 | |
| شماره سوره | ۱ |
|---|---|
| جزء | ۱ |
| نزول | |
| ترتیب نزول | ۵ |
| مکی/مدنی | مکی |
| اطلاعات آماری | |
| تعداد آیات | ۷ |
| تعداد کلمات | ۲۹ |
| تعداد حروف | ۱۴۳ |
سوره فاتحه یا حمد، نخستین سوره قرآن به‌ترتیب مصحف و از سوره‌های مکی است. این سوره نخستین سوره کامل نازل‌شده بر پیامبر(ص) دانسته شده و نام‌هایی مانند ام‌الکتاب، سبع‌المثانی، شفا، دعا و فاتحةالکتاب دارد. به گفته مفسران، محتوای سوره حمد بر توحید، ستایش خداوند، عبادت، استعانت از او و درخواست هدایت به صراط مستقیم متمرکز است. در حدیثی قدسی، این سوره میان خداوند و بنده‌اش تقسیم شده است؛ بخشی به ستایش خداوند و بخشی به درخواست‌های بنده اختصاص دارد.
سوره حمد در نمازهای واجب، به‌جز نماز میت، و نمازهای مستحب خوانده می‌شود. در فقه امامیه، قرائت این سوره در دو رکعت نخست نماز واجب است؛ درحالی‌که در فقه اهل‌سنت، در همه رکعات نماز قرائت می‌شود. در قرائت واژه «مالک» در آیه سوم سوره حمد، دو قرائت «مالک» و «مَلِک» نقل شده است. علامه طباطبایی هر دو قرائت را صحیح دانسته، اما قرائت «مَلِک» را به‌دلیل تناسب معنای پادشاهی با فرمانروایی خداوند در روز قیامت مناسب‌تر شمرده است.
در روایات، فضیلت‌های متعددی برای سوره حمد بیان شده است؛ از جمله جلوگیری از نزول عذاب بر امت اسلام، حفاظت از خطرات، برخورداری از خیر دنیا و آخرت و پاداش معنوی. از سوی دیگر، سوره حمد در فرهنگ و ادب فارسی نیز تأثیرگذار بوده است؛ به‌گونه‌ای که عبارت‌هایی مانند «بسم الله الرحمن الرحیم» و «الحمدلله رب العالمین» در آغاز برخی آثار منظوم و منثور به کار رفته‌اند.
نام اصلی این سوره، به این جهت که اولین سوره قرآن است و قرآن با آن گشوده می‌گردد، فاتحة الکتاب است. این سوره نخستین سوره کاملی است که بر پیامبر(ص) نازل شد.[۱]
بیش از بیست نام برای این سوره ذکر شده است که مشهورترینِ آنها عبارتند از: حمد، ام القرآن، سَبع المثانی، کنز، اساس، مناجات، شفاء، دعا، کافیه، وافیه، راقیه (تعویذ کننده و پناه‌دهنده).[۲] جلال‌الدین سیوطی، در کتاب الاتقان فی علوم القرآن، ۲۵ نام برای سوره حمد ذکر کرده است که برخی از آنها عبارتند از: فاتحة الکتاب، اُم الکتاب، اُم القرآن، السبع المثانی، القرآن العظیم، الواقیه، الکنز، النور، سورة الشکر، الشِفا، الشافیه و سورة الدعا.[۳]
سوره حمد دو بار نازل شده است، یک بار ابتدای بعثت در مکه و بار دیگر پس از تغییر قبله در مدینه نازل شد؛ به همین جهت، به آن مثانی هم می‌گویند؛ البته از آن رو که اولین بار در مکه نازل شده، آن را سورهٔ مکی می‌خوانند. این سوره، نخستین سوره قرآن به ترتیب مصحف و بر اساس برخی روایات پنجمین سوره به ترتیب نزول و اولین سوره کامل نازل شده است.[۴]
سوره فاتحه، ۷ آیه، ۲۹ کلمه و ۱۴۳ حرف دارد. این سوره به لحاظ لفظ و حجم، از سوره‌های کوچک قرآن یا مفصلات است و در میان مفصلات نیز از سوره‌های «قصار» به شمار می‌آید. بر طبق روایات، این سوره در عین اختصار، در معنا بزرگ و «ام الکتاب» و اساس قرآن است.[۵]
سوره حمد در زندگی دینی و فرهنگی مسلمانان جایگاه ویژه‌ای دارد. این سوره در همه نمازهای واجب، به‌جز نماز میت، و نمازهای مستحب خوانده می‌شود. در فقه امامیه، قرائت آن در دو رکعت نخست واجب است؛ اما در فقه اهل‌سنت باید در همه رکعات خوانده شود.[۶] امام رضا(ع) نیز جامعیت خیر و حکمت دنیا و آخرت را از دلایل قرائت این سوره در آغاز نماز دانسته است.[۷]
در فرهنگ شیعی، قرائت این سوره برای شفای بیماران رایج است و گاه «حمد شفا» نامیده می‌شود؛ در برخی روایات نیز از آن به‌عنوان شفای بیماری‌ها یاد شده است.[۸] همچنین قرائت آن برای اموات در مراسمی موسوم به فاتحه‌خوانی رواج دارد.[۹]
محتوای اصلی سوره حمد، توحید، ستایش خداوند، عبادت، استعانت از او و درخواست هدایت است.[۱۰] این سوره همچنین به صفات خداوند، ویژگی‌های بندگان صالح، هدایت به صراط مستقیم و دوری از گمراهی می‌پردازد.[۱۱]
براساس حدیثی قدسی، سوره حمد میان خداوند و بنده‌اش تقسیم شده است: بخشی از آن به حمد و ثنای خداوند و بخشی دیگر به بیان درخواست‌های بنده اختصاص دارد.[۱۲]
محتوای سوره فاتحه[۱۳] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
به گفته فقیهان، آموختن و درست‌خواندن سوره حمد بر مکلّف واجب است و قرائت آن در دو رکعت نخست نمازهای واجب و مستحب نیز ضرورت دارد.[۱۴] در رکعت سوم و چهارم، نمازگزار میان قرائت سوره حمد و تسبیحات اربعه مخیّر است و درباره برتری هر یک، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۱۵]
گفتن «أَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجِیمِ» پیش از قرائت حمد در رکعت نخست و گفتن «الحمد لله رب العالمین» پس از آن مستحب است.[۱۶] در مقابل، گفتن «آمین» پس از حمد در نماز حرام و موجب بطلان نماز است.[۱۷] همچنین قرائت حمد به‌تنهایی در نمازهای نافله‌ای که سوره خاصی برای آنها تعیین نشده، جایز است.[۱۸]
قرائت سوره حمد در مواردی مانند خواندن آن بر بالین بیمار، هنگام نهادن میّت در قبر و برداشتن تربت از حائر حسینی نیز مستحب شمرده شده است.[۱۹]
درباره قرائت واژه «مالک» در آیه ۳ سوره حمد، دو قرائت «مالک» و «مَلِک» مطرح است. علامه طباطبایی هر دو قرائت را صحیح می‌داند، اما «مَلِک» را از نظر عرف و لغت مناسب‌تر می‌شمارد؛ زیرا به معنای پادشاه است و با اختصاص فرمانروایی خداوند به روز قیامت تناسب دارد.[۲۰]
سید محمدحسین حسینی طهرانی نیز از علامه طباطبایی نقل کرده است که در روایات، هر دو قرائت به پیامبر(ص) نسبت داده شده و چهار تن از قاریان هفت‌گانه «مَلِک» خوانده‌اند. همچنین زمخشری، مفسر اهل‌سنت، در تفسیر الکشّاف وجوهی برای ترجیح قرائت «مَلِک» بیان کرده است.[۲۱]
آیه پنجم سوره حمد، «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»، به معنای «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» است. به گفته مفسران، در این آیه لحن سخن از غایب به مخاطب تغییر می‌کند و بنده پس از شناخت خداوند، خود را در محضر او می‌بیند و از او یاری می‌خواهد.[۲۲] مفسران عبارت «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» را بیانگر توحید عبادی و «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» را بیانگر توحید افعالی و نیاز انسان به یاری خداوند دانسته‌اند.[۲۳] علامه طباطبایی کاربرد فعل‌های جمع «نعبد» و «نستعین» را نشانه پرهیز از خودمحوری دانسته و محسن قرائتی آن را با اهمیت نماز جماعت مرتبط کرده است.[۲۴]
در برخی دعاها و نمازهای حاجت، خواندن این آیه برای رفع گرفتاری‌ها توصیه شده است.[۲۵] همچنین، در نماز امام زمان پس از قرائت سوره حمد در هر رکعت، این آیه صد بار تکرار می‌شود.[۲۶]
در روایات، فضیلت‌های متعددی برای سوره حمد بیان شده است. در روایتی، جبرئیل به پیامبر(ص) خبر می‌دهد که نزول این سوره مانع نزول عذاب بر امت اسلام می‌شود.[۲۷] همچنین در احادیث، به قرائت و همراه داشتن این سوره برای در امان ماندن از خطرات توصیه شده است.[۲۸] از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که اگر سوره حمد هفتاد بار بر مرده‌ای خوانده شود و او زنده گردد، نباید تعجب کرد.[۲۹]
به نقل از امام علی(ع)، پیامبر(ص) سوره حمد را از گنج‌های عرش الهی دانسته که خداوند آن را به پیامبر اختصاص داده است. همچنین در این روایت، برای قرائت سوره حمد با اعتقاد به محبت و پیروی از پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، پاداشی برتر از دنیا و آنچه در آن است بیان شده است.[۳۰] پیامبر(ص) نیز سوره حمد را برترین سوره قرآن معرفی کرده و فرموده است که سوره‌ای مانند آن در تورات، انجیل، زبور و قرآن نازل نشده است.[۳۱]
در روایاتی از امام صادق(ع)، قرائت سوره حمد زمینه‌ساز دستیابی به خیر دنیا و آخرت دانسته شده و آمده است که اسم اعظم الهی در این سوره تقسیم شده است.[۳۲] همچنین در حدیثی از پیامبر(ص)، ثواب قرائت این سوره برابر با دو سوم قرآن و صدقه دادن به همه مؤمنان بیان شده است.[۳۳] در روایتی دیگر که شیخ مفید نقل کرده، پاداش قرائت سوره حمد با ثواب قرائت همه کتاب‌های آسمانی برابر دانسته شده است.[۳۴]
برخی عالمان شیعه نیز به آثار درمانی سوره حمد اشاره کرده‌اند. محمدصالح بن احمد مازندرانی، قرائت آیات قرآن با اخلاص و یقین را موجب شفابخشی دانسته و سوره حمد را برای درمان بیماری‌ها، به‌ویژه با هفتاد بار قرائت، مؤثر شمرده است.[۳۵] محمدتقی مجلسی نیز از شفای بیش از هزار بیمار با قرائت این سوره، بر پایه مشاهدات خود، یاد کرده است.[۳۶]
برخی پژوهشگران، سوره حمد را به‌دلیل دربرداشتن سه ساختار آغازیه تسمیه (آغاز کار با نام خدا یا بسمله گفتن)، تحمید (ستایش) و دعا، الگویی کم‌نظیر در میان آغازیه‌های کتاب‌های آسمانی دانسته‌اند.[۳۷] به باور محققان ادب فارسی، بسمله این سوره بر آغاز مثنوی‌های حماسی و غنایی، عبارت «الحمدلله رب العالمین» بر آثار منثور کلاسیک و بخش پایانی آن بر آغازیه‌های منظوم تأثیر گذاشته است.[۳۸]
﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ٢ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ٣ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ٤ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ٥ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ٦ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ٧﴾
﴿به نام خداوند رحمتگر مهربان ١ ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان ٢ رحمتگر مهربان ٣ [و] خداوند روز جزاست ٤ [بار الها] تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم ٥ ما را به راه راست هدایت فرما ٦ راه آنان که گرامی شان داشته‌ای نه [راه] مغضوبان و نه [راه] گمراهان ٧﴾
| سوره پیشین: — |
سوره فاتحه سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی |
سوره پسین: سوره بقره |
|
۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس | ||
| تقسیمات قرآن |
| ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| صفات سورهها و آیات | |||||||
| ترجمه قرآن |
| ||||||
| تفسیر قرآن |
| ||||||
| علوم قرآن | تجوید • اعجاز قرآن • قرائت • اصالت قرآن • اعجاز عددی قرآن • اعجاز علمی قرآن • نظریه صرفه • غریب القرآن • اسباب نزول • فضائل سور • نزول قرآن • تمثیلات قرآنی • شفابخشی قرآن • اختلاف قرائت ← علوم قرآنی | ||||||
| دانشنامهها و فرهنگها | |||||||
| آیینها | |||||||
| وابسته | مصحف • مصحف علی • مصحف عثمانی • وحی • تلاوت قرآن • ثقلین • جری و انطباق • قرآن و علم • انقطاع وحی • ثقل اکبر • باطن قرآن • نظریه خلق قرآن • فهرست سوره‌های قرآن • فهرست اعلام قرآنی • فصل الخطاب • صیانة القرآن من التحریف • قرآنسوزی • حفظ قرآن • نمایشگاه بینالمللی قرآن کریم • محفل (برنامه تلویزیونی) • درسهایی از قرآن (برنامه تلویزیونی) • خبرگزاری ایکنا • دارالقرآن • تفأل به قرآن • مصحف مشهد رضوی • مصحف صنعای ۱ • قرآن‌پژوهی • تفقه در دین • مهدی خواجهپیری | ||||||
