سوره مُزَّمِّل هفتادوسومین سوره و از سوره‌های مکیقرآن است که در جزء ۲۹ جای گرفته است. این سوره در ترتیب نزول، سومین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است.. نام‌گذاری آن به‌سبب خطاب «مُزَّمِّل» به پیامبر(ص) در آیه نخست است؛ واژه‌ای به‌معنای کسی که جامه‌ای به خود پیچیده است. مفسران این تعبیر را به اندوه پیامبر(ص) از آزار مخالفان یا سنگینی مسئولیت رسالت در آغاز بعثت مرتبط دانسته‌اند. برخی نیز آن را به جامه نبوت تفسیر کرده‌اند.
از آیات مشهور این سوره، آیه ۴ است که به خواندن قرآن با تأنی و تدبر اشاره دارد؛ آیه ۶ که در آن به آثار عبادت شبانه پرداخته شده؛ و آیه ۱۰ که پیامبر(ص) را به صبر و دوری‌گزیدن نیکو از مخالفان سفارش می‌کند. در روایات، مداومت بر تلاوت سوره موجب رفع سختی‌های دنیا و آخرت و قرائت آن در نماز عشاء یا پایان شب، سبب برخورداری از زندگی پاک و مرگ پاکیزه دانسته شده است.
معرفی سوره
سوره مُزّمّل به‌سبب نامیده‌شدن پیامبر(ص) به «مُزّمّل» در آیه نخست، به این نام شهرت یافته است.[۱] مُزّمّل به معنای کسی است که جامه‌ای به خود پیچیده است.[۲] برخی مفسران این تعبیر را به اندوه پیامبر(ص) از آزار مخالفان در آغاز دعوت،[۳] و برخی به سنگینی مسئولیت رسالت در آغاز بعثت نسبت داده‌اند.[۴] در تفسیرهای دیگر، «مزّمّل» به جامه نبوت تفسیر شده و فرمان «قُم» در آیه دوم، دعوت پیامبر(ص) به برخاستن و انجام مسئولیت رسالت دانسته شده است.[۵]ابن‌عربی، از صوفیان و عارفان اسلامی، نیز «مزّمّل» را پوشیده در لباس و برخاستن را بیداری از غفلت و پیمودن مسیر الهی تفسیر کرده است.[۶]
سوره مزّمّل از سوره‌های مکی و سومین سوره در ترتیب نزول است. این سوره در چینش کنونی قرآن، هفتادوسومین سوره و در جزء ۲۹ جای دارد.[۷] سوره مزّمّل ۲۰ آیه، ۳۰۰ کلمه و ۸۵۳ حرف دارد و از سوره‌های مفصّلات به شمار می‌رود.[۸]
از آیات مشهور سوره مزمل می‌توان به آیه ۴، آیه ۶ و آیه ۱۰ اشاره کرد که به‌ترتیب درباره آداب تلاوت قرآن، اهمیت عبادت شبانه و چگونگی برخورد با مخالفان سخن می‌گویند.
آیه ترتیل (آیه ۴):ترتیل را به خواندن قرآن با تأنی، نظم، ادای صحیح حروف و تأمل در مفاهیم و نتایج آیات معنی کرده‌اند.[۱۰] در روایاتی از امام علی(ع) و امام صادق(ع)، ترتیل به آشکار اداکردن کلمات قرآن، پرهیز از شتاب در تلاوت، تأمل در آیات بهشت و جهنم و خواندن قرآن با صوت زیبا تفسیر شده است.[نیازمند منبع] امام علی(ع) در خطبه متقین نیز تلاوت شمرده و همراه با تدبر قرآن در شب را از ویژگی‌های پرهیزگاران دانسته است.[۱۱]
آیه نماز شب (آیه ۶): برخی مفسران مراد از واژه «ناشِئَةَ اللَّیْلِ» را به نماز شب تفسیر کرده‌اند و معتقدند عبادت شبانه، به‌دلیل آرامش و فراغت انسان از مشغله‌های روز، زمینه بیشتری برای حضور قلب، هماهنگی دل و زبان و استواری در عبادت فراهم می‌کند. همچنین «أَشَدُّ وَطْئًا» را ناظر به تأثیر عمیق‌تر عبادت شبانه بر نفس و «أَقْوَمُ قِیلًا» را بیانگر استواری و دقت بیشتر گفتار در نماز شب دانسته‌اند.[۱۲]
آیه هجرت زیبا (آیه ۱۰): در این آیه، پیامبر(ص) به دوری‌گزیدن نیکو از مخالفان فرمان داده شده است. به گفته علامه طباطبایی، این فرمان در ادامه دستور به برگزیدن خداوند به‌عنوان وکیل آمده و بر صبر در برابر آزار و استهزای دشمنان، برخورد نیکو با آنان و پرهیز از مقابله‌به‌مثل دلالت دارد.[۱۳] در روایتی از امام علی(ع)، فرمان «وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا» به برخورد پیامبر(ص) با منافقان و مدارا با آنان در مجالس تفسیر شده است.[۱۴]
در فضیلت تلاوت سوره مزّمّل، از پیامبر(ص) روایت شده است که مداومت بر خواندن این سوره موجب رفع سختی‌های دنیا و آخرت و دیدن پیامبر(ص) در خواب می‌شود.[۱۵] همچنین از امام صادق(ع) نقل شده است که قرائت این سوره در نماز عشاء یا پایان شب، موجب گواهی شب و روز و سوره به سود قاری، برخورداری از زندگی پاک و مرگ پاکیزه می‌شود.[۱۶]
﴿در حقیقت پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از کسانی که با تواند نزدیک به دو سوم از شب یا نصف آن یا یک سوم آن را [به نماز] برمی‌خیزید و خداست که شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند [او] می‌داند که [شما] هرگز حساب آن را ندارید پس بر شما ببخشود [اینک] هر چه از قرآن میسر می‌شود بخوانید [خدا] می‌داند که به زودی در میانتان بیمارانی خواهند بود و [عده‌ای] دیگر در زمین سفر می‌کنند [و] در پی روزی خدا هستند و [گروهی] دیگر در راه خدا پیکار می‌نمایند پس هر چه از [قرآن] میسر شد تلاوت کنید و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و وام نیکو به خدا دهید و هر کار خوبی برای خویش از پیش فرستید آن را نزد خدا بهتر و با پاداشی بیشتر باز خواهید یافت و از خدا طلب آمرزش کنید که خدا آمرزنده مهربان است ٢٠﴾
﴿ای جامه به خویشتن فرو پیچیده ١ به پا خیز شب را مگر اندکی ٢ نیمی از شب یا اندکی از آن را بکاه ٣ یا بر آن [نصف] بیفزای و قرآن را شمرده شمرده بخوان ٤ در حقیقت ما به زودی بر تو گفتاری گرانبار القا می‌کنیم ٥ قطعاً برخاستن شب رنجش بیشتر و گفتار [در آن هنگام] راستین‌تر است ٦ [و] تو را در روز آمد و شدی دراز است ٧ و نام پروردگار خود را یاد کن و تنها به او بپرداز ٨ [اوست] پروردگار خاور و باختر خدایی جز او نیست پس او را کارساز خویش اختیار کن ٩ و بر آنچه می‌گویند شکیبا باش و از آنان با دوری گزیدنی خوش فاصله بگیر ١٠ و مرا با تکذیب‌کنندگان توانگر واگذار و اندکی مهلتشان ده ١١ در حقیقت پیش ما زنجیرها و دوزخ ١٢ و غذایی گلوگیر و عذابی پر درد است ١٣ روزی که زمین و کوه‌ها به لرزه درآیند و کوه‌ها به سان ریگ روان گردند ١٤ بی‌گمان ما به سوی شما فرستاده‌ای که گواه بر شماست روانه کردیم همان گونه که فرستاده‌ای به سوی فرعون فرستادیم ١٥ [ولی] فرعون به آن فرستاده عصیان ورزید پس ما او را به سختی فرو گرفتیم ١٦ پس اگر کفر بورزید چگونه از روزی که کودکان را پیر می‌گرداند پرهیز توانید کرد ١٧ آسمان از [بیم] آن [روز] در هم شکافد وعده او انجام یافتنی است ١٨ قطعاً این [آیات] اندرزی است تا هر که بخواهد به سوی پروردگار خود راهی در پیش گیرد ١٩ در حقیقت پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از کسانی که با تواند نزدیک به دو سوم از شب یا نصف آن یا یک سوم آن را [به نماز] برمی‌خیزید و خداست که شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند [او] می‌داند که [شما] هرگز حساب آن را ندارید پس بر شما ببخشود [اینک] هر چه از قرآن میسر می‌شود بخوانید [خدا] می‌داند که به زودی در میانتان بیمارانی خواهند بود و [عده‌ای] دیگر در زمین سفر می‌کنند [و] در پی روزی خدا هستند و [گروهی] دیگر در راه خدا پیکار می‌نمایند پس هر چه از [قرآن] میسر شد تلاوت کنید و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و وام نیکو به خدا دهید و هر کار خوبی برای خویش از پیش فرستید آن را نزد خدا بهتر و با پاداشی بیشتر باز خواهید یافت و از خدا طلب آمرزش کنید که خدا آمرزنده مهربان است ٢٠﴾
