پشیمانی ابوبکر
پشیمانی ابوبکر ابراز تأسف و پشیمانی ابوبکر بن ابیقحافه از دستورِ هجوم به خانه حضرت فاطمه(س) و برعهده گرفتن خلافت پس از رحلت پیامبر(ص) در حضور عبدالرحمن بن عوف است. این مطلب در منابع اهلسنت مانند تاریخ طبری، تاریخ مدینه دمشق و اَلمُعْجَمُ الکَبیر طَبَرانی با تفاوتهایی نقل شده است. برخی از متکلمان شیعه همچون علامه حلی پشیمانی ابوبکر را نشانهای از عدم صلاحیت او برای خلافت و برتری دیگران در این امر دانستهاند. علامه امینی (درگذشت:۱۳۹۰ق) ابراز پشیمانی ابوبکر، نشاندهنده بیتدبیری و انجام کاری برخلاف شرع و قانون بوده است.
برخی عالمان اهلسنت درباره راوی این روایت، علوان بن داود، تردید دارند و معتقدند او فقط همین یک روایت را نقل کرده است. با این حال، در منابع رجالی اهلسنت معمولاً چنین توضیحاتی درباره راویانی ذکر میشود که حدیثی درباره کاهش شأن صحابه نقل کردهاند.
ابراز پشیمانی ابوبکر
به گزارش تاریخ طبری (تألیف: ۳۰۳ق)، ابوبکر در آخرین ساعات عمر خود در حضور عبدالرحمن بن عوف، از انجام نُه کار ابراز پشیمانی کرد و گفت: «دوست داشتم این کار را نمیکردم»؛ از جمله:
- درِ خانه فاطمه را در هیچ صورتی نمیگشودم، حتی اگر به قصد جنگ بسته شده بود.
- فُجائة سُلَمی را به آتش نمیسوزاندم؛[یادداشت ۱] بلکه یا او را میکشتم یا میبخشیدم.
- در سقیفه بنیساعده، خلافت را به یکی از آن دو (ابوعبیده یا عمر) واگذار میکردم و خود وزیر بودم.[۱]
این ابراز پشیمانی، در منابع اهلسنت همچون کتاب الاموال نوشته ابوعبید قاسم بن سلام (درگذشت: ۲۲۴ق)،[۲] تاریخ مدینه دمشق تألیف اِبنعَساکِر (درگذشت: ۵۷۱ق)،[۳] اَلمُعْجَمُ الکَبیر تألیف طَبَرانی (درگذشت: ۳۶۰ق)[۴] و تاریخ الاسلام تألیف شمسالدین ذَهَبی (درگذشت: ۷۴۸ق)،[۵] با تفاوتهایی نقل شده است.[۶] ابوعبید، بخش مربوط به گشودن درِ خانه فاطمه(ع) را ذکر نکرده و با عباراتی مانند «کذا و کذا» از آن گذر کرده است.[۷]
پشیمانی او در برخی منابع رجالی، تاریخی و تفسیری اهلسنت نیز بیان شده[۸] و عالمان شیعه همچون فضل بن شاذان(درگذشت: ۲۶۰ق) در الایضاح[۹] و شیخ صدوق (درگذشت:۳۸۱ق) در الخصال[۱۰] آنرا از منابع اهلسنت نقل کردهاند. محمد اللهاکبری، درمقالهای با عنوان «حدیثِ پشیمانی» به بررسی ابعاد این ابراز پشیمانی پرداخته است.[۱۱]
برخی از متکلمان شیعه از جمله علامه حلی (درگذشت: ۷۲۶)، به این بخشها استناد کردهاند و نوشتهاند که پشیمانی ابوبکر نشاندهنده تردید او در موضوع خلافت است.[۱۲] به نوشته علامه امینی (درگذشت: ۱۳۹۰ق) در الغدیر، که ابراز پشیمانی او درباره حمله به خانه فاطمه(س) و مسئله خلافت، بیانگر انجام کاری برخلاف شرع و قانون بوده است.[۱۳] همچنین برخی دیگر معتقدند که ابوبکر در خلافت خود تردید داشته و اعتراف میکند که شایستگی خلافت پس از پیامبررا نداشته است.[۱۴]
تردید درباره راوی علوان بن داود
در تاریخ طبری (درگذشت: ۳۰۳ق) این روایت با سند نقل شده،[۱۵] اما برخی اهلسنت همچون عقیلی و به تبع او دیگرانی نیز علوان بن داود از راویان آن را ضعیف میدانند و معتقد است که او فقط همین یک روایت را نقل کرده است.[۱۶] اما ابنحبان (درگذشت ۳۵۴ق) او را از راویان ثقه ذکر کرده است.[۱۷] ابنقیم جوزیه (درگذشت ۷۵۱ق) سخن ابوبکر را بدون ذکر نام علوان نقل کرده است.[۱۸]
بهگفته محمد اللهاکبری، پژوهشگر شیعه، عقیلی در چند جای دیگر نیز روایتهایی از علوان نقل کرده[۱۹] و هر بار جمله «علوان فقط همین حدیث را نقل کرده».[۲۰] گگفته شده که برخی رجالیان اهلسنت معمولاً چنین توضیحاتی را درباره راویانی ذکر میکنند که حدیثی درباره کاهش شأن صحابه نقل کردهاند.[۲۱]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۳، ص۴۳۰.
- ↑ ابوعبید، الأموال، ۱۴۰۸ق، ص۱۷۴.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳۰، ص۴۲۲.
- ↑ طبرانی، المعجم الکبیر، قاهره، ج۱، ص۶۲.
- ↑ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۱۸.
- ↑ نگاه کنید به: اللهاکبری، «حدیث پشیمانی»، ص۱۷۶-۱۸۲.
- ↑ ابوعبید، الأموال، ۱۴۰۸ق، ص۱۷۴.
- ↑ نگاه کنید به: اللهاکبری، «حدیث پشیمانی»، ص۱۸۴-۱۹۲.
- ↑ ابنشاذان، الایضاح، ۱۴۰۲ق، ص۸۲-۸۳.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ نگاه کنید به: اللهاکبری، «حدیث پشیمانی»، ص۱۸۴-۱۹۲.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۷۶-۳۷۷؛ علامه حلی، نهج الحقّ، ۱۹۸۲م، ص۲۶۵؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۸، ص۳۸۱-۳۸۳؛ عاملی، وصول الأخیار، ۱۳۶۰ش، ص۶۸؛ شوشتری، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ص۶۸.
- ↑ امینی، الغدیر، ج۷، ص۱۷۴.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، آستان قدس رضوی، ج۴، ص۴۷۵؛ ابنابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۱۶۶.
- ↑ نگاه کنید به: طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۳، ص۴۲۹-۴۳۱.
- ↑ عقیلی، الضعفاء الکبیر، ۱۴۰۴ق ج۳، ص۴۱۹؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۱۰۸؛ ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۱۸۸.
- ↑ ابنحبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۸، ص۵۲۶.
- ↑ ابنقیم جوزیه، عدة الصابرین، ۱۴۰۹ق، ص۲۱۱-۲۱۲.
- ↑ عقیلی، الضعفاء الکبیر، ۱۴۰۴ق ج۳، ص۴۲۱-۴۲۲.
- ↑ اللهاکبری، «حدیث پشیمانی»، ص۱۹۰.
- ↑ اللهاکبری، «حدیث پشیمانی»، ص۱۹۰.
یادداشت
- ↑ فجائه سلمی از قبیله بنیسلیم در اوایل شورش قبایل و ادعای پیامبری برخی افراد، نزد ابوبکر آمد و نیرو و سلاح خواست. او پس از خروج از مدینه به جای نبرد با شورشیان، به راهزنی و قتل مردم پرداخت. ابوبکر سپاهی برای سرکوب او فرستاد و فجائه دستگیر شد؛ سپس به دستور ابوبکر زنده در آتش سوزانده شد. (ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ش، ج ۲، ص۳۵۰-۳۵۱.)
منابع
- اللهاکبری، محمد، «حدیث پشیمانی»، علوم حدیث، ش۶۲، ۱۳۹۰ش.
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغة، تصحیح و تنظیم محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ش.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق/ ۱۹۷۱م.
- ابنشاذان، فضل، الإیضاح، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۲ق.
- ابنقیم جوزیه، محمد بن أبی بکر، عدة الصابرین وذخیرة الشاکرین، به تحقیق: اسماعیل بن غازی مرحبا، بیروت و دمشق، دار ابنکثیر/ مدینه، مکتبةدار التراث، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق/ ۱۹۸۹م.
- ابوعبید، قاسم بن سلام، الأموال، به تصحیح و تنظیم: محمد خلیل هراس، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
- ذهبی، شمس الدین أبو عبدالله، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، به تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر، چاپ اول، ۱۳۸۲ق/ ۱۹۶۳م.
- سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامة، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۸ش.
- شوشتری، نورالله بن شریف الدین، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الرعایة فی علم الدرایة، به تحقیق عبد الحسین محمد علی بقال، قم، مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، با تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، به تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، بینا، بیتا.
- عاملی، حسین بن عبدالصمد، وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، با تصحیح و تنظیم: عبد اللطیف حسینی کوهکمری، قم، مجمع الذخائر الاسلامیة، ۱۳۶۰ش.
- عقیلی، ابو جعفر محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر، به تحقیق: عبد المعطی امین قلعجی، بیروت، دار المکتبة العلمیة، چاپ اول، ۱۴۰۴ق/ ۱۹۸۴م.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، گردآورنده: حسن حسنزاده آملی، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، نهج الحقّ و کشف الصدق، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، چاپ اول، ۱۹۸۲م.
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، به تحقیق محمدرضا مامقانی، قم، انتشارات دلیل ما، چاپ اول، ۱۴۲۸ق/ ۱۳۸۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، تهران، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.