جنگ نهروان
 | کتاب‌شناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
| زمان | در صفر سال۳۸ق |
|---|---|
| مکان | نهروان، عراق |
| نتیجه | پیروزی مسلمانان |
| علت جنگ | اعتراض خوارج بر امام علی(ع) به ماجرای حکمیت با استناد به «لا حکم الا لله»... |
| جنگندگان | |
| طرفین جنگ | امام علی(ع) و یارانش خوارج |
| فرماندهان | |
| فرماندهان جنگ | امام علی(ع)، قیس بن سعد بن عباده( در جبهه امام علی) عبدالله بن وهب راسبی( در جبهه دشمن) |
| تلفات | |
| خسارات | شهادت کمتر از ده نفر از سپاه امام علی(ع) زخمی شدن چهارصد نفر و کشته شدن اکثر خوارج حاضر در صحنه نبرد |
جنگ نهروان نبردی میان سپاه امام علی(ع) و گروهی از خوارج بود که در صفر سال ۳۸ق در منطقه نهروان روی داد. این جنگ پس از جنگ صفین و ماجرای حکمیت و در پی جدایی گروهی از سپاهیان امام علی(ع) از او شکل گرفت. خوارج، پذیرش حکمیت در صفین را مخالف قرآن می‌دانستند و از امام علی(ع) خواستند از پذیرش آن توبه کند. امام این درخواست را نپذیرفت و پس از بی‌نتیجه ماندن گفت‌وگوها و افزایش درگیری‌های خوارج، سپاه او با آنان وارد جنگ شد. در این نبرد، بیشتر خوارج کشته شدند و شماری اندک از آنان گریختند که عبدالرحمن بن ملجم مرادی، از جمله آنان بود.
زمینه‌های شکل‌گیری
| جنگ‌های دوران امام علی(ع) | سپاه مقابل | تاریخ وقوع |
|---|---|---|
| جنگ جمل | سپاه طلحه و زبیر | ۱۵ جمادی‌الثانی ۳۶ق[۱] |
| جنگ صفین | سپاه معاویه | ۱ صفر ۳۷ق[۲] |
| جنگ نهروان | سپاه خوارج | ۹ صفر ۳۸ق[۳] |
در جنگ صفین، هنگامی که سپاه معاویه قرآن‌ها را بر سر نیزه کرد و خواستار داوری قرآن شد، بیشتر سپاهیان امام علی(ع)، با وجود مخالفت او، پذیرش حکمیت را خواستار شدند. خستگی سپاهیان و تلفات جنگ از جمله عواملی بود که در پذیرش حکمیت نقش داشت.[۴] همچنین برخی، ساختار قبیله‌ای سپاه و سطحی‌نگری برخی سپاهیان امام را در این زمینه مؤثر دانسته‌اند.[۵]
گروهی از یاران امام علی(ع) با پذیرش حکمیت مخالفت کردند و آن را مخالف قرآن و دین دانستند.[۶] برخی از آنان با استناد به آیاتی از قرآن، از جمله آیه ۴۴ سوره مائده و آیه ۹ سوره حجرات، پذیرش حکمیت را کفر دانستند. آنان از امام علی(ع) خواستند از پذیرش حکمیت توبه کند و آن را نقض کند. امام این درخواست را نپذیرفت و بر پایبندی به پیمان حکمیت تأکید کرد.[۷] او توضیح داد که از ابتدا با حکمیت مخالف بوده و آن را به‌سبب اصرار سپاهیان پذیرفته و به آن متعهد شده است.[۸]
پس از جنگ صفین و بازگشت امام علی(ع) به کوفه، مخالفان حکمیت از او جدا شدند و به حَروراء، از روستاهای نزدیک کوفه، رفتند.[۹] آنان در آنجا به مخالفت با امام علی(ع) ادامه دادند و این مخالفت سرانجام به جنگ نهروان انجامید.
شورش خوارج
خوارج در شوال سال ۳۷ق در منزل زید بن حُصَین گرد آمدند و عبدالله بن وَهب راسبی را به رهبری خود برگزیدند. آنان پس از حکمیت، ماندن در کوفه را جایز نمی‌دانستند و تصمیم گرفتند به مدائن هجرت کنند. برخی از آنان به‌دلیل حضور شیعیان امام علی(ع) در مدائن، این شهر را برای اقامت مناسب ندانستند و نهروان را به‌عنوان مقصد خود برگزیدند.[۱۰] آنان در مسیر حرکت به سوی نهروان، شماری از افراد را کشتند که عبدالله بن خباب بن اَرَت و همسر باردارش از جمله آنان بودند. خبر این قتل‌ها به امام علی(ع) رسید و او سپاهش را که برای جنگ با معاویه آماده شده بود، به سوی نهروان حرکت داد.[۱۱]
تلاش امام علی(ع) برای بازگرداندن خوارج
مخالفت خوارج با حکمیت تا چند ماه پس از صفین ادامه داشت. امام علی(ع) عبدالله بن عباس و صعصعة بن صوحان را برای گفت‌وگو با آنان فرستاد، اما آنان از بازگشت به جماعت و پایان دادن به مخالفت خود خودداری کردند. پس از آن، امام علی(ع) از خوارج خواست دوازده نفر را برای گفت‌وگو تعیین کنند و خود نیز دوازده نفر را برگزید و با آنان به گفتگو پرداخت.[۱۲] امام علی(ع) همچنین به سران خوارج نامه نوشت و آنان را به بازگشت به جمع مسلمانان دعوت کرد. عبدالله بن وهب راسبی با یادآوری حوادث صفین، امام را به خروج از دین متهم کرد و از او خواست توبه کند. امام علی(ع) پس از آن نیز از طریق افرادی مانند قیس بن سعد و ابوایوب انصاری، خوارج را به بازگشت فراخواند و به آنان امان داد.[۱۳]
پس از آنکه خوارج از بازگشت و پایان دادن به مخالفت خود خودداری کردند، امام علی(ع) به سپاهیان خود دستور داد آغازگر جنگ نباشند. سرانجام خوارج جنگ را آغاز کردند و نبرد نهروان درگرفت.[۱۴]
تعداد سپاهیان خوارج
بنابر برخی گزارش‌های تاریخی، شمار خوارج در ابتدا حدود چهار هزار نفر بود. پس از امان دادن امام علی(ع) و دعوت آنان به بازگشت، شماری از آنان از سپاه جدا شدند. فَروه بن نَوفل اَشجعی و حدود پانصد نفر دیگر از جمله این افراد بودند.[۱۵] بر اساس گزارش‌ها، در آغاز نبرد، حدود هزار و هشتصد نفر سواره و هزار و پانصد نفر پیاده از خوارج در برابر سپاه امام علی(ع) باقی مانده بودند.[۱۶]
نتیجه جنگ
بنابر برخی گزارش‌ها، بیشتر خوارج در نبرد کشته شدند و حدود چهارصد نفر از زخمی‌ها به خانواده‌هایشان تحویل داده شدند. همچنین از سپاه امام علی(ع) کمتر از ده نفر به شهادت رسیدند. گفته شده است کمتر از ده نفر از خوارج از جمله ابن‌ملجم مرادی از میدان جنگ گریختند.[۱۷]
امام علی(ع) پس از پایان نبرد، در برابر اجساد کشته‌شدگان ایستاد و با تأسف درباره آنان سخن گفت. در این سخنان، فریب خوردن آنان را به شیطان و نفس‌های سرکش نسبت داد.[۱۸]
کتاب‌شناسی
درباره جنگ نهروان، زمینه‌ها، عوامل، آثار و پیامدهای آن، آثاری به زبان فارسی و عربی منتشر شده است. از جمله:
- جنگ نهروان، نوشته سید مهدی آیت‌اللهی نشر جهان‌آرا، ۱۳۶۵ش.
- تاریخ اسلام (۳۸ هجری) جنگ نهروان: بر اساس درس‌گفتارهای سیدحسن افتخارزاده، موسسه فرهنگی نبا، ۱۴۰۳ش.
- لشکر خون‌آشام‌ها: روایت جنگ نهروان، نوشته سید سعید هاشمی، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۴۰۴ش.
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۵۰۱.
- ↑ ابن‌مزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ ابن‌مزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۴۸۴؛ ابن‌قتیبة الدینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰۴؛ بلاذری، انساب الأشراف، ۱۳۹۴ق، ج۳، ص۱۱۰.
- ↑ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی، ج۵، ص۷۵.
- ↑ ابن‌مزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۴۸۴؛ بلاذری، انساب الأشراف، مؤسسة اعلمی، ج۳، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ بلاذری، انساب الأشراف، مؤسسة اعلمی، ج۲، ص۳۵۹.
- ↑ بلاذری، انساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۴۹.
- ↑ ابن‌مزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۵۱۳-۵۱۴؛ بلاذری، انساب الأشراف، مؤسسة اعلمی، ج۳، ص۱۱۴و۱۲۲؛ طبری، تاریخ الطبری، مؤسسة اعلمی، ج۵، ص۶۳ و ۷۲ و ۷۸؛ مسعودی، مروج الذهب، انتشارات علمی و فرهنگی، ج۳، ص۱۴۴.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ص۲۰۳-۲۰۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، مؤسسة اعلمی، ج۵، ص۸۰-۹۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۳۵۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ص۲۱۰.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ص۲۱۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق،ج۲، ص۳۷۱.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۳۷۳-۳۷۵.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، مؤسسه امام صادق(ع)، ص۷۳۰.
منابع
- نهج البلاغه
- ابن‌مزاحم، نصر، وقعة صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- بَلاذری، احمد بن یحیی، اَنساب الاَشراف، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق.
- دینوری، اخبار الطوال، ترجمه مهدوی دامغانی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران.
- دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه والسیاسه، دار الأضواء، بیروت، چاپ اول۱۴۱۰ق.
- سبحانی، جعفر، فروغ ولایت، مؤسسه امام صادق(ع)، بی‌تا، بی‌جا.
- طبری، تاریخ، بیروت، مؤسسة اعلمی.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، چاپ دوم، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.