آیه ۳ سوره حمد
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | حمد |
| شماره آیه | ۳ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | صفات خدا |
| درباره | دو نوع رحمت عام و خاص خدا |
| آیات مرتبط | بسم الله الرحمن الرحیم |
آیه ۳ سوره حمد دو صفت «رحمان» و «رحیم» را از صفات خداوند ذکر کرده است.[۱] مترجمان فارسی قرآن، «رحمان» را به معانی بخشنده، بسیار بخشنده و دارای رحمت گسترده ترجمه کرده‌اند،[۲] و «رحیم» را به معنای نیک‌بخشاینده در آخرت، مهربان و بخشایش‌گر همیشگی بیان کرده‌اند.[۳]
﴿الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ٣﴾ ﴿رحمتگر مهربان ٣﴾
رحمان و رحیم از مادهٔ «رحمت» گرفته شده است.[۴] به گفته علامه طباطبایی، رحمت به معنای تأثّر درونی از دیدن نیازمندی است، اما در مورد خداوند به معنای عطا کردن و برآوردن حاجات است، نه تأثر قلبی.[۵]
علامه طباطبایی، «رحمان» را به معنای فراوانی رحمت و «رحیم» را به معنای ثبات و دوام رحمت می‌دانند. به این ترتیب، رحمان شامل کافر و مؤمن است، اما رحیم فقط مختص مؤمنان است.[۶] مرتضی مطهری نیز معتقد است رحمت «رحیم» به اعمال صالح وابسته است.[۷] طبق روایتی از امام صادق(ع)، خداوند رحمان برای همه آفریده‌ها و رحیم فقط برای مؤمنان است.[۸]
جعفر سبحانی تفاوت این دو را به ارتباط رحمانیت با دنیا و رحیمیت با آخرت نسبت داده است.[۹] همچنین، «رحمان» خاص خدا است، اما «رحیم» در خدا و انسان مشترک است.[۱۰] طبرسی نیز دلیل مقدم شدن «رحمان» بر «رحیم» در بسم‌الله و آیه سوره حمد را همین تفاوت می‌داند.[۱۱]
ناصر مکارم شیرازی معتقد است که آوردن صفات «رحمان» و «رحیم» پس از «ربّ العالمین» نشان‌دهنده مهربانی و لطف خداوند در کنار قدرت و توانایی اوست.[۱۲] برخی نیز این دو صفت را دلیل حمد و شکر خدا در آیه قبل می‌دانند.[۱۳] همچنین، تفاوت تکرار «رحمان رحیم» در بسم‌الله و آیه سوم حمد در این است که در بسم‌الله، اشاره به خالقیت خداست، اما در آیه سوم به بقای وجود در دنیا و به ادای آن در آخرت مربوط می‌شود.[۱۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۲و۲۳.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، تهران، ج۱، ص۲۶؛ نرم‌افزار جامع‌التفاسیر.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، تهران، ج۱، ص۲۶؛ نرم‌افزار جامع‌التفاسیر.
- ↑ نگاه کنید به: شیخ طوسی، التبیان، دار احیاءالتراث العربی، ج۱، ص۲۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۱؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۷، ص۱۷۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۲۶۲.
- ↑ نگاه کنید به: شیخ طوسی، التبیان، دار احیاءالتراث العربی، ج۱، ص۲۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۷؛ کاشانی، منهج الصادقین، تهران، ج۱، ص۴۰؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۹۷؛ کاشانی، منهج الصادقین، تهران، ج۱، ص۴۰.
منابع
- سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- کاشانی، ملافتح‌الله، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ اول، بی‌تا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.