آیه ۱۹۱ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۹۱ |
| جزء | ۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | قتل فردی مشرک در ماه حرام |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | قتل مشرکان مکه و تبعید آنان |
| آیات مرتبط | آیه ۱۹۰ سوره بقره ، آیه ۱۹۲ سوره بقره تا آیه ۱۹۵، آیه اذن جهاد |
آیه ۱۹۱ سوره بقره به مسلمانان دستورِ جهاد و شدتعمل با مشرکانی را میدهد که در مکه بودند و آمادگی جنگ با مسلمانان را داشتند. خدا در این آیه از مسلمانان میخواهد مشرکان را به تلافی اخراج مسلمانان از مکه، از این شهر اخراج کنند. البته از آغاز درگیری با مشرکان در نزد مسجدالحرام، به دلیل رعایت حرمت آن مکان نهی کرده است. در آیه دلیل فرمان به شدت برخورد با مشرکان را چند چیز دانسته است: فتنه شرک و بتپرستی و آلودگی اعتقادی جامعه، شکنجه و حمله به مسلمانان از سوی مشرکان و اخراج مسلمانان از مکه.
محتوای این آیه را همراستا با مضامینِ آیاتِ اذن جهاد و آیه ۴۰ سوره حج دانستهاند، چنانچه آیه ۱۹۱ در مرحله اجرایی و فرمان به جهاد به شمار میآید. فقیهان شیعه در وجوب کشتن مشرکان مکه، وجوب اخراج آنان و حرمت آغاز جنگ در محدوده مسجدالحرام به این آیه استناد کردهاند.
شان نزول آیه درباره مردی از اصحاب است که فردی از مشرکان را در ماه حرام به قتل رساند و مورد سرزنش قرار گرفت. این آیه با دستور جهاد، فتنهگری مشرکان مکه و آسیبرساندن به دین مسلمانان را بدتر از قتل توصیف کرد.
شدت مقابله با تجاوز مشرکان مکه
آیه ۱۹۱ سوره بقره، با خطاب مسلمانان از آنان میخواهد که به جنگ و مقاتله با مشرکان مکه، شدت عمل در مقابل آنان و مقابلهبهمثل با مشرکان برخیزند تا اینکه آنان را از مکه بیرون کنند؛ همانطور که مشرکان پیشتر مسلمانان را از این شهر بیرون رانده بودند.[۱] در عمومیت این فرمان قتال تفاوتی ندارد که قرارگاه مشرکان در منطقه حرم مکی یا بیرون از آن باشد.[۲] بیشتر مفسران این دستور را تنها درباره مهاجمان و افراد آماده به جنگ از مشرکان مکه میدانند،[۳] اگرچه برخی تفاوتی میان مشرکان آماده جنگ و غیر آنان ندانستهاند.[۴]
﴿وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ ١٩١﴾ [بقره:191]﴿و هر کجا بر ایشان دست یافتید آنان را بکشید و همان گونه که شما را بیرون راندند آنان را بیرون برانید [چرا که] فتنه [=شرک] از قتل بدتر است [با این همه] در کنار مسجد الحرام با آنان جنگ مکنید مگر آنکه با شما در آن جا به جنگ درآیند پس اگر با شما جنگیدند آنان را بکشید که کیفر کافران چنین است ١٩١﴾
آیه ۱۹۱ بقره، برای رعایت حرمت مسجد الحرام، از آغاز جنگ در این مکان و اطراف آن نهی میکند، مگر در شرایط اضطراری که مشرکان خود آغازگر جنگ در آن مکان باشند.[۵] در انتهای آیه قتل کافران کیفر عمل خود آنان معرفی شده است، زیرا هرگاه آنان از امنیتِ حرم الهی به سود خود سوءاستفاده کنند، نعمتِ امنیت از ایشان گرفته خواهد شد.[۶]
علامه طباطبایی این آیه را در سیاق و چارچوب اولین اذن جهاد عام با مشرکان در آیات ۳۹ و ۴۰ سوره حج ارزیابی کرده و هدف آن را فرمان شدت عمل ویژه در نبرد با مشرکان مکه برمیشمارد.[۷] صادقی تهرانی ارتباط بین آیه ۳۹ حج و آیه ۱۹۱ بقره را در بیان تدریجی مراحل حکم جهاد میداند. وی بدین ترتیب آیه ۳۹ را اذن به جهاد و آیه ۱۹۱ بقره را فرمان خاص اجرایی در جهاد با مشرکان مکه معرفی مینماید.[۸] اصل فرمان جهاد مسلمانان با مشرکان مکه برای اولین بار در آیه قبل صادر شد و مفاد آیه ۱۹۱ تکمیلکننده آن است.[۹]
به باور حسینعلی منتظری از مراجع تقلید شیعه، آیات ۱۹۰ تا ۱۹۵ سوره بقره دستور آمادگی جنگی و جهاد در اسلام را صادر میکند. به گفته او، این فرمان در شرایطی صادر شد که مسلمانان در موضع دفاعی قرار داشتند و مورد ستم، اخراج و حمله قرار گرفته بودند و اینکه مشرکان آغازگر این درگیری و تجاوز بودند نه مسلمانان.[۱۰]
مفهوم فتنه
در آیه ۱۹۱ سوره بقره از «فتنه» سخن گفته شده که شدیدتر و بدتر از وقوع جنگ و کشتار است. مفسران شیعه، فتنه را به معنای گناه شرک و فسادهای ناشی از آن مانند بازداشتن مسلمانان از سوی مشرکان مکه برای ورود به حرم و انجام مناسک حج و همچنین شکنجه مسلمانان توسط آنان در دوران پیش از هجرت به مدینه و پس از آن به جرم اعتقادشان دانستهاند.[۱۱] به گزارش تفسیر نمونه بعضی هم فتنه را به معنای فساد اجتماعی مانند تبعید مسلمانان از محل زندگی و وطن دانستهاند که گاه بدتر و دردناکتر از کشتن است.[۱۲]
کاربرد فقهی
فقیهان شیعه در استخراج برخی احکام از آیه ۱۹۱ سوره بقره بهره بردهاند، ازجمله:
- بهگفته مقدس اردبیلی، فقیهان از این آیه حکم وجوب کشتن مشرکان مکه و همچنین اخراج آنان از آن شهر را برداشت کردهاند.[۱۳]
- گروهی از فقیهان مانند شهید ثانی، سید محمدتقی مدرسی و محمدآصف محسنی قندهاری شروع به جنگ در مسجد الحرام را حرام دانسته و در این حکم به نهی آیه ۱۹۱ سوره بقره از این کار استناد کردهاند.[۱۴]
ادعای نسخ آیه
شیخ طوسی مفسر شیعه در قرن پنجم قمری با استناد به آیه ۱۹۱ بقره میگوید در زمان پیامبر(ص) آغاز جهاد با مشرکان در محدوده حرم شهر مکه از سوی مسلمانان، ممنوع بوده، ولی این ممنوعیت با نزول آیه ۳۹ سوره انفال، نسخ شده است.[۱۵] در عین حال فاضل مقداد و سید عبدالاعلی سبزواری مفاد همین آیه ۱۹۱ بقره در جواز دفاع مسلمانان در حرم را ناسخ اصل حکم حرمت هر نوع جنگ در حرم برمیشمارند.[۱۶]
شان نزول
برخی مفسران گفتهاند پس از صلح حدیبیه، مسلمانان نگران بودند که سال بعد، هنگام بازگشت برای انجام عمره، مشرکان به تعهد خود درباره آزادی انجام مناسک عمل نکنند و دوباره با آنان در حرم الهی و ماه حرام درگیر شوند. در چنین شرایطی، این بخش از آیه نازل شد که در نزدیکی مسجدالحرام نباید با مشرکان آغاز به پیکار کرد.[۱۷] اگرچه جهاد با آنان با وجود قرارداد صلح حدیبیه مشروع است.
شیخ طوسی با استناد به روایتی، نزول آیه ۱۹۱ سوره بقره را در مورد مردی از اصحاب پیامبر(ص) میداند که فردی از مشرکان را در ماه حرام به قتل رساند. این عمل مورد سرزنش مؤمنان قرار گرفت. پس از این واقعه، خداوند با نزول این آیه توضیح داد که هرچند قتل در ماه حرام جایز نیست، اما فتنه آزار مسلمانان و آسیب به دین آنان توسط مشرکان از نظر گناه و شدت، بدتر و بزرگتر از قتل است.[۱۸]
پانویس
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۱ ـ ۶۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۲۱.
- ↑ شبر، تفسیر القرآن، ۱۴۲۵ق، ص۳۰.
- ↑ مدرسی، من هدی القران، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۸۳؛ صادقی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ۱۴۰ق، ج۳، ص۹۹.
- ↑ کاظمی، مسالک الافهام، بیتا، ج۲، ص۳۲۱.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۲؛شبر، تفسیر القرآن، ۱۴۲۵ق، ص۳۰.
- ↑ مدرسی، من هدی القران، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۸۳.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۰.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۹۵ ـ ۹۶.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۵۶۹.
- ↑ منتظری، استفتائات، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۵۷۵ ـ ۵۷۶.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۲۳؛ شبر، تفسیر القرآن، ۱۴۲۵ق، ص۳۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۲۳.
- ↑ اردبیلی، زبدة البیان، المکتبة الجعفریه، ص۳۰۸.
- ↑ شهید ثانی، حاشیة شرايع الاسلام، ۱۴۲۲ق، ص۳۰۵؛ مدرسی، فقه الجهاد و احکام القتال، ۱۴۱۹ق، ص۱۵۹؛ محسنی، حدود الشریعه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۵۶۶.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۳.
- ↑ حلی، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۵۵؛ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱۵، ص۹۷.
- ↑ حلی، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۵۶؛ جرجانی، تفسیر شاهی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۹.
- ↑ شیخ طوسی، تفسیر تبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۲، ص۱۴۶.
منابع
- اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران، المکتبة الجعفریه، چاپ اول، بیتا.
- حلی، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، انتشارات مرتضوی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- جرجانی، سید ابوالفتوح، تفسیر شاهی، تهران، انتشارات نوید، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۹، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۴ش.
- سبزواری، سید عبدالأعلی، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم، مؤسسه المنار، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
- شبر، عبدالله، تفسیر القرآن الکریم، قم، مؤسسه دار الهجره، ۱۴۲۵ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، حاشیة شرايع الاسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۲۲ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۷ق
- کاظمی فاضل، جواد بن سعد، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، بینا، بیجا، بیتا.
- محسنی قندهاری، محمدآصف، حدود الشریعه، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- مدرسی، محمدتقی، فقه الجهاد و احکام القتال، تهران، دار محبی الحسین(ع)، ۱۴۱۹ق.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القران، بیروت، دارالقاری، ۱۴۲۹ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- منتظری، حسینعلی، استفتائات، ج۲، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۴ش