سوره بُروج هشتادوپنجمین سوره و از سوره‌های مکی قرآن که در جزء سی‌ام جای گرفته است. این سوره را به این مناسبت بروج می‌نامند که با سوگند به آسمانی دارای برج‌ها شروع می‌شود. سوره بروج درباره سرگذشت اصحاب اخدود و سرنوشت مؤمنان به خدا در روز قیامت سخن می‌گوید و به تکذیب‌کنندگان قرآن هشدار به عذاب می‌دهد و در آخر، قرآن را در لوح محفوظ می‌داند. لوحی که تمام اتفاقات عالم، همراه با جزئیات کامل در آن ثبت است و به هیچ وجه قابل تغییر و دگرگونی نیست.
در روایات، برای قرائت سوره بروج، پاداش اخروی و همراهی با پیامبران و صالحان ذکر شده است. همچنین، در تفسیر برهان، خواصی چون رفع ترس، امنیت هنگام خواب و تسهیل از شیر گرفتن کودک به این سوره نسبت داده شده است.
معرفی
سوره بروج به‌سبب آغازشدن با سوگند به آسمان دارای برج‌ها، «بروج» نامیده شده است: «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ».[۱] در تفسیر قرآن، «بروج» به ستارگان درخشان آسمان تفسیر شده است که همچون برج‌هایی بلند، از دور نمایان‌اند و آسمان را زینت می‌بخشند.[۲]
سوره بروج از سوره‌های مکی است و در ترتیب نزول، بیست‌وهفتمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) به‌شمار می‌رود؛ در ترتیب کنونی مصحف، سوره هشتاد و پنجم است و در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد.[۳] این سوره ۲۲ آیه، ۱۰۹ کلمه و ۴۶۸ حرف دارد و از سوره‌های مفصلات و سوره‌های آغازشونده با سوگند است.[۴]
آیات چهارم تا هشتم سوره بروج به ماجرای اصحاب اخدود اشاره دارد. «اخدود» به معنای گودال بزرگ یا خندق است.[۶] در این سوره، منظور گودال‌های آتشینی است که برای سوزاندن مؤمنان حفر شده بودند.[۷] درباره هویت عاملان این واقعه و زمان وقوع آن، دیدگاه‌های متفاوتی در میان مفسران و مورخان وجود دارد. بنابر یکی از دیدگاه‌های مشهور، این ماجرا به ذونواس، آخرین پادشاه یهودی حمیر در یمن، مربوط است که پس از خودداری مسیحیان نجران از پذیرش آیین یهود، دستور داد آنان را در گودال‌های آتش بیندازند و گروهی دیگر را با شمشیر بکشد.[۸]قرآن علت آزار و کشتار این مؤمنان را ایمان آنان به خداوند عزیز و ستوده بیان می‌کند.[۹]
سید محمدحسین طباطبائی در تفسیر این آیات، اوصاف خداوند در آیه هشتم را بیانگر حقانیت مؤمنان و مظلومیت آنان و باطل‌بودن رفتار ستمگران می‌داند. به اعتقاد او، خداوند شکست‌ناپذیر و شایسته ستایش است و مالکیت آسمانها و زمین و اختیار حکم و فرمان به او اختصاص دارد؛ ازاین‌رو، تنها او شایسته پرستش است. طباطبایی بر این اساس، مؤمنان کشته‌شده به سبب ایمانشان را برحق و کافران آزاردهنده آنان را گمراه می‌داند.[۱۰]
آیه پایانی سوره بروج، قرآن را در لوح محفوظ توصیف می‌کند. در تفسیر لوح محفوظ، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است؛ در برخی تفاسیر، از آن به‌عنوان جایگاه ثبت رویدادهای عالم یاد شده که از تغییر و دگرگونی مصون است.[۱۱]علامه طباطبایی نیز با تأکید بر محفوظ‌بودن قرآن در لوح محفوظ از دستبرد باطل و شیاطین، تکذیب آن از سوی کافران را فاقد دلیل می‌داند.[۱۲]
در مجمع البیان، روایتی از پیامبر(ص) نقل شده است که بر اساس آن، برای قرائت سوره بروج، پاداشی معادل ده برابر روزهای جمعه و عرفه‌ای که فرد در دنیا درک کرده، ذکر شده است.[۱۳] همچنین، به قرائت این سوره در نمازهای روزانه سفارش شده است.[۱۴] از امام صادق(ع) نقل شده است که قرائت سوره بروج در نمازهای واجب، موجب همراهی با پیامبران، رسولان و صالحان در محشر می‌شود؛ زیرا این سوره، سوره پیامبران است.[۱۵]
در تفسیر برهان، رفع ترس و سختی، در امان الهی بودن هنگام خواب شبانه و آسان‌شدن از شیر گرفتن کودک با نوشتن سوره و آویختن آن به وی، از خواص منسوب به سوره بروج شمرده شده است.[۱۶]
﴿کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند برای آنان باغهایی است که از زیر [درختان] آن جویها روان است این است [همان] رستگاری بزرگ ١١﴾
﴿إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ ١٢﴾
﴿آری عقاب پروردگارت سخت‌سنگین است ١٢﴾
﴿إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ ١٣﴾
﴿هم اوست که [آفرینش را] آغاز می‌کند و بازمی‌گرداند ١٣﴾
﴿وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ ١٤﴾
﴿و اوست آن آمرزنده دوستدار [مؤمنان] ١٤﴾
﴿ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ ١٥﴾
﴿صاحب ارجمند عرش ١٥﴾
﴿فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ ١٦﴾
﴿هر چه را بخواهد انجام می‌دهد ١٦﴾
﴿هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ ١٧﴾
﴿آیا حدیث [آن] سپاهیان ١٧﴾
﴿فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ ١٨﴾
﴿فرعون و ثمود بر تو آمد ١٨﴾
﴿بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ ١٩﴾
﴿[نه] بلکه آنان که کافر شده‌اند در تکذیب‌اند ١٩﴾
﴿وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ ٢٠﴾
﴿با آنکه خدا از هر سو بر ایشان محیط است ٢٠﴾
﴿بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ ٢١﴾
﴿آری آن قرآنی ارجمند است ٢١﴾
﴿فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ ٢٢﴾
﴿که در لوحی محفوظ است ٢٢﴾
﴿سوگند به آسمان آکنده ز برج ١ و به روز موعود ٢ و به گواه و مورد گواهی ٣ مرگ بر آدم‌سوزان خندق ٤ همان آتش مایه‌دار [و انبوه] ٥ آنگاه که آنان بالای آن [خندق به تماشا] نشسته بودند ٦ و خود بر آنچه بر [سر] مؤمنان می‌آوردند گواه بودند ٧ و بر آنان عیبی نگرفته بودند جز اینکه به خدای ارجمند ستوده ایمان آورده بودند ٨ همان [خدایی] که فرمانروایی آسمانها و زمین از آن اوست و خدا[ست که] بر هر چیزی گواه است ٩ کسانی که مردان و زنان مؤمن را آزار کرده و بعد توبه نکرده‌اند ایشان راست عذاب جهنم و ایشان راست عذاب سوزان ١٠ کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند برای آنان باغهایی است که از زیر [درختان] آن جویها روان است این است [همان] رستگاری بزرگ ١١ آری عقاب پروردگارت سخت‌سنگین است ١٢ هم اوست که [آفرینش را] آغاز می‌کند و بازمی‌گرداند ١٣ و اوست آن آمرزنده دوستدار [مؤمنان] ١٤ صاحب ارجمند عرش ١٥ هر چه را بخواهد انجام می‌دهد ١٦ آیا حدیث [آن] سپاهیان ١٧ فرعون و ثمود بر تو آمد ١٨ [نه] بلکه آنان که کافر شده‌اند در تکذیب‌اند ١٩ با آنکه خدا از هر سو بر ایشان محیط است ٢٠ آری آن قرآنی ارجمند است ٢١ که در لوحی محفوظ است ٢٢﴾
