حدیث علی مع الحق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حدیث علی مع الحق
حدیث علی مع الحق.jpg
اطلاعات روایت
موضوع: عصمت و جانشینی حضرت علی(ع) پس از پیامبر(ص) و برتری وی نسبت به سایر صحابه.
صادره از: پیامبر اسلام(ص)
راویان: عبدالله بن عباس، عایشه، عمار یاسر، ابوذر غفاری، سعد بن عباده و...
اعتبار سند: متواتر
منابع شیعه: الکافی، الارشاد، کفایة الاثر
منابع سنی: صحیح ترمذی، تاریخ بغداد، تاریخ مدینه دمشق، تذکره الخواص، تفسیر الکبیر
احادیث مشهور

حدیث سلسلةالذهب.حدیث ثقلین.حدیث کساء.مقبوله عمر بن حنظله.حدیث قرب نوافل.حدیث معراج. حدیث ولایت.حدیث وصایت.حدیث جنود عقل و جهل.حدیث شجره

حدیث عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ از پیامبر اسلام(ص) که امام علی(ع) را همواره همراه حق و حق را همواره با علی(ع) معرفی کرده و به عنوان حدیث مَعیّت نیز مشهور‌ است. مجموعه روایات حق‌مداری علی(ع) با تعابیر مختلف و در مناسبت‌های گوناگون از بسیاری صحابه رسول خدا و خود حضرت علی(ع) گزارش شده است. برخی از این احادیث، قطعی و مورد اتفاق فریقین دانسته‌ شده و برای آن ادعای تواتر شده است. بسیاری از محدثان اهل‌سنت نیز این روایات را از صحابه و بزرگان خود نقل کرده‌اند.

صحابه و یاران امام علی(ع) در مواقع گوناگون به این احادیث احتجاج کرده و عالمان زیادی چون احمد بن حنبل به این نوع احادیث اشاره و با استدلال به آنها بر درستی اعمال ایشان گواهی داده‌اند. امام علی(ع) در قضیه شورای خلافت بعد از خلیفه دوم نیز به این حدیث استناد کرده است.

ابن تیمیه معتقد است که این روایت به صورت ضعیف نیز از پیامبر(ص) نقل نشده است که با پاسخ عالمان شیعه در گزارش این حدیث در منابع مختلف، از جمله در منابع اهل‌سنت روبرو شده است.

از این احادیث، فضیلت و برتری همه جانبه امام علی(ع) بر دیگر صحابه و اولویت مطلق در امر امامت و خلافت بلافصل برداشت شده و بر دیگران واجب دانسته شده تا به صورت مطلق از امام اطاعت کنند. این احادیث یکی از دلایل عصمت امام علی(ع) در همه زمینه‌ها نیز دانسته شده است، بدان سبب که پیامبر(ص) بدون هیچ قیدی به همراهی علی(ع) با حق و عدم امکان جدایی آن‌دو اشاره کرده‌ است.

محتوا و متن روایت

همراهی با حق، یکی از فضایل امیرالمؤمنین(ع) است که در روایتی از پیامبر اسلام(ص) به آن اشاره شده است. در این روایت چنین آمده است: «علی مع الحق و الحق معه؛ علی با حق است و حق با علی»[۱] این حدیث با تعابیر و شکل‌های مختلفی از پیامبر(ص) در مناسبت‌های گوناگون گزارش شده است.[۲] عده‌ای از نویسندگان همچون علامه حلی،[۳] اربلی،[۴] علامه مجلسی،[۵] علامه امینی[۶]، محمدی ری‌شهری[۷] و دیگران[۸] به تعابیر مختلف و شکل‌های گوناگون آن اشاره کرده‌اند. بحرانی در غایةالمرام به این حدیث و احادیث مشابه آن در دو باب و در قالب ۲۶ مورد پرداخته است.[۹] علامه حلی معتقد است که روایات در این زمینه به حدی است که قابل شماره نیست.[۱۰]

برخی از این مجموعه روایات به شرح ذیل است:

  • «عَلِی مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِی وَ لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّی یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ یوْمَ الْقِیامَةِ»[۱۱]
  • «رَحِمَ اللَّهُ عَلِیا اَللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَیثُما دَارَ»[۱۲]
  • «اَلْحَقُّ مَعَ ذَا اَلْحَقُّ مَعَ ذَا».[۱۳]
  • «لَم یزَل عَلِی بنُ أبی طالِبٍ مَعَ الحَقِّ وَالحَقُّ مَعَهُ حَیثُ کانَ»[۱۴]
  • «عَلِی مَعَ الْحَقِّ اَوِ الْحَقُّ مَعَ عَلِی حَیثُمَا دَارَ»[۱۵]
  • «عَلِی مَعَ القُرآنِ وَ القُرآنُ مَعَ عَلِی، لَن یفتَرِقا حَتّی یرِدا عَلَی الحَوضَ.»[۱۶]
  • «فَوَاللّه إنَکَ لَعلَی الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَک»[۱۷]

اعتبار روایت

عده‌ای از محققان بر این باورند که برخی از این احادیث از احادیث قطعی و ثابت[۱۸] و مورد اتفاق[۱۹] فریقین بوده[۲۰] و حتی بر آن ادعای تواتر کرده‌اند.[۲۱] به هر روی ایرادی به راویان و سند آن گرفته نشده[۲۲] و حتی ادعا شده که سلسله احادیث پاره‌ای از متون آن از عالی‌ترین درجه اعتبار برخوردار است و تواتر و قطعی بودن آن مسلم و انکار ناپذیر و مورد قبول محدثان شیعه و سنی است.[۲۳]

بسیاری از محدثان اهل‌سنت نیز این روایت را از صحابه و بزرگان خود نقل کرده‌اند[۲۴] و حتی ابن ابی‌الحدید سند آن را صحیح و قطعی دانسته است[۲۵] چنان‌که روایات با مضمون «علی مع الحق» در برخی صحاح اهل‌سنت[۲۶] و همچنین کتاب‌های نوشته شده به دست سنیان از قرن سوم تا معاصر وجود دارد که تعداد آنها را تا حدود ۱۳۰ مورد برشمرده‌اند.[۲۷]

راویان

این روایت که از سوی خود امام علی(ع) و بیست و سه تن از صحابه دیگر نقل شده[۲۸] که بر اساس تاریخ وفات می‌توان از مردان به خلیفه اول،[۲۹] سعد بن عباده،[۳۰] ابوذر غفاری،[۳۱] مقداد،[۳۲] سلمان فارسی،[۳۳] عمار یاسر،[۳۴] ابوموسی اشعری،[۳۵]ابوایوب انصاری،[۳۶] سعد بن ابی‌وقاص،[۳۷] عبدالله بن عباس،[۳۸] جابر بن عبدالله انصاری[۳۹] و حذیفة بن یمان[۴۰] اشاره کرد و از میان زنان می‌توان عایشه[۴۱] و ام سلمه[۴۲] را برشمرد. چنان‌که در روایات اهل‌بیت(ع) به نقل از امام صادق(ع) از اجدادش به این حدیث اشاره شده است.[۴۳]

احتجاج‌ها به حدیث معیت

حدیث فوق در موارد گوناگونی مورد توجه عده‌ای اصحاب پیامبر(ص) بوده و خود امام علی(ع) و دیگران در موقعیت‌های گوناگون به نقل این حدیث در سخنان خود پرداخته‌اند.

احتجاج امام

حضرت علی(ع) در قضیه شورای خلافت بعد از مرگ خلیفه دوم، طی سخنانی به این حدیث اشاره می‌کند و از اهل شورا می‌خواهد تا بر درستی این سخن که پیامبر اسلام(ص) فرمود حق با علی است، گواهی دهند و آنها نیز گفته امام را تأیید می‌کنند.[۴۴]

احتجاج دیگران

برخی از بزرگان اصحاب نیز به حدیث علی مع الحق در موقعیت‌های گوناگون اشاره کرده‌اند. چنان‌که ابوایوب انصاری در هنگامه جنگ صفین و در برابر مخالفان امام به حضور عمار یاسر در کنار امام و همراهی او با حق بر طبق سخن پیامبر اسلام(ص) پرداخته است.[۴۵] از این صریح‌تر آن‌که محمد بن ابی‌بکر[۴۶] و عبدالله بن بدیل و برادرش محمد[۴۷] پس از اتمام غائله جمل به سراغ عایشه رفته و او را با این که خود وی از جمله کسانی بود که به نقل این روایت می‌پرداخت مورد بازخواست قرار دادند. تا آن‌جا که خود عایشه بعدها بعد از جنگ نهروان به درستی کار امام بر اساس همین حدیث نبوی گواهی داد.[۴۸]

ام سلمه نیز با استناد به همین حدیث، طرفداری از امام علی(ع) را پیروزی خواند؛[۴۹] حتی کسانی که با امام چندان میانه‌ای نداشتند همچون سعد بن ابی‌وقاص هم در برابر مخالفان حضرت علی(ع) مثل معاویة بن ابی‌سفیان به این حدیث استدلال کرده‌اند.[۵۰]

این رویه در قرن‌های بعد نیز ادامه داشت و عالمانی چون احمد بن حنبل[۵۱] ابن ابی‌الحدید،[۵۲] ابن جوزی،[۵۳] و سبط بن جوزی[۵۴] با استناد به همین حدیث به مدح حضرت علی(ع) پرداخته و یا بر درستی اعمال ایشان گواهی داده‌اند؛ چنانکه فخر رازی مفسر بزرگ اهل سنت با استدلال به این حدیث معتقد است که هرکس در دینش به علی(ع) اقتدا کند، هدایت یافته است.[۵۵]

مشابه‌سازی برای دیگران

برخی از اهل سنت به نقل حدیث مشابهی از پیامبر(ص) در مورد خلیفه دوم پرداخته‌اند که حضرت محمد(ص) ضمن رحمت فرستادن بر عمر، او را گوینده حق دانسته و لو آن که حق او را ترک گوید![۵۶]

در این زمینه عده‌ای از محققان معتقدند که ارزش محتوایی و سندی امثال این حدیث مانع از انکار و ضعیف شمردن اصل آن می‌شد لذا دشمنان امام تلاش کردند تا برای رقبای حضرت علی(ع) احادیثی مشابه با فضایل امام بسازند و یا آنکه در ادامه احادیث فضایل امام، مطلبی را اضافه کنند تا بر فضیلت حاکمان قبل از امام نیز دلالتی داشته باشد تا این فضیلت در انحصار امام علی(ع) باقی نماند.[۵۷]

ادعای ابن تیمیه

ابن تیمیه حرانی در کتاب منهاج السنة معتقد است که این حدیث را کسی از پیامبر(ص) حتی با اسناد ضعیف هم نقل نکرده است. سپس علامه حلی را به خاطر نقل این حدیث سرزنش کرده و او را دروغگو دانسته است.[۵۸] محققان شیعه در جواب ابن تیمیه به احادیث پر شمار صحابه از پیامبر(ص) در این باب اشاره کرده‌اند[۵۹] و علامه امینی در کتاب الغدیر، پس از نقل سخنان ابن تیمیه، روایات فراوانی از بزرگان اهل‌سنت و کتب معتبر آنان نقل می‌کند.[۶۰]

برداشت‌ها از حدیث

امامیه از اطلاق روایات پیامبر(ص) در همراهی حق و علی(ع)، عصمت و وجوب اقتدا به ایشان را برداشت کرده‌اند. همانطور که معتزله نیز با استناد به این روایات، قائل به افضلیت امام علی(ع) نسبت به دیگر صحابه هستند.[۶۱]

در همه روایات حق مداری، امام علی(ع) انسانی ملازم با حق، حق‌بین، حق‌گو و ملاک شناخت حق از باطل معرفی شده است.[۶۲] برخی این احادیث را دلیلی بر نهایت فضیلت، عظمت و کرامت امام دانسته و معتقدند حداقل چیزی که از این احادیث فهمیده می‌شود ممنوعیت جنگ، لعن و اظهار دشمنی با حضرت علی(ع) است.[۶۳] بنابراین عده‌ای برطبق این روایات، معارضین با امام را گمراه و خارج از حق عنوان کرده‌اند‌[۶۴] و عده‌ای با استناد به این احادیث تنها فرقه ناجیه را پیروان امام علی(ع) می‌دانند.[۶۵]

امامت و رهبری بلافصل

محققان شیعه معتقدند که یکی از نتایج احادیث همراهی علی(ع) با حق، پذیرش برتری همه جانبه امام علی(ع) بر دیگر صحابه از جمله اولویت و شایستگی مطلق در امر امامت، رهبری و خلافت بلافصل است[۶۶] و اگر امام از بالاترین درجه جامعیت علمی، اخلاقی و سیاسی برخوردار نبود، مخاطب و مصداق این روایت پیامبر اسلام(ص) واقع نمی‌شد.[۶۷] بنابراین بر دیگران واجب است تا از او به صورت مطلق اطاعت کنند[۶۸] چنان‌که گاه در ادامه این روایت آمده است که پیامبر به عمار یاسر فرمود: اگر تمام مردم به یک سمت بروند و امام علی(ع) به سمت دیگر برود، تو به سمت علی برو که راه علی(ع) راه حق خواهد بود.[۶۹]

عصمت

شیخ مفید معتقد است امام علی(ع) با چنین وصفی از سوی پیامبر(ص) دچار خطا و یا شک در احکام الهی نمی‌شود[۷۰] و به گمراهی نخواهد رفت؛[۷۱] چنان‌که برخی این حدیث را با توجه به عدم قید و شرط،[۷۲] یکی از دلائل عصمت امام علی(ع)[۷۳] در سیره و کردار[۷۴] برشمرده و آن را شامل همه زمینه‌های علمی، عملی، شرعی، عرفی، اجتماعی و اخلاقی نیز می‌دانند؛[۷۵] لذا ارتکاب هر نوع خطا و گناه را از سوی امام محال می‌دانند؛[۷۶] چراکه با انجام گناه و حتی یک خطا، ملازمه دائمی حق و علی(ع) از بین رفته و اطلاق سخن پیامبر(ص) نقض می‌شد. با چنین رویکردی است که امام علی(ع) در سراسر دوران زندگی و در هرجا که قدم نهاده و در هر کاری که اقدام کرده است، از خطا و گناه منزه بوده و لحظه‌ای دچار فراموشی و غلبه احساسات نشده و در نتیجه لحظه‌ای بین حق و علی(ع) جدایی نیفتاده است.[۷۷]

پانویس

  1. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۹۴؛ خزاز قمی، کفایة الأثر، ۱۴۰۱ق، ص۲۰؛ ابن حیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۰؛ مفید، الفصول المختارة، ۱۴۱۳ق، ص۹۷.
  2. تنکابنی، ضیاء القلوب، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۰۳.
  3. حلی، کشف الیقین، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۳-۲۳۶.
  4. اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۱۴۶-۱۴۸.
  5. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۸، ص۲۹-۴۰.
  6. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج ۳، ص۲۵۱-۲۵۶.
  7. ری‌شهری، میزان الحکمة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۸۴.
  8. فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۴۷-۹۵.
  9. آمدی، غایة المرام، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۲۸۲-۲۹۱.
  10. حلی، کشف الیقین، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۷.
  11. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۴۹؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۳۲۲.
  12. ترمذی، سنن ترمذی، بیروت، ج۵، ص۶۳۲.
  13. ابویعلی، مسند أبی یعلی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۱۸؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۴۹؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ص۲۳۵؛ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۱ق، ص۶۲۱.
  14. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۱۹.
  15. هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ج۷ ص۲۳۵.
  16. زمخشری، ربیع الأبرار، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۷۳.
  17. حاکم النیسابوری، مستدرک الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۲۹.
  18. میلانی، شرح منهاج الکرامة، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۹۵.
  19. طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۱۰.
  20. طالقانی، منهج الرشاد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۰.
  21. حر عاملی، إثبات الهداة، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۳۱۸.
  22. مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۸۱.
  23. فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ق، ص۴۷.
  24. گروه معارف و تحقیقات اسلامی، حدیث غدیر، سند گویای ولایت، قم، ص۲۸.
  25. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۹۷؛ ج۱۸، ص۷۲-۷۳.
  26. ترمذی، سنن الترمذی، بیروت، ج۵، ص۶۳۳.
  27. برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به: فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۴۹-۵۸.
  28. رضوانی، شیعه شناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۵۵؛ فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۴۸-۴۹.
  29. طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج ۱، ص۸۸.
  30. حر عاملی، اثبات الهدی، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۲۹۸؛ طبری، کامل البهائی، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۲۵؛ مرعشی، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۴۸.
  31. اسکافی، نقض العثمانیه، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۸؛ شجری جرجانی، ترتیب الأمالی الخمیسیة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۸۹.
  32. مرعشی، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۲۷.
  33. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۱؛ هلالی، کتاب سلیم بن قیس، ۱۴۰۵ق، ص۸۸۱؛ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۲.
  34. اسکافی، المعیار و الموازنة، ۱۴۰۲ق، ص۳۵–۳۶؛ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۱، ص۶۱۳.
  35. ابن مردویه، مناقب علی(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۱۵.
  36. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۳، ص۱۸۸؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۷۲؛ ابن العدیم، بغیة الطلب، بیروت، ج۱، ص۲۹۲.
  37. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۳۶۱، هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۲۳۵.
  38. حموی الشافعی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۱۷۷؛ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۳۱۱؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۲؛ گنجی الشافعی، کفایة الطالب، ۱۴۰۴ق، ص۱۸۷؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۲، ص۳؛ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۴۱۴؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۴۶.
  39. قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۷۳.
  40. خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۱ق، ص۱۷۷؛ ابن طاوس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۱۰۳.
  41. ابن مردویه، مناقب علی(ع)، ص۱۱۵؛ حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۲۲۵؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۱۵۴.
  42. حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۲۹؛ ابن مردویه، مناقب علی(ع)، ص۱۱۵؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۳۲۲؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۴۹؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۶۰.
  43. حسین، عبقات الانوار، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۲۲۲.؟
  44. حلی، کشف الیقین، ۱۴۱۱ق، ص۴۲۵؛ حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۳۹۴؛ ابن مغازلی، مناقب أهل البیت(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۱۸۹؛ حلی، منهاج الکرامة، ۱۳۷۹ش، ص۹۴.
  45. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۳، ص۱۸۸؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۷۲؛ ابن العدیم، بغیة الطلب، بیروت، ج۱، ص۲۹۲.
  46. ابن قتیبه، الامامه و السیاسه، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۹۸؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۶۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۸، ص۲۸.
  47. مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۴۳۳.
  48. اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۱۴۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۳، ص۳۳۲؛ ج۳۸، ص۳۵.
  49. حموی شافعی، فرائد السمطین، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۱۷۷؛ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۶۹.
  50. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۳۶۱؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۲۳۵.
  51. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۴۱۹.
  52. ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۸۸.
  53. ابن جوزی، صید الخاطر، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۹۷.
  54. سبط بن جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۵.
  55. فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۸۰.
  56. بزار، مسند البزار، ۱۴۰۹ق، ج ۶، ص۹۸؛ ترمذی، سنن الترمذی، بیروت، ج۵، ص۶۳۳؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج ۴۴، ص۱۲۶.
  57. فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۱.
  58. ابن تیمیه، منهاج السنه، ۱۴۰۶ق، جلد۴، ص۲۳۸.
  59. امینی، نظرة فی کتاب منهاج السنة النبویة، ص۱۰۴؛ فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۹۸.
  60. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۵۱-۲۵۶.
  61. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۳۸، ص۲۹.
  62. فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۴۷.
  63. طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۱۳۶.
  64. حر عاملی، إثبات الهداة، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۳۱۸؛ محدث ارموی، تعلیقات نقض، ۱۳۵۸ش، ج۲، ص۷۱۲؛ سند، الصحابة بین العدالة و العصمة، ۱۴۲۶ق، ص۲۰۳
  65. تیجانی سماوی، الشیعة هم أهل السنة، ۱۴۲۸ق، ص۱۱۴.
  66. برای نمونه نگاه کنید به: طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۱۵۹؛ مغنیه، الجوامع و الفوارق، ۱۴۱۴ق، ص۹۲-۹۳.
  67. فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۷.
  68. ابن عطیه، أبهی المراد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۵۶۹؛ تنکابنی، ضیاء القلوب، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۰۳؛ کاشف الغطاء، العقائد الجعفریة، ۱۴۲۵ق، ص۵۳.
  69. ابن طاوس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۱۰۴؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۱، ۱۴۳، حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۲۲۴.
  70. مفید، الفصول المختارة، ۱۴۱۳ق، ص۳۳۹.
  71. مفید، الفصول المختارة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱.
  72. حکیم، الإمامة و أهل البیت(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۲۲۵.
  73. طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۵۷؛ مغنیه، الجوامع و الفوارق، ۱۴۱۴ق، ص۹۲؛ مجلسی، حق الیقین، تهران، ص۱۳۶؛ سبحانی، رسائل و مقالات، ۱۴۲۵ق، ج۵، ص۳۸۲.
  74. سند، الصحابة بین العدالة و العصمة، ۱۴۲۶ق، ص۲۰۳.
  75. ابن عطیه، أبهی المراد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۸۰۷؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۲۷.
  76. سبحانی، الأضواء، قم، ص۳۸۹؛ بحوث فی الملل و النحل، قم، ج۶، ص۲۷۴.
  77. فقیه ایمانی، حق با علی است، ۱۳۷۷ش، ص۱۴۵-۱۴۶.

منابع

  • ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
  • ابن العدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • ابن تیمیة الحرانی الحنبلی، أحمد بن عبد الحلیم، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، تحقیق محمد رشاد سالم، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
  • ابن جوزی، جمال الدین أبوالفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد، صید الخاطر، دمشق، دارالقلم، ۱۴۲۵ق.
  • ابن جوزی، سبط، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • ابن حجر عسقلانی، أحمد بن علی بن محمد بن أحمد، لسان المیزان، تحقیق دائرة المعرف النظامیة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
  • ابن حیون، نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۹ق.
  • ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
  • ابن طاوس، سید رضی الدین، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، قم، نشر خیام، ۱۴۰۰ق.
  • ابن عساکر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الاماثل، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
  • ابن عطیه، جمیل حمود، أبهی المراد فی شرح مؤتمر علماء بغداد، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۲۳ق.
  • ابن قتیبة الدینوری، أبو محمد عبد الله بن مسلم، الإمامة و السیاسة معروف به تاریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۰ق.
  • ابن کثیر الدمشقی، أبو الفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت،دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • ابن مردویه اصفهانی، احمد بن موسی، مناقب علی بن أبی طالب(ع)، قم،‌دار الحدیث، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق.
  • ابن مغازلی، علی بن محمد الجلابی، مناقب أهل البیت(ع)، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۷ق.
  • أبو یعلی الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنی، مسند أبی یعلی،‌ دمشق،دار المأمون للتراث، تحقیق حسین سلیم أسد، ۱۴۰۴ق.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی هاشمی، ۱۳۸۱ق.
  • اسکافی، ابو جعفر محمد بن عبدالله، نقض العثمانیة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۳۷۸-۱۳۸۳ش.
  • اسکافی، ابوجعفر محمد بن عبدالله، المعیار و الموازنة فی فضائل الإمام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب صلوات الله علیهما، بیروت، ۱۴۰۲ق.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، ۱۴۱۶ق.
  • امینی، نظرة فی کتاب منهاج السنة النبویة، به کوشش احمد کنانی، تهران، نشر مشعر، بی‌تا.
  • آمدی، سیف الدین، غایة المرام فی علم الکلام، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۳ق.
  • بزار، احمد بن عمرو بن عبدالخالق، البحر الزخار (مسند البزار)، تحقیق محفوظ الرحمن زین الله، بیروت، مؤسسة علوم القرآن، ۱۴۰۹ق.
  • ترمذی، محمد بن عیسی أبو عیسی، سنن الترمذی، ‌بیروت،‌دار إحیاء التراث العربی، تحقیق أحمد محمد شاکر، ۱۹۹۸م.
  • تنکابنی، محمد بن عبد الفتاح، ضیاء القلوب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • تیجانی سماوی، محمد، الشیعة هم أهل السنة، قم، مؤسسة أنصاریان، چاپ دهم، ۱۴۲۸ق.
  • حاکم نیشابوری، أبو عبدالله، مستدرک الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا،‌ بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداة، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۲۲ق.
  • حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
  • حسین، میر سید حامد، عبقات الأنوار فی إثبات إمامة الأئمة الأطهار، اصفهان، کتابخانه امیرالمؤمنین، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
  • حکیم، سید محمدباقر، الإمامة و أهل البیت(ع) النظریة و الإستدلال، قم، المرکز الإسلامی المعاصر، ۱۴۲۴ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، کشف الیقین فی فضائل أمیر المومنین(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد، مؤسسة عاشورا، ۱۳۷۹ش.
  • حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، ۱۹۸۲م.
  • حموی شافعی، ابراهیم بن سعد الدین، فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین و الأئمة من ذریتهم(ع)، قم، مؤسسة المحمود، ۱۴۰۰ق.
  • خزاز قمی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، قم، انتشارات بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
  • خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
  • ذهبی، شمس الدین أبوعبدالله محمد بن أحمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالمعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.
  • رضوانی، علی اصغر، شیعه شناسی و پاسخ به شبهات، تهران، نشر مشعر، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
  • ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، قم،‌ دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
  • زمخشری، جارالله، ربیع الأبرار ونصوص الأخیار بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۱۲ق.
  • سبحانی، جعفر، الأضواء علی عقائد الشیعة الإمامیة، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، بی‌تا.
  • سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، گوناگون.
  • سبحانی، رسائل و مقالات، قم، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، چاپ دوم، ۱۴۲۵ق.
  • سند، شیخ محمد، الصحابة بین العدالة و العصمة، قم، لسان الصدق، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
  • شجری جرجانی، یحیی بن الحسین، ترتیب الأمالی الخمیسیة، تحقیق محمد حسن محمد حسن إسماعیل، بیروت، ‌دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
  • شیخ مفید، الفصول المختارة، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • طالقانی، محمد نعیم، منهج الرشاد فی معرفة المعاد، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۱ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، الإحتجاج، مشهد، نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
  • طبری، حسن بن علی، کامل البهائی، تعریب محمد شعاع فاخر، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۶.
  • طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، انتشارات المحبین، ۱۳۸۲ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  • فقیه ایمانی، مهدی، حق با علی است، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷ش.
  • قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذو القربی، قم، نشر اسوه، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
  • کاشف الغطاء، شیخ جعفر، العقائد الجعفریة، قم، مؤسسة أنصاریان، چاپ سوم، ۱۴۲۵ق. استفاده بیشتر
  • کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • گروه معارف و تحقیقات اسلامی، حدیث غدیر، سند گویای ولایت، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، چاپ هشتم، بی‌تا.
  • گنجی شافعی، محمد بن یوسف، کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب، تهران،‌دار إحیاء تراث أهل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
  • متقی الهندی، علاء الدین علی بن حسام، کنزالعمال فی سنن الأقوال والأفعال، تحقیق: بکری حیانی، صفوة السقا، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ هفتم، ۱۴۰۱ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
  • مجلسی، محمدباقر، حق الیقین، تهران، انتشارات اسلامیه، بی‌تا.
  • محدث ارموی، میرجلال الدین، تعلیقات نقض، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
  • مرعشی، قاضی نور الله، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۹ق.
  • مغنیه، محمد جواد، الجوامع و الفوارق بین السنة و الشیعة، بیروت، مؤسسة عزالدین، ۱۴۱۴ق.
  • مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، قم، انتشارات انصاریان، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
  • میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، قم، مرکز الحقائق الإسلامیة، ۱۳۸۶ش.
  • هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، قم، الهادی، ۱۴۰۵ق.
  • هیثمی، علی بن أبی بکر بن سلیمان، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، تحقیق حسام الدین القدسی، قاهره، مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.