مقاله قابل قبول
پیوند کم
شناسه ناقص

بیت الاحزان

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
تصویری قدیمی از بقیع، شماره ۱، بیت الاحزان را نشان می‌دهد.

بَیت‌ُ الاَحزان (به معنای خانه حزن و اندوه) محل عبادت و گریه حضرت فاطمه(س) در فراق پیامبر(ص) که توسط امام علی(ع) در قبرستان بقیع ساخته شده بود. این محل، دارای گنبد و در مجاورت قبر عباس بن عبدالمطلب و بقعه ائمه بقیع بود و در سال ۱۳۴۴ق به دست وهابیان ویران شد. این مکان پیش از تخریب،‌ زیارت‌گاه شیعیان بود.

در بسیاری از منابع تاریخی و سفرنامه‌ها از این مکان یاد شده و آن را واقعیتی انکارناپذیر دانسته‌اند. بیت‌الاحزان را یکی از مکان‌های احتمالی دفن حضرت فاطمه(س) شمرده‌اند.

بیت الاحزان در ادبیات فارسی فراوان به کار رفته و کتبی با این نام در شرح احوالات حضرت فاطمه(س) نگاشته شده است.

محل عبادت و گریه فاطمه(س)

بیت الاحزان، مکانی در قبرستان بقیع است که حضرت فاطمه(س) مدتی در آنجا عبادت و در فراق پیامبر اکرم(ص)، سوگواری می‌کرد.[۱] از این مکان به مسجد فاطمه[۲] و قُبّة الحزن[۳] نیز یاد شده است؛ البته گفته شده هیچ‌گاه به عنوان مسجد شناخته نشده است.[۴] «بیت» در عربی به معنای خانه[۵] و «احزان» جمع حزن به معنای غم و اندوه است.[۶]

مهم‌ترین و معروف‌ترین مصداق بیت الاحزان در منابع اسلامی، همان محل عبادت و گریه فاطمه‌(س) است؛[۷] اما به خانه‌ای که یعقوب پیامبر در هنگام دوری از فرزندش یوسف در آن به سر می‌برد نیز بیت‌الاحزان می‌گفته‌اند.[۸]

گفته شده بیت الاحزان، مکانی مشخص و انکارناپذیر بوده و تا سال ۱۳۴۴ق(قبل از تخریب توسط وهابیت)، شیعیان آنجا را زیارت می‌کردند و به نماز و عبادت می‌پرداختند.[۹] گفته شده در مدینه، مکان دیگری با این نام نبوده است.[۱۰]

بیت‌الاحزان را از جمله مکان‌هایی دانسته‌اند که احتمال دارد قبر حضرت فاطمه(س) در آن‌جا باشد.[۱۱] سمهودی این قول را بعید شمرده است.[۱۲]

مشخصات جغرافیایی و ظاهری بنا

بنابر گزارش‌های منابع تاریخی و سفرنامه‌نویسان، بیت‌الاحزان در قبرستان بقیع در مدینه، در قسمت جنوبی قبر عباس بن عبدالمطلب و مجاورت بقعه ائمه بقیع قرار داشت.[۱۳] از گزارش‌ها برمی‌آید که بیت‌الاحزان، اتاقی با گنبدی بر فراز آن بوده[۱۴] و ضریحی چوبی به رنگ سبز نیز داشته است.[۱۵] بسیاری از سفرنامه‌نویسان ایرانی دوره قاجار، این مکان را زیارت کرده و نشانی محل و برخی مشخصات آن را آورده‌اند؛ از جمله حسام السلطنه قاجار، گفته است: بیت‌الاحزان، بقعه کوچکی در قبرستان بقیع و پشت بارگاه ائمه بقیع است.[۱۶] محمدحسین حسینی فراهانی نیز در سفر حج سال ۱۳۰۲ق/ ۱۲۶۴ش بیت الاحزان را دیده و گفته این بنا گنبد و ضریحی کوچک دارد.[۱۷]

گفته شده اولین خانه‌ای که در بقیع برای فاطمه(س) ساخته شد، به صورت چادر و خیمه بود[۱۸] و بعدها به ساختمان دارای گنبد تبدیل شد.[۱۹]

تاریخچه

علامه مجلسی علت ساختن بیت الاحزان را چنین آورده است: پس از رحلت پیامبر(ص)، بزرگان اهل مدینه به حضور حضرت علی(ع) آمدند و گفتند:‌ ای ابوالحسن! فاطمه شب و روز گریه می‌کند و ما شب‌ها خواب خوشی نداریم، روزها نیز در طلب معیشتیم و آرامش نداریم. ما از تو می‌خواهیم که به فاطمه بگویی شب گریه کند یا روز. آن‌حضرت فرمود: مانعی ندارد و سپس این موضوع را با فاطمه(س) در میان نهاد، ولی دریافت که آن‌حضرت از گریه آرام نمی‌گیرد. علی(ع) بعد از آن، اتاقی در بقیع که خارج از شهر مدینه بود، برای حضرت فاطمه ساخت که آن‌را «بیت الاحزان» می‌گفتند. فاطمه(س)،‌ صبح‌ها به همراه حسن(ع) و حسین(ع) به بقیع می‌رفت و تا شبانگاه مشغول گریه بود، چون شب فرا می‌رسید امام علی(ع) فاطمه را به منزل باز می‌گردانید. فاطمه(س)، پس از رحلت پدرش، ۲۷ روز به بیت الاحزان می‌رفت و گریه می‌کرد تا آنکه بر اثر بیماری، دیگر نتوانست به آن جا برود.[۲۰]

منابع اهل سنت نیز به وجود این مکان در بقیع اشاره کرده‌اند؛ برای نمونه ابوحامد غزالی، متکلم و فقیه ایرانی در قرن پنجم قمری، در بیان آداب زیارت بقیع، نماز در مسجد فاطمه را مستحب دانسته است.[۲۱] علی بن احمد سمهودی، مورخ مصری در قرن نهم و دهم قمری، بیت الاحزان را معروف به بیت الحزن دانسته و از آن به‌عنوان محل اقامت حضرت فاطمه(س) در ایام حزن و سوگواری بر پدرش یاد کرده است.[۲۲] ابراهیم رفعت پاشا، سفرنامه‌نویس مصری درگذشته ۱۳۵۳ق، نیز به اقامت حضرت فاطمه(س) پس از وفات پدرش در بیت الاحزان تصریح کرده است.[۲۳]

تخریب

نوشتار اصلی: تخریب بقیع

بیت‌الاحزان در حمله وهابیان به حجاز و تصرف مدینه، در سال ۱۳۴۴ق. از میان رفت.[۲۴] برخی از علما و سفرنامه‌نویسان، پیش از تخریب بیت‌الاحزان را دیده و زیارت کرده‌اند.[۲۵] در برخی گزارش‌ها آمده است که در سال ۱۲۳۳ق. به دستور سلطان محمود عثمانی، گنبد بیت‌الاحزان همراه گنبد زوجات الرسول و نیز گنبد عثمان بن عفان بازسازی شده است.[۲۶]حاج ایازخان قشقایی از واپسین سفرنامه‌نویسان حج است که در ۱۳۴۱ق از بیت‌الاحزان دیدن کرده و گزارشی درباره آن در سفرنامه‌اش آورده است.[۲۷]

بیت الاحزان در ادبیات

در کتاب‌های تاریخ انبیا و در ادبیات فارسی، به‌ویژه در اشعار حافظ، این واژه و تعابیر مترادف آن مانند کلبه احزان، کلبه غم، فراوان به کار رفته و نزد صوفیان نیز کنایه از دل محزون از دوری معشوق است.[۲۸] در ادب رثایی شیعی نیز بیت‌الاحزان جایگاه ویژه‌ای دارد.[۲۹]

گفته شده رؤیاهایی نیز نقل شده که بنابر آن‌ها حضرت مهدی(عج) با سرودن شعری، بیت‌الاحزان را مایه غم و اندوه همیشگی خود دانسته است.[۳۰] ازاین‌رو، بعضی علمای شیعه آثاری به همین نام در شرح حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) و مصائب اهل بیت، به‌ویژه، حضرت فاطمه(س) نوشته‌اند، که معروف‌ترین آنها عبارتند از:

پانویس

  1. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۸.
  2. سمهودی، وفاء الوفا، ۲۰۰۶م، ج۳، ص۱۰۱؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۳.
  3. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۳.
  4. نجمی، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، ص۱۲۷.
  5. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۱۵۱؛ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۱۴.
  6. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۲۳۱؛ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۱۱۱.
  7. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۸.
  8. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۸.
  9. نجمی، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، ص۱۲۰ و ۱۲۷.
  10. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۳.
  11. سمهودی، وفاء الوفا، ۲۰۰۶م، ج۳، ص۱۰۱؛ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، قسم المدینة المنورة، ص۲۸۵-۲۸۴؛ سخاوی، التحفة اللطیفة، ج۱، ص۴۱.
  12. سمهودی، وفاء الوفا، ۲۰۰۶م، ج۳، ص۹۴.
  13. نگاه کنید به: حسام السلطنه، سفرنامه مکه، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۲؛ نجمی، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، ص۱۲۱- ۱۲۵ و ۱۲۷.
  14. رفعت پاشا، مرآة الحرمین، ۱۳۷۷ش، ص۴۷۸.
  15. حسام السلطنه، سفرنامه مکه، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۲.
  16. حسام السلطنه، سفرنامه مکه، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۲.
  17. فراهانی، سفرنامه مکه، ص۲۴۰. همچنین نگاه کنید به: محمد ولی میرزای قاجار، سفرنامه مکه، گزارش سفر حج سال ۱۲۶۰ق/ ۱۲۲۳ش.
  18. نجمی، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، ص۱۲۱.
  19. نجمی، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، ص۱۲۷.
  20. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۷۷.
  21. غزالی، احیاء علوم الدین، دار الکتب العربی، ج۳، ص۸۴.
  22. سمهودی، وفاء الوفا، ۲۰۰۶م، ج۳، ص۹۴ و ۱۰۱.
  23. رفعت پاشا، مرآة الحرمین، ۱۳۷۷ش، ص۴۷۸.
  24. نگاه کنید به: پنجاه سفرنامه، ج۳، ص۱۹۶.
  25. برای نمونه نگاه کنید به: رفعت پاشا، مرآة الحرمین، ۱۳۷۷ش، ص۴۷۸؛ حسام السلطنه، سفرنامه مکه، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۲؛ نجمی، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، ص۱۲۵ و۱۲۶.
  26. رفعت پاشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶.
  27. قشقایی، سفرنامۀ حاج ایازخان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات در روزگار احمد شاه قاجار، ص۴۵۵.
  28. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۸.
  29. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۹.
  30. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۹.
  31. ملازاده، «بیت‌الاحزان»، ص۷۹.


منابع

  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیق جمال‌الدین میردامادی،‏ بیروت، دار الفکر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • ‌ جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۹ش.
  • حسام السلطنه، سلطان مراد میرزا، سفرنامه مکه، به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۴ش.
  • خلیلی، جعفر، موسوعة العتبات المقدسه، قسم المدینة المنورة، بیروت، ۱۹۸۷م.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت-دمشق، دارالقلم-الدارالشامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • رفعت پاشا، ابراهیم، مراة الحرمین، ترجمه هادی انصاری، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۷ش.
  • سخاوی، محمدبن عبدالرحمان، التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة الشریفة، بیروت، ۱۴۱۴ق-۱۹۹۳م.
  • سمهودی، علی بن عبدالله، وفاءالوفا بأخبار دارالمصطفی، تحقیق خالد عبدالغنی محفوظ، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۶م
  • غزالی، ابوحامد، احیاء علوم الدین، دار الکتب العربی، بی‌تا.
  • قشقایی، ایازخان، سفرنامۀ حاج ایازخان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات در روزگار احمد شاه قاجار، ...
  • ملازاده، محمدهانی، «بیت‌الاحزان»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۵، تهران، دایرة‌المعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • موسوی مقرم، عبدالرزاق، وفاة الصدیقة الزهرا علیهاالسلام، نجف، ۱۳۷۰ق-۱۹۵۱م.
  • نجمی، محمدصادق، «بیت الاحزان یک حقیقت فراموش نشدنی»، فصلنامه میقات حج، شماره ۲، زمستان ۱۳۷۱ش.