محتوای سوره درباره قیامت و حوادث آن، از جمله دگرگونی زمین و متلاشی‌شدن کوه‌ها، و تقسیم مردم به سه گروه سابقان، اصحاب یمین و اصحاب شمال و سرانجام هر یک از آنان است. همچنین به موضوعاتی چون ربوبیت خداوند، معاد و حقانیت قرآن می‌پردازد. از آیات مشهور این سوره می‌توان به آیات ۷ تا ۱۰، درباره تقسیم‌بندی مردم در قیامت و جایگاه سابقان؛ آیات ۷۷ تا ۷۹، درباره ویژگی‌های قرآن؛ و آیات ۸۳ به بعد، درباره لحظه احتضار و ناتوانی انسان در بازگرداندن جان محتضر، اشاره کرد. در تفسیر آیه دهم، علامه طباطبایی تکرار واژه «السابقون» را ناظر به پیشی‌گرفتن در انجام کارهای خیر و دستیابی به مغفرت الهی دانسته و در روایات، امام علی(ع) به‌سبب پیشی‌گرفتن در ایمان به پیامبر(ص)، از مصادیق سابقون معرفی شده است.
در روایات، برای تلاوت سوره واقعه فضیلت‌هایی همچون مصونیت از فقر و تنگدستی، جلب محبت خداوند و محبوبیت نزد مردم و همراهی با امیرالمؤمنین(ع) در قیامت بیان شده است. در برخی روایات، این سوره «سوره امیرالمؤمنین(ع)» نامیده شده و قرائت آن موجب قرارگرفتن در شمار دوستان ایشان دانسته شده است.
معرفی
سوره واقعه به‌دلیل کاربرد واژه «واقعه» در آیه نخست، که از نام‌های قیامت است، به این نام شناخته می‌شود.[۱] در روایتی، عبدالله بن مسعود در واپسین روزهای زندگی، در پاسخ به پیشنهاد عثمان بن عفان برای دریافت کمک مالی از بیت المال، گفت که برای تأمین نیاز دخترانش به آنان سفارش کرده است سوره واقعه را بخوانند. وی این توصیه را به روایتی از پیامبر(ص) مستند کرد که براساس آن، هر کس سوره واقعه را هر شب بخواند، هرگز دچار فقر نمی‌شود. تفسیر نمونه پس از نقل این گزارش از مجمع البیان، به نقل از روح المعانی، نام دیگر این سوره را «غِنی» دانسته است.[۲]
سوره واقعه از سوره‌های مکی است و در ترتیب نزول، چهل‌وچهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص)نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، پنجاهوششمین سوره است. و در جزء ۲۷ قرآن قرار دارد.[۳] بنابر گزارشی، سوره‌های واقعه، الرحمن، قمر، نجم، طور، ذاریات و ق در سال چهارم بعثت نازل شده‌اند و ازاین‌رو، این سال را «سَنَةُ‌الواقعه» نامیده‌اند.[۴]
سوره واقعه ۹۶ آیه، ۳۷۰ کلمه و ۱۷۵۶ حرف دارد و از نظر حجم، در شمار سوره‌های مُفَصَّلات قرار می‌گیرد و تقریباً به اندازه نصف یک حزب است.[۵]
محتوا
به گزارش منابع تفسیری، سوره واقعه به توصیف قیامت و زنده‌شدن دوباره انسانها می‌پردازد. این سوره ابتدا برخی از حوادث قیامت، از جمله دگرگونی زمین، وقوع زلزله و متلاشی‌شدن کوه‌ها را بیان می‌کند؛ سپس مردم را به سه گروه سابقان، اصحاب یمین و اصحاب شِمال تقسیم کرده و سرانجام هر گروه را شرح می‌دهد. در ادامه، با استدلال درباره نادرستی باورهای اصحاب شِمال، انکارکنندگان ربوبیت خداوند، معاد و قرآن را به چالش می‌کشد. در پایان نیز با توصیف لحظه احتضار و فرا رسیدن مرگ، بار دیگر مردم را به سه گروه مقربان (سابقان)، اصحاب یمین و تکذیب‌کنندگان (اصحاب شِمال) تقسیم می‌کند.[۶]
آیات مشهور
آیات ۷ تا ۱۰ از آیات مشهور این سوره است که به تقسیم مردم در قیامت به سه گروه می‌پردازد. در آیه دهم، واژه «السابقون» دو بار تکرار شده و مفسران درباره معنای آن دیدگاه‌های مختلفی دارند.[۷] علامه طباطبایی، سابقون نخست را پیشی‌گیرندگان در کارهای خیر و سابقون دوم را پیشی‌گیرندگان در دستیابی به مغفرت الهی می‌داند.[۸] در برخی روایات نیز امام علی(ع) به‌سبب پیشی‌گرفتن در ایمان به پیامبر(ص)، از مصادیق سابقون معرفی شده است.[۹]
در آیات ۷۷ تا ۷۹ سوره واقعه، سه ویژگی برای قرآن بیان شده است: کریم بودن، به‌معنای جایگاه والای آن نزد خداوند و برخورداری مردم از معارف سعادت‌بخش آن؛ مصونیت از تغییر و تبدیل؛ و دست‌نیافتنی بودن حقیقت آن برای غیرمطهرون که در برخی تفاسیر به فرشتگان و معصومان تفسیر شده‌اند. روایتی از پیامبر(ص) که در تفسیر «مطهرون» به مقربان اشاره دارد، مؤید ویژگی سوم دانسته شده است.[۱۰]
آیه ۸۳ و آیات پس از آن، منکران قرآن و معاد را به چالش می‌کشد. در این آیات، با اشاره به لحظه احتضار و رسیدن جان به گلو، ناتوانی انسان در بازگرداندن روح و جلوگیری از مرگ یادآوری شده است.[۱۱]
در روایات، فضیلت‌ها و خواصی برای تلاوت سوره واقعه بیان شده است؛ از جمله در مجمع البیان از پیامبر(ص) نقل شده است که با قرائت این سوره، نام فرد در شمار غافلان نوشته نمی‌شود و از تنگدستی در امان می‌ماند.[۱۲]امام صادق(ع) نیز فرموده هر کس شب‌های جمعه سوره واقعه را قرائت کند، مشمول محبت خداوند قرار می‌گیرد، نزد مردم محبوب می‌شود، از فقر و سختی در دنیا و آفات آن در امان می‌ماند و در قیامت از همراهان امیرالمؤمنین(ع) خواهد بود.[۱۳] در روایت دیگری از آن حضرت، سوره واقعه، سوره امیرالمؤمنین(ع) خوانده شده و قرائت آن موجب قرارگرفتن در شمار دوستان ایشان دانسته شده است.[۱۴]
از امام باقر(ع) نیز روایت شده است که قرائت سوره واقعه پیش از خواب، موجب درخشندگی چهره مؤمن در روز قیامت، همچون ماه شب چهارده، می‌شود.[۱۵] همچنین مستحب است در نماز وتیره، سوره واقعه در یک رکعت و سوره توحید در رکعت دیگر خوانده شود.[۱۶]
﴿آن واقعه چون وقوع یابد ١ [که] در وقوع آن دروغی نیست ٢ پست‌کننده [و] بالابرنده است ٣ چون زمین با تکان [سختی] لرزانده شود ٤ و کوه‌ها [جمله] ریزه ریزه شوند ٥ و غباری پراکنده گردند ٦ و شما سه دسته شوید ٧ یاران دست راست کدامند یاران دست راست ٨ و یاران چپ کدامند یاران چپ ٩ و سبقت‌گیرندگان مقدمند ١٠ آنانند همان مقربان [خدا] ١١ در باغستانهای پر نعمت ١٢ گروهی از پیشینیان ١٣ و اندکی از متاخران ١٤ بر تختهایی جواهرنشان ١٥ که روبروی هم بر آنها تکیه داده‌اند ١٦ بر گردشان پسرانی جاودان [به خدمت] می‌گردند ١٧ با جامها و آبریزها و پیاله[ها]یی از باده ناب روان ١٨ [که] نه از آن دردسر گیرند و نه بی‌خرد گردند ١٩ و میوه از هر چه اختیار کنند ٢٠ و از گوشت پرنده هر چه بخواهند ٢١ و حوران چشم‌درشت ٢٢ مثل لؤلؤ نهان میان صدف ٢٣ [اینها] پاداشی است برای آنچه می‌کردند ٢٤ در آنجا نه بیهوده‌ای می‌شنوند و نه [سخنی] گناه‌آلود ٢٥ سخنی جز سلام و درود نیست ٢٦ و یاران راست‌یاران راست کدامند ٢٧ در [زیر] درختان کنار بی‌خار ٢٨ و درختهای موز که میوه‌اش خوشه خوشه روی هم چیده است ٢٩ و سایه‌ای پایدار ٣٠ و آبی ریزان ٣١ و میوه‌ای فراوان ٣٢ نه بریده و نه ممنوع ٣٣ و همخوابگانی بالا بلند ٣٤ ما آنان را پدیدآورده‌ایم پدید آوردنی ٣٥ و ایشان را دوشیزه گردانیده‌ایم ٣٦ شوی دوست همسال ٣٧ برای یاران راست ٣٨ که گروهی از پیشینیانند ٣٩ و گروهی از متاخران ٤٠ و یاران چپ کدامند یاران چپ ٤١ در [میان] باد گرم و آب داغ ٤٢ و سایه‌ای از دود تار ٤٣ نه خنک و نه خوش ٤٤ اینان بودند که پیش از این ناز پروردگان بودند ٤٥ و بر گناه بزرگ پافشاری می‌کردند ٤٦ و می‌گفتند آیا چون مردیم و خاک واستخوان شدیم واقعاً [باز] زنده می‌گردیم ٤٧ یا پدران گذشته ما [نیز] ٤٨ بگو در حقیقت اولین و آخرین ٤٩ قطعاً همه در موعد روزی معلوم گرد آورده شوند ٥٠ آنگاه شما ای گمراهان دروغپرداز ٥١ قطعاً از درختی که از زقوم است‌خواهید خورد ٥٢ و از آن شکمهایتان را خواهید آکند ٥٣ و روی آن از آب جوش می‌نوشید ٥٤ [مانند] نوشیدن اشتران تشنه ٥٥ این است پذیرایی آنان در روز جزا ٥٦ ماییم که شما را آفریده‌ایم پس چرا تصدیق نمی‌کنید ٥٧ آیا آنچه را [که به صورت نطفه] فرو می‌ریزید دیده‌اید ٥٨ آیا شما آن را خلق می‌کنید یا ما آفریننده‌ایم ٥٩ ماییم که میان شما مرگ را مقدر کرده‌ایم و بر ما سبقت نتوانید جست ٦٠ [و می‌توانیم] امثال شما را به جای شما قرار دهیم و شما را [به صورت] آنچه نمی‌دانید پدیدار گردانیم ٦١ و قطعاً پدیدار شدن نخستین خود را شناختید پس چرا سر عبرت گرفتن ندارید ٦٢ آیا آنچه را کشت می‌کنید ملاحظه کرده‌اید ٦٣ آیا شما آن را [بی‌یاری ما] زراعت می‌کنید یا ماییم که زراعت می‌کنیم ٦٤ اگر بخواهیم قطعاً خاشاکش می‌گردانیم پس در افسوس [و تعجب] می‌افتید ٦٥ [و می‌گویید] واقعاً ما زیان زده‌ایم ٦٦ بلکه ما محروم شدگانیم ٦٧ آیا آبی را که می‌نوشید دیده‌اید ٦٨ آیا شما آن را از [دل] ابر سپید فرود آورده‌اید یا ما فرودآورنده‌ایم ٦٩ اگر بخواهیم آن را تلخ می‌گردانیم پس چرا سپاس نمی‌دارید ٧٠ آیا آن آتشی را که برمی‌افروزید ملاحظه کرده‌اید ٧١ آیا شما [چوب] درخت آن را پدیدار کرده‌اید یا ما پدیدآورنده‌ایم ٧٢ ما آن را [مایه] عبرت و [وسیله] استفاده برای بیابانگردان قرار داده‌ایم ٧٣ پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح گوی ٧٤ نه [چنین است که می‌پندارید] سوگند به جایگاه‌های [ویژه و فواصل معین] ستارگان ٧٥ اگر بدانید آن سوگندی سخت بزرگ است ٧٦ که این [پیام] قطعاً قرآنی است ارجمند ٧٧ در کتابی نهفته ٧٨ که جز پاک‌شدگان بر آن دست ندارند ٧٩ وحیی است از جانب پروردگار جهانیان ٨٠ آیا شما این سخن را سبک [و سست] می‌گیرید ٨١ و تنها نصیب خود را در تکذیب [آن] قرار می‌دهید ٨٢ پس چرا آنگاه که [جان شما] به گلو می‌رسد ٨٣ و در آن هنگام خود نظاره گرید ٨٤ و ما به آن [محتضر] از شما نزدیکتریم ولی نمی‌بینید ٨٥ پس چرا اگر شما بی‌جزا می‌مانید [و حساب و کتابی در کار نیست] ٨٦ اگر راست می‌گویید [روح] را برنمی‌گردانید ٨٧ و اما اگر [او] از مقربان باشد ٨٨ [در] آسایش و راحت و بهشت پر نعمت [خواهد بود] ٨٩ و اما اگر از یاران راست باشد ٩٠ از یاران راست بر تو سلام باد ٩١ و اما اگر از دروغزنان گمراه است ٩٢ پس با آبی جوشان پذیرایی خواهد شد ٩٣ و [فرجامش] درافتادن به جهنم است ٩٤ این است همان حقیقت راست [و] یقین ٩٥ پس به نام پروردگار بزرگ خود تسبیح گوی ٩٦﴾
آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، گردآوری ابراهیم شمس‌الدین و سناء بزیع شمس‌الدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسير نور الثقلين، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
