیکی خبر دادند که به طور مستقیم بر هم‌جنس‌گرایی مردان تأثیر می‌گذارد. مجله معروف نیچر این خبر را نشر داد. چندین وب سایت علمی نیز به سرعت از آن پیروی کردند. اما محققان چندین اشتباه در آن یافتند که اعتبار مطالعه را به چالش می‌کشید. ... مشخص شد محققان کالیفرنیا گروه خاصی از آزمایش‌ها را حذف کرده‌اند ... همچنین تحقیقات بر تعداد بسیار اندکی بوده که برای تعمیم یا حتی تکرار همان نتیجه نیز کفایت نمی‌کرد.[۴۶]

اما محققان این نوع ادعاها را نوعی بازی‌های رسانه‌ای می‌دانند که پشتوانه علمی ندارد.[۴۷] وب سایت معتبر ساینتیفیک آمریکن مقاله‌ای با عنوان «مطالعه گسترده نشان می‌دهد هیچ دلیل ژنتیکی واحدی برای رفتار جنسی هم‌جنس‌‌گرایان یافت نمی‌شود» را در سال ۲۰۱۹ منتشر کرد.[۴۸] این مقاله می‌گوید: مطالعه جدید که در مجله Science نیز منتشر شد، نشان می‌دهد این تصور را که یک ژن یا تعداد انگشت شماری از ژن‌ها، فرد را مستعد رفتارهای هم‌جنس‌گرا می‌کند، منتفی است.[۴۹] نویسنده با استناد به نویسندگان دیگر بیان می‌دارد که شباهت‌های ژنتیکی هنوز نمی‌تواند نشان دهد که آیا یک فرد معین هم‌جنس‌‌گرا است یا خیر؟[۵۰]

محققان به ژنتیکی بودن هم‌جنس‌گرایی این اشکال را وارد می‌دانند که چگونه فرزند یک زوج ناهم‌جنس‌‌گرا، ژن هم‌جنس‌گرایی را منتقل به فرزند کرده‌اند در حالی که خود گرایشی به آن نداشته‌اند.[۵۱] همچنین برخی محققان این اشکال را مطرح کرده‌اند که آیا ژنتیکی‌بودنِ یک وضعیت، توجیه درستی برای طبیعی اعلام کردن آن است؟ چرا جامعه پزشکی به دنبال درمان افرادی است که با ژن دیابت به دنیا آمده‌اند؟ آیا افراد مبتلا به افسردگی یا اسکیزوفرنی به حال خود رها می‌شوند؛ زیرا این مشکلات ریشه در مغز آن‌ها دارد؟!.[۵۲]

اختلال روانی؛ هست یا نیست؟!

بسیاری از هم‌جنس‌گراها معتقدند متغیرهای محیطی و عوامل اجتماعی، هیچ ارتباطی با تعیین گرایش و هویت جنسی ندارد.[۵۳] در مقابل محققان عوامل اجتماعی بسیاری را دخیل در هم‌جنس‌گرایی دانسته‌اند.[۵۴] براساس برخی تحقیقات عدم وجود پدر یا مادر میزان گرایش به هم‌جنس‌گرایی را ۲۰ درصد افزایش می‌دهد. در مطالعه دیگری ۸۴ درصد از مردان هم‌جنس‌گرا اعتراف کرده‌اند که پدرانشان در دوران جوانی نسبت به آنها بی‌تفاوت بوده‌اند.[۵۵] برخی مطالعات نشان داده که هم‌جنس‌‌گرایان اکثراً توسط گروه‌های بزرگ هم‌جنس طرد می‌شدند.[۵۶]

جرالد اس بلوم:

«دراین دوره (نوجوانی ) فرد به انزوا پناه می برد و نسبت به افراد خانواده‌اش روش بیگانگی پیش می‌گیرد. در خارج از خانواده به اشخاص دیگری علاقمند می‌شود که برای او دلبستگی به آنها جایگزین دلبستگی به پدر و مادرش می‌شود. گاهی جوانک مجذوب نوجوانان همسن خودش می‌شود . در این حال دوستی آنها به صورت یک دوستی پر شور یا عشق واقعی در می‌آید.»[۵۷]

در مقاله‌ای در نیویورک تایمز هم‌جنس‌گرایی را در قالب یک روان رنجوری یا اختلال شخصیت بررسی کرده‌اند. این مقاله از روانپزشک مشهور ادموند برگلر نقل می‌کند که «همه هم‌جنس‌گرایی‌ها نشان دهنده آسیب شناسی جدی است.»[۵۸] در این مقاله آمده که زیگموند فروید هم‌جنس‌گرایی را اساساً ناشی از عوامل اساسی و نیز یک انحراف می‌دانست و امید چندانی برای درمان این بیماری نداشت.[۵۹]

لارنس هاترر هیئت علمی بالینی در گروه روانپزشکی در کرنل (Cornell) و همکار برجسته انجمن روانپزشکی آمریکا نیز هم‌جنس‌گرایی را «یک اختلال قابل درمان» می‌خواند. او در مطالعات خود بر روی صدها بیمار هم‌جنس‌‌باز مرد، به غیر از تأثیرات خانوادگی، دلایل دیگری نیز برای هم‌جنس‌‌گرایی مردان پیدا کرد. هاترر از مکانیسم‌های «محرک» شامل محرک‌های محیطی مانند دوستان یا محیط‌های هم‌جنس‌‌گرا و ... صحبت کرده است.[۶۰]

پانویس

  1. جبل عاملی، «بررسی و تحلیل همجنس گرایی از منظر روانشناسی اسلامی»، ص۱۸۶.
  2. کریمی‌نبا، «علل و مجازات همجنس گرایی در جوامع امروزی» ص۱۳۲.
  3. کریمی‌نبا، «علل و مجازات همجنس گرایی در جوامع امروزی» ص۱۳۲.
  4. جبل عاملی، «بررسی و تحلیل همجنس گرایی از منظر روانشناسی اسلامی»، ص۱۸۶.
  5. «دستورالعمل دولت عراق برای رسانه‌ها: به جای همجنس‌گرایی بنویسید انحراف جنسی»، یورونیوز.
  6. کریمی‌نبا، «علل و مجازات همجنس گرایی در جوامع امروزی»ص۱۴۳
  7. علامه حلّی، تحریر الأحکام الشرعیة، مؤسسه آل البیت(ع)، مشهد، ج۲، ص۲۲۴.
  8. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵ ؛ ص۵۴۳.
  9. فقیهی، تربیت جنسی، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۱.
  10. یوسفیان، احكام حقوقى اسلام، تهران، ج۱، ص۴۴.
  11. سوره فرقان، آیه۳۸.
  12. مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۹۵.
  13. غلامی،‌ «مؤلفه‌های تربیتی قرآن در طرح مسائل جنسی»، ص۱۱.
  14. خاطر، «أسلمة الشذوذ الجنسي!»، الجزیره.
  15. «پرگار: آیا همجنس‌گرایی در اسلام نهی شده است؟»،‌یوتیوب
  16. «پرگار: آیا همجنس‌گرایی در اسلام نهی شده است؟»،‌یوتیوب
  17. شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۴۷.
  18. مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۹، ص۱۹۳.
  19. مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۹، ص۱۹۲.
  20. کریمی‌نبا، «علل و مجازات همجنس گرایی در جوامع امروزی»ص۱۴۴.
  21. رجوع کنید به: مرعشی، «نقد حذف خود ارضایی و هم‌جنسگرایی از فهرست اختلالات جنسی در DSM».
  22. «رسانه های غربی چگونه قبح هم‌جنسگرایی را شکستند»، خبرگزاری تسنیم.
  23. «بررسی آماری ازدواج همجنس گرایان در سراسر جهان»، پایگاه جامعه و فرهنگ ملل.
  24. «تظاهرات مخالفان ازدواج هم‌جنسگرایان در پاریس»، سایت بی بی سی فارسی.
  25. «لایتیر تهدید بزرگی که هم‌جنسگرایی را به رسمیت می‌شناسد»، خبرگزاری تسنیم.
  26. «تبلیغ هم‌جنس‌بازی، بخشی از یک «جنگ هیبریدی» / پارلمان روسیه هر نوع تبلیغ انحرافات جنسی را ممنوع کرد»، سایت مشرق.
  27. «بیانات در دیدار با اعضاى مجلس خبرگان رهبرى»، پایگاه رسمی آیت‌الله خامنه‌ای.
  28. «رسانه های غربی چگونه قبح همجنسگرایی را شکستند»، خبرگزاری تسنیم.
  29. «خودکشی مورخ راست گرا در کلیسای نوتردام پاریس»، بی بی‌ سی فارسی؛ «خودکشی تاریخ نگار فرانسه»، تاریخ شفاهی ایران.
  30. خاطر، «أسلمة الشذوذ الجنسي!»، الجزیره.
  31. المصری، «الشذوذ الجنسي يعيش بيننا!»، الجزیره.
  32. چلیک، «همجنس گراها همه جا هستند؛ ما بر سر دو راهی قرار گرفته ایم!»، پایگاه جامعه و فرهنگ ملل.
  33. «آشنایی با ابعاد آشکار و پنهان ترویج همجنس بازی در جهان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
  34. الجزائری، «لماذا تركز هوليود على مشاهد الشذوذ الجنسي؟!»، الجزیره.
  35. «رسانه های غربی چگونه قبح همجنسگرایی را شکستند»، خبرگزاری تسنیم.
  36. بحاجه، «هل باتت السينما الحديثة منفذاً لتطبيع الشذوذ الجنسي؟»، الجزیره.
  37. چلیک، «همجنس گراها همه جا هستند؛ ما بر سر دو راهی قرار گرفته ایم!»، پایگاه جامعه و فرهنگ ملل.
  38. السید، «المثلية الجنسية.. سلوك مكتسب أم جينات لا نتحكم بها؟»، الجزیره.
  39. عرفه، «تهاوي أكذوبة التبرير العلمي للشذوذ الجنسي» الجزیره.
  40. السید، «المثلية الجنسية.. سلوك مكتسب أم جينات لا نتحكم بها؟»، الجزیره.
  41. السید، «المثلية الجنسية.. سلوك مكتسب أم جينات لا نتحكم بها؟»، الجزیره.
  42. «No single gene associated with being gay»، بی بی سی انگلیسی
  43. عبدالحافظ، «هل تفاجأ العلماء بعدم وجود "جين المثلية الجنسية"؟»، الجزیره.
  44. عرفة، «تهاوي أكذوبة التبرير العلمي للشذوذ الجنسي»، الجزیره.
  45. «آشنایی با ابعاد آشکار و پنهان ترویج همجنس بازی در جهان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
  46. السید، «المثلية الجنسية.. سلوك مكتسب أم جينات لا نتحكم بها؟»، الجزیره.
  47. السید، «المثلية الجنسية.. سلوك مكتسب أم جينات لا نتحكم بها؟»، الجزیره.
  48. «Massive Study Finds No Single Genetic Cause of Same-Sex Sexual Behavior»، ساینتیفیک امریکن.
  49. «Massive Study Finds No Single Genetic Cause of Same-Sex Sexual Behavior»، ساینتیفیک امریکن.
  50. «Massive Study Finds No Single Genetic Cause of Same-Sex Sexual Behavior»، ساینتیفیک امریکن.
  51. «پرگار: همجنسگرایی، ژنتیک یا اکتسابی؟»، یوتیوب.
  52. «ادعاهای عجیب یک روانپزشک درباره همجنسبازی/ مراجع تقلید ورود کنند»، خبرگزاری فارس.
  53. السید، «المثلية الجنسية.. سلوك مكتسب أم جينات لا نتحكم بها؟»، الجزیره.
  54. «همجنس‌گرایی از نظر اسلام»، دایرة المعارف طهور.
  55. عرفه، «تهاوي أكذوبة التبرير العلمي للشذوذ الجنسي» الجزیره.
  56. عرفه، «تهاوي أكذوبة التبرير العلمي للشذوذ الجنسي» الجزیره.
  57. بلوم، نظریه های روانکاوی شخصیت، ۱۳۵۲ش، ص۱۸۱
  58. Gould. If it isn't an illness, what is it?.نیویورک تایمز.
  59. Gould. If it isn't an illness, what is it?.نیویورک تایمز.
  60. Gould. If it isn't an illness, what is it?.نیویورک تایمز.

یادداشت

منابع