سوره ماعُون یا سوره أَرَأَیْتَ الَّذِی صدوهفتمین سوره قرآن است که هفت آیه دارد و درباره مکی یا مدنی بودن آن اختلافنظر وجود دارد. این سوره به نکوهش منکران قیامت، سهلانگاری در نماز، ریاکاری و خودداری از کمک به یتیمان و نیازمندان میپردازد. در روایات، برای قرائت این سوره فضیلتهایی بیان شده است.
معرفی
سوره ماعون صدوهفتمین سوره قرآن است که در ترتیب نزول، هفدهمین سوره نازلشده بر پیامبر(ص) بهشمار میرود.[۱] این سوره در جزء سیام قرآن جای دارد و درباره مکی یا مدنی بودن آن اختلافنظر وجود دارد؛ علامه طباطبایی هر دو احتمال را ممکن دانسته و نقل کرده است که برخی، نیمی از سوره را مکی و نیم دیگر را مدنی شمردهاند.[۲] سوره ماعون هفت آیه، ۲۵ کلمه و ۱۱۴ حرف دارد و از سورههای مفصلات، یعنی سورههای دارای آیات کوتاه، شمرده میشود.[۳]
نام سوره
نام ماعون از واژه پایانی سوره و نام «أَرَأَیْتَ الَّذِی» از آغاز آن گرفته شده است.[۴] «دین» و «تکذیب» نیز از نامهای دیگر این سورهاند که به مضامین آن اشاره دارند.[۵] در دوران جاهلیت، به هر منفعت یا وسیله مفیدی ماعون گفته میشد؛ اما پس از اسلام، این واژه برای زکات نیز به کار رفت.[۶]
شأن نزول
درباره شأن نزول این سوره گفته شده است که درباره ابوسفیان نازل شد؛ او هر روز دو شتر بزرگ برای خود و یارانش نَحر میکرد، اما روزی که یتیمی از او درخواست کمک کرد، او را با عصا زد و از خود راند.[۷]
محتوا
به گفته مفسران، مضمون سوره ماعون، بیان صفات و رفتارهای منکران قیامت است؛ کسانی که به سبب انکار آن، از کمک به یتیمان و مسکینان و انفاق در راه خدا خودداری میکنند، در نماز سهلانگاری دارند، ریا میکنند و از یاری نیازمندان دریغ میورزند.[۸] در تفسیر المیزان، محور سوره تهدید کسانی دانسته شده که ادعای دینداری دارند، اما رفتارشان با ایمان به معاد و پاداش و کیفر سازگار نیست.[۹]ابنعربی نیز این صفات را با محرومیت از حقیقت توحید، غفلت از معاد، دلبستگی به عالم ماده و دوری از فضایل اخلاقی مرتبط دانسته است.[۱۰]
فضیلت و خواص
در روایتی از پیامبر(ص) آمده است قرائت این سوره پس از نماز عشا موجب آمرزش و حفاظت الهی تا اذان صبح میشود.[۱۱] همچنین از امام صادق(ع) نقل شده است که قرائت آن پس از نماز عصر، موجب قرار گرفتن فرد در حفظ و امان خداوند تا عصر روز بعد است.[۱۲] در روایتی دیگر، قرائت سوره ماعون در نمازهای واجب و مستحب، سبب پذیرش نماز و روزه و حسابرسینشدن دیگر اعمال دانسته شده است.[۱۳]
﴿آیا کسی را که [روز] جزا را دروغ میخواند دیدی ١﴾
﴿فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ ٢﴾
﴿این همان کس است که یتیم را بسختی میراند ٢﴾
﴿وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ٣﴾
﴿و به خوراک دادن بینوا ترغیب نمیکند ٣﴾
﴿فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ ٤﴾
﴿پس وای بر نمازگزارانی ٤﴾
﴿الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ ٥﴾
﴿که از نمازشان غافلند ٥﴾
﴿الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ ٦﴾
﴿آنان که ریا میکنند ٦﴾
﴿وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ ٧﴾
﴿و از [دادن] زکات [و وسایل و مایحتاج خانه] خودداری میورزند ٧﴾
﴿آیا کسی را که [روز] جزا را دروغ میخواند دیدی ١ این همان کس است که یتیم را بسختی میراند ٢ و به خوراک دادن بینوا ترغیب نمیکند ٣ پس وای بر نمازگزارانی ٤ که از نمازشان غافلند ٥ آنان که ریا میکنند ٦ و از [دادن] زکات [و وسایل و مایحتاج خانه] خودداری میورزند ٧﴾