حدیث بضعه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حدیث بضعه
فاطمة بضعة منی.jpg
قطعه خوشنویسی از حدیث بضعه، اثر غلامحسین امیرخانی
اطلاعات روایت
موضوع فضائل حضرت فاطمه(س)
صادره از پیامبر(ص)
راوی اصلی امام علی(ع)، ابن‌عباس، ابوذر غفاری
منابع شیعه الامالی صدوق، الخصال، کفایة الاثر
منابع سنی صحیح البخاری
احادیث مشهور

حدیث سلسلةالذهب.حدیث ثقلین.حدیث کساء.مقبوله عمر بن حنظلة.حدیث قرب نوافل.حدیث معراج. حدیث ولایت.حدیث وصایت.حدیث جنود عقل و جهل.حدیث شجره

حدیث بَِضْعَةٌ از احادیث نبوی درباره حضرت فاطمه(س) است که پیامبر(ص) فاطمه را «پاره تن خود» معرفی کرده و خوشحالی او را خوشحالی خود و آزار او را اذیت خود دانسته است. این حدیث در منابع شیعه و سنی نقل شده است. به حدیث بضعه برای اثبات عصمت حضرت زهرا(س)، وجوب تعظیم اهل بیت(ع)، اثبات حقانیت حضرت زهرا در ماجرای فدک و لزوم اکرام والدین استناد شده است.

برخی شأن صدور این حدیث را گزارشی درباره ازدواج حضرت علی(ع) با دختر ابوجهل دانسته‌اند. راویان این گزارش متهم به جعل حديث و دشمنی با اهل بیت(ع) هستند و امام صادق(ع) نیز این قبیل گزارش‌ها را نادرست دانسته است.

متن و جایگاه

حدیث بضعه،[یادداشت ۱] از احادیثی است که از پیامبر(ص) درباره دخترش حضرت زهرا(س) نقل شده است: «فاطمه پاره تن من است، هر که او را بیازارد، مرا آزرده و هر که او را خوشحال کند مرا خوشحال کرده است».[۱]

جمله «بَضْعَةٌ مِنِّی» در سخنان پیامبر اسلام(ص) بیشتر درباره حضرت زهرا(س) به‌کار رفته است؛[نیازمند منبع] البته این جمله درباره افراد دیگری همچون حضرت علی(ع)،[۲] امام رضا(ع)[۳] و شمعون بن لاوی، از بزرگان مسیحی، نیز توسط پیامبر اسلام(ص) استفاده شده است.[۴]

«بضعة» به‌معنای تکه‌ای از بدن است.[۵] «فُلان بَضْعَةٌ مِنِّی» به‌خاطر نزدیکی زیاد آن شخص با گوینده گفته می‌شود؛ گو اینکه بعضی از بدن و جزئی از آن شخص است.[۶]

صدور در مورد حضرت فاطمه(س)


فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی ‏فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی و مَنْ سَرّها فَقد سَرّنی
شیخ صدوق، الامالی، ۱۴۱۷ق، ص۱۶۵.

بر اساس نقل منابع حدیثی-تاریخی متعدد، پیامبر اسلام(ص) دخترش فاطمه(س) را با وصف «بَضْعَةٌ مِنِّی» معرفی کرده است.[۷] حضرت علی(ع)،[۸] ابن‌عباس،[۹] ابوذر غفاری[۱۰] و خود حضرت زهرا(س)،[۱۱] از جمله راویان حدیث بضعه هستند.

بنابر نقلی از ابن‌عباس، روزی پیامبر(ص) پس از آنکه دخترش فاطمه(س) را دید، وی را سیده زنان عالمیان و «بَضْعَةٌ مِنِّی» خواند.[۱۲] بعد از رحلت پیامبر(ص)، حضرت زهرا(س) در بستر بیماری، در احتجاج با شیخین به این روایت استناد کرد.[۱۳]

جلال‌الدین سیوطی، محدث و مفسر اهل سنت در قرن نهم و دهم قمری، حدیث بضعه را مورد اتفاق دانسته است.[۱۴]

استناد به حدیث در مطالب کلامی و فقهی

شماری از علما با استناد به حدیث بضعه درصدد استخراج برخی مطالب کلامی و فقهی همچون وجوب تعظیم اهل بیت(ع)[۱۵] عصمت حضرت زهرا(س)،[۱۶] عدم پذیرش شهادت فرزند برای پدر یا بالعکس،[۱۷] حرمت ازدواج با مادران و دختران،[۱۸] لزوم اکرام والدین،[۱۹] اثبات حقانیت حضرت زهرا در ماجرای فدک[۲۰] و جواز زیارت قبور توسط زنان، به این روایت استناد کرده‌اند.[۲۱]

متکلمان شیعه برای اثبات عصمت حضرت زهرا(س) به این حدیث استناد کرده‌اند.[۲۲] آیت الله سبحانی در توضیح آن گفته است در روایات بضعه، خشنودی و ناخشنودی زهرا(س) محور و ملاک خشنودی و ناخشنودی خدا و رسولش شمرده شده است. از آنجا که خداوند جز به اعمال صالح خشنود نمی‌شود و به گناه و نافرمانی از دستوراتش رضایت نمی‌دهد، اگر حضرت زهرا(س) گناهی مرتکب می‌شد یا حتی فکر انجام آن را در سر می‌پروراند، در این صورت به چیزی خشنود شده بود که خدا از آن ناخشنود است؛ در حالی که حدیث بضعه، رضایت الهی را با خشنودی فاطمه(س) پیوند داده است. بنابراین این روایت به عصمت هم جانبه او دلالت دارد.[۲۳]

برخی از تفاسیر، از حدیث بضعه برای تفسیر برخی از آیات قرآن بهره برده‌اند.[۲۴] از جمله آلوسی از مفسران اهل سنت، با استناد به این حدیث و روایتی از ابوجعفر(ع)، ذیل آیه «وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ»،[۲۵] برتری حضرت فاطمه(س) بر زنان عالم از جمله بر حضرت مریم را بیان کرده است.[۲۶]

استفاده از حدیث بضعه علیه حضرت علی(ع)

در برخی منابع روایی، حدیث بضعه را درباره ماجرای خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل که نامش عوراء بود،[۲۷] به کار برده‌اند؛ بر اساس نقل ابن‌حنبل (درگذشتهٔ ۲۴۱ق) از عبدالله بن زبیر، زمانی که علی(ع) از ازدواج با دختر ابوجهل سخن به میان آورد و خبر آن به پیامبر رسید، آن حضرت فرمود: «اِنّها فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی یُوذینی ما آذَاها»[۲۸] و در برخی گزارش‌ها این جمله نیز از پیامبر(ص) نقل شده که: به خدا، هرگز بین دختر پیامبر و دشمن خدا در یک خانه جمع نمی‌شود.[۲۹]

در گزارش دیگری نقل شده است: هنگامی که حضرت علی(ع) دختر ابی‌جهل را از عمویش حارث بن هشام خواستگاری کرد، حارث از پیامبر کسب تکلیف کرد و پیامبر اجازه نداد و فرمود: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی ولا اُحِبُ اَن تَجزَعَ وتَحزَن»؛ پس علی بن ابی‌طالب(ع) گفت: یا رسول الله! من کاری که باعث ناراحتی فاطمه شود را انجام نمی‌دهم.[۳۰] شبیه این گزارش نیز نقل شده و در پایان پیامبر(ص) قسم یاد کرد تا زمانی که فاطمه زنده است علی این کار را نمی‌کند[۳۱] و سه مرتبه فرمود: اجازه این کار را نمی‌دهم، و اگر علی قصد ازدواج با او را دارد باید فاطمه را طلاق دهد.[۳۲] ترمذی (درگذشت ۲۷۹ق) ضمن بیان این روایت سند آن را صحیح می‌داند.[۳۳] برخی به‌خاطر آنکه ازدواج با دختر ابی‌جهل، اذیت و آزار پیامبر را به دنبال دارد، ازدواج حضرت علی(ع) با وی را حرام دانستند.[۳۴]

ارزیابی گزارش حدیث بضعه درباره خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل

ابوهریره از راویان گزارش حدیث بضعه درباره خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل، متهم به جعل حدیث است،[۳۵] بر اساس روایتی از امام صادق(ع) فردی شقی این داستان را جعل کرده است.[۳۶] همچنین بر اساس روایتی دیگر، حضرت علی(ع) وقتی سخن از ازدواج او با دختر ابوجهل به میان آمد خطاب به پیامبر(ص) فرمود: «به خدایی که تو را به حق به رسالت مبعوث کرد من نه‌تنها چنین نکرده، بلکه حتی فکر این کار به ذهنم خطور نکرد».[۳۷]

حسین کاربیسی و مسور بن مخرمه زهری از دیگر راویان این گزارش هستند که در علم رجال ضعیف و غیرقابل اعتماد معرفی شده‌اند؛ کاربیسی مشهور به انحراف از اهل بیت(ع)، دشمن آنها و از نواصب بود، از همین روی روایات او مورد قبول قرار نگرفته است.[۳۸] جعفر مرتضی عاملی از پژوهشگران تاریخ، ضمن بیان گزارش‌های متعدد خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابی‌جهل، به نقد و بررسی آنها پرداخته است.[۳۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. شیخ صدوق، الامالی، ۱۴۱۷ق، ص۱۶۵.
  2. فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، ۱۴۱۰ق، ص۴۷۷؛ بحرانی، البرهان، مؤسسة البعثة، ج۱، ص۲۶۱.
  3. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۲، ص۵۸۳ و ۵۸۸؛ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، منشورات الشریف الرضی، ص۲۳۳.
  4. ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۳.
  5. ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۱۲؛ ابن‌اثیر، النهایة، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۳۳.
  6. راغب اصفهانی، مفردات، ۱۴۲۷ق، ص۱۲۹؛ سمعانی، تفسیر سمعانی، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۱۷.
  7. ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، موسسة اسماعیلیان، ج۹، ص۱۹۳؛ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۵؛ شیخ مفید، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۶۰؛ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۴؛ ابن‌مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۶ق، ص۲۸۹؛ ابن‌جبرئیل، الروضة فی فضائل امیر المؤمنین، ۱۴۲۳ق، ص۱۶۷؛ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۴، ص۲۱۰ و ۲۱۹.
  8. شیخ صدوق، الخصال، ۱۴۰۳ق، ص۵۷۳؛ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، منشورات الشریف الرضی، ص۱۴۹.
  9. شیخ صدوق، الامالی، ‌۱۴۱۷ق، ص۱۷۵ و ۵۷۵.
  10. خزار قمی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۳۷.
  11. خزاز قمی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۶۴. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۶، ص۳۰۸.
  12. شیخ صدوق، الامالی، ‌۱۴۱۷ق، ص۱۷۵ و ۵۷۵.
  13. خزاز قمی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۶۵.
  14. سیوطی، الثغور الباسمه، ۱۴۳۱ق، ص۶۷.
  15. فخر رازی، التفسیر الکبیر، چاپ سوم، ج۲۷، ص۱۶۶.
  16. ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، مؤسسه اسماعیلیان، ج۱۶، ص۲۷۳؛ ایجی، المواقف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۵۹۷.
  17. ابن‌عربی، احکام القرآن، دار الفکر، ج۱، ص۶۳۸؛ نگاه کنید به ابن‌قدامه، المغنی، دار الکتاب العربی، ج۱۲، ص۶۶.
  18. فخر رازی، التفسیر الکبیر، چاپ سوم، ج۱۰، ص۲۶.
  19. فخر رازی، التفسیر الکبیر، چاپ سوم، ج۲۰، ص۱۸۵.
  20. ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، مؤسسه اسماعیلیان، ج۱۶، ص۲۷۸؛ ایجی، المواقف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۵۹۷ و ۶۰۷.
  21. شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۶۳.
  22. برای نمونه نگاه کنید به سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۹۵؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۳۳؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۹، ص۳۳۵-۳۳۸.
  23. سبحانی، پژوهشی در شناخت و عصمت امام، ۱۳۸۹ش، ص۲۷.
  24. فخر رازی، التفسیر الکبیر، چاپ سوم، ج۹، ص۱۶۰، ذیل آیه ۱۸۹ سوره اعراف؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، چاپ سوم، ج۲۷، ص۲۰۰، ذیل آیه ۱۵ سوره زخرف؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، چاپ سوم، ج۳۰، ص۱۲۶، ذیل آیه ۱۹ سوره معارج.
  25. سوره آل عمران، آیه ۴۲.
  26. آلوسی، روح المعانی، بی‌تا، ج۳، ص۱۵۵.
  27. نعمان مغربی، شرح الاخبار، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۳، ص۳۱.
  28. ابن‌حنبل، مسند احمد، دار صادر، ج۴، ص۵.
  29. صنعانی، المصنف، منشورات المجلس العلمی، ج۷، ص۳۰۱ و ۳۰۲؛ ابن‌حنبل، مسند احمد، دار صادر، ج۴، ص۳۲۶؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، دار الفکر، ج۱، ص۶۴۴؛ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۴، ص۲۱۲.
  30. نعمان مغربی، شرح الاخبار، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۳، ص۶۴.
  31. ابن‌مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۶ق، ص۲۹۲ و ۲۹۳.
  32. نیشابوری، صحیح مسلم، دار الفکر، ج۷، ص۱۴۱؛ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۱۵۸؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، دار الفکر، ج۱، ص ۶۴۴؛ سجستانی، سنن ابی‌داود، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۶۰؛‌ نعمان مغربی، شرح الاخبار، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۳، ص۶۱؛ ابن‌بطریق، عمدة عیون صحاح الاخبار، ۱۴۰۷ق، ص۳۸۵.
  33. ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۳۵۹ و ۳۶۰؛ ر. ک: حاکم نیشابوری، المستدرک، تحقیق یوسف عبدالرحمن، ج۳، ص۱۵۹.
  34. ابن‌شاهین، فضائل سیدة النساء، ۱۴۱۱ق، ص۳۶.
  35. ابن‌شاذان، الایضاح، ۱۳۶۳ش، ص۵۴۱؛‌ تستری، قاموس الرجال، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۱۱۱.
  36. شیخ صدوق، الامالی،‌ ۱۴۱۷ق، ص۱۶۵.
  37. شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۸۶.
  38. فضلی، اصول الحدیث، ۱۴۲۱ق، ص۱۳۹.
  39. جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة الامام علی، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۶۱- ۷۴.
  1. بضعه در لغت عرب هم به فتح باء، (بَضْعَة) و هم به کسره باء، (بِضْعَة) آمده است. از لحاظ معنا، هر دو مترادف هستند.(ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۱۲؛ ابن‌اثیر، النهایة، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۳۳.)

منابع

  • ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی جا، دار احیاء الکتب العربیه، بی‌تا.
  • ابن‌اثیر، مجدالدین، النّهایة فی غریب الحدیث والأثر، تحقیق محمود محمد طناحی، قم، اسماعلیلیان، چاپ چهارم، ۱۳۶۴ش.
  • ابن‌بطریق، یحیی، عمدة عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • ابن‌حنبل، احمد، مسند احمد، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  • ابن‌سجستانی، سلمان، سنن ابی‌داود، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۰ق.
  • ابن‌شاذان، فضل، الایضاح، تحقیق جلال‌الدین حسینی، تهران، مؤسسة انتشارات، ۱۳۵۱ش.
  • ابن‌شاهین، عمر، فضائل سیدة النساء، تحقیق ابواسحاق، القاهرة، مکتبة التربیة الاسلامیة، ۱۴۱۱ق.
  • ابن‌شعبة حرانی، حسن، تحف العقول عن آل الرسول، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
  • ‌ ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
  • ابن‌عربی، محمد، احکام القرآن، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
  • ابن‌قدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، بیروت، دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • ابن‌ماجه، محمد، سنن ابن‌ماجة، تحقیق محمد فؤاد، بی‌جا، دار الفکر، بی‌تا.
  • ابن‌مغازلی، علی، مناقب علی بن ابی‌طالب، بی‌جا، انتشارات سبط النبی، ۱۴۲۶ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  • ایجی، المواقف، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، بیروت، دار الجلیل، ۱۴۱۷ق.
  • بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة، بی‌تا.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
  • ترمذی، محمد، سنن الترمذی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
  • تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، تحقیق مؤسسة النشر الاسلامی، قم: النشر الاسلامی، ۱۴۲۸ق.
  • حاکم نیشابوری، ابوعبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف عبدالرحمن، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
  • خزاز قمی، علی، کفایة الأثر فی النص علی الأئمّة الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف حسینی، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بی‌جا، طلیعة النور،۱۴۲۶ق.
  • سبحانی، جعفر، پژوهشی در شناخت و عصمت امام، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۹ش (نسخه الکترونیک کتابخانه قائمیه).
  • سمعانی، منصور، تفسیر سمعانی، تحقیق یاسر بن ابراهیم و غنیم بن عباس، الریاض، دار الوطن، ۱۴۱۸ق.
  • سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامة، تهران، مؤسسه الصادق(ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الثغور الباسمه فی مناقب السیدة فاطمة، جمعیة الآل والاصحاب، چاپ اول، ۱۴۳۱ق.
  • شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشّیعة فی احکام الشّریعة، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۹ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، تحقیق عصام عبدالسید، بیروت، دار المفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تحقیق علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیه، بی‌تا.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، نجف، الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، الطبعة الثانیة، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الامالی، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
  • صنعانی، عبدالرزاق، المصنف، تحقیق حبیب الرّحمن الاعظمی، بی‌جا، المجلس العلمی، بی‌تا.
  • فتال نیشابوری، محمد، روضة الواعظین، قم، منشورات الرضی، بی‌تا.
  • فخر رازی، التفسیر الکبیر، تهران، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
  • فضلی، عبدالهادی، اصول الحدیث، بیروت، مؤسسة ام القری للتحقیق والنشر، چاپ سوم، ۱۴۲۱ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • مرتضی عاملی، جعفر، الصحیح من سیرة الإمام علی، قم، ولاء المرتضی، ۱۴۳۰ق.
  • مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، تحقیق محمد حسینی جلالی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
  • نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.

پیوند به بیرون