آیه ۱۳ سوره صف
 آیه نصر من الله و فتح قریب در حرم امام حسین(ع) | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره صف |
| شماره آیه | ۱۳ |
| جزء | ۲۸ |
| اطلاعات محتوایی | |
| موضوع | وعده یاری خداوند و پیروزی بر دشمنان |
| درباره | ایمان و جهاد در راه خدا |
آیه ۱۳ سوره صَف یا آیه نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ مؤمنان را به یاری از جانب خداوند و پیروزی بر دشمنان در آینده نزدیک بشارت میدهد. خداوند در آیات قبل، ایمان و جهاد را تجارتی پرسود قلمداد کرده و به ثمرات اخروی آن اشاره میکند و سپس در این آیه به ثمرات دنیوی آن میپردازد. گفته شده دلیل وعده پاداش دنیوی در کنار پاداش اخروی، علاقه انسان به پاداشهای نزدیک است و کسب منفعت نزدیک را بر آینده دور ترجیح میدهد.
برخی از مفسران، پیروزی وعده داده شده را غلبه مسلمانان بر کفار قریش و فتح مکه قلمداد کردهاند؛ چنانکه از وعده فتح ایران و روم نیز سخن به میان آمده است؛ اما عدهای آن را در مورد کل فتوحات اسلامی دانستهاند. گفته شده وعده الهی شامل همه مؤمنان در طول تاریخ میشود و فتح مکه یکی از مصادیق آن است. مفسران شیعه با اشاره به روایتی، مراد از فتح وعده داده شده را پیروزی قائم(عج) دانستهاند.
جمله «نصر من الله و فتح قریب» در اتفاقات و مناسبتهای مختلف از سوی شیعیان مورد استفاده قرار گرفته و تبدیل به شعار شده است؛ چنانکه در آثار و معماری آنها نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
معرفی و ترجمه آیه
آیه نصر من الله و فتح قریب از آیات مشهور سوره صف است[۱] که همه مؤمنان[۲] یا صحابه[۳] را به نصرت خداوند و پیروزی بر دشمنان بشارت میدهد. به باور ناصر مکارم شیرازی از مفسران شیعه یکی از اهداف مهم سوره صف، دعوت مؤمنان به ایمان و جهاد در راه خداست[۴] و این آیه که مرتبط با آیات قبل دانسته شده[۵] به ثمره ایمان و جهاد در دنیا اشاره کرده[۶] و مؤمنان را به یاری کردن دین به وسیله جهاد[۷] و مبارزه با دنیای شرک و کفر[۸] ترغیب میکند.
﴿وَأُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ١٣﴾ [صف:13]
﴿و [رحمتی] دیگر که آن را دوست دارید یاری و پیروزی نزدیکی از جانب خداست و مؤمنان را [بدان] بشارت ده ١٣﴾
تفسیر
خداوند در آیات قبل از تجارتی پرسود سخن به میان آورده که همراه با نجات از عذاب الهی است و آن ایمان به خدا و پیامبر(ص) و جهاد در راه خداست.[۹] خداوند در ادامه به بهای این معامله اشاره کرده است که دو مورد آن پاداش اخروی(آمرزش گناهان و ورود به بهشت) و دو مورد دیگر آن که در این آیه مطرح شده، مربوط به پاداش دنیوی است[۱۰] که ثواب آخرت را نیز به همراه دارد.[۱۱] یکی از آنها یاری از جانب خداوند و دیگری پیروزی بر دشمنان در آینده نزدیک و فتح سرزمینهای آنها است.[۱۲] گفته شده این دو، پاداش اضافهای است که در راستای نعمت آخرت به مؤمنان اعطا خواهد شد.[۱۳]
اختصاص نداشتن پاداشها به آخرت، دلگرمی و امید دادن به رزمندگان برای آیندهای روشن،[۱۴] قطعی بودن یاری خداوند در صورت جهاد[۱۵] و همچنین پیروزی کامل در صورت استقامت[۱۶] از جمله برداشتهای مفسران از این آیه است.
روایات گوناگونی در مورد تفسیر آیه در کتب تفسیری با رویکرد روایی نقل شده است.[۱۷] در تفسیر آیه به پیمان عقبه اشاره شده که پیامبر(ص) پس از بیان دو شرط ایمان به خدا و جهاد، پاداش آن را بهشت معرفی کرد که با استقبال مردم مدینه مواجه شد.[۱۸]
اشاره به علاقهمندی مؤمنان
برخی از مفسران در چرایی اعطای پاداش دنیوی در کنار پاداش اخروی و اشاره به علاقهمندی مؤمنان نسبت به آن آوردهاند، تبع انسان بهگونهای است که علاقه بیشتری به پاداشهای نزدیک دنیوی نسبت به پاداش اخروی دارد[۱۹] و آن را نقد پنداشته[۲۰] و به آن اظهار علاقه قلبی میکند[۲۱] و به نوعی زمان فوری برای کسب منفعت را بر آینده ترجیح میدهد؛[۲۲] بنابراین خداوند پس از ذکر نعمت اخروی به نعمتی از دنیا اشاره میکند که مورد علاقه مؤمنان بوده[۲۳] و مشتاق به دست آوردن آن هستند.[۲۴]
پیشرفت در دنیا و غلبه بر دشمنان نیز از جمله دلایل علاقهمندی دانسته شده که برای عظمت اسلام و یا برای منافع شخصی و کسب غنائم از کفار به دنبال آن هستند.[۲۵] به باور برخی محققان، جمله «اخری تحبونها» به نوعی علاقه به دنیا را نیز توبیخ میکند.[۲۶]
مصادیق نصرت الهی و فتح قریب
گفته شده که نصرت الهی و پیروزی وعده داده شده در این آیه به طور مکرر در میدانهای نبرد برای مسلمانان محقق شد؛[۲۷] بنابراین این آیه را دلیل بر حقانیت پیامبر(ص) در خبر دادن از آینده دانستهاند.[۲۸]
احتمالات گوناگونی در مورد مصداق نصرت الهی و فتح در آینده نزدیک برای مؤمنان مطرح شده است.[۲۹] عدهای آن را پیروزی مسلمانان بر کفار[۳۰] قریش[۳۱] و فتح مکه تفسیر کردهاند[۳۲] که مسلمانان به اجبار از آن رانده شدند؛[۳۳] چنانکه فتح ایران و روم نیز از جمله مصادیق آن دانسته شده است؛[۳۴] اما عدهای علاوه بر ذکر احتمالات مذکور، آیه را در مورد فتح قسمتهای زیادی از بلاد مشرکین و کفار[۳۵] و یا کل فتوحات اسلامی[۳۶] در سرزمینهای کفار[۳۷] تفسیر کردهاند.
به باور برخی محققان این جمله معنای وسیع و گستردهای داشته و مخاطب آیه تنها اصحاب پیامبر نبودند و شامل همه مؤمنان در طول تاریخ میشود و فتح مکه یکی از مصادیق بارز تحقق این آیه دانسته شده است.[۳۸] بنابراین همه فتوحات مسلمانان در دنیا را شامل میشود.[۳۹] عدهای از مفسران با اشاره به روایتی که در کتاب تفسیر علی بن ابراهیم قمی آمده[۴۰] منظور از پیروزی وعده داده شده را فتح قائم(عج) عنوان کردهاند.[۴۱]
در چگونگی نصرت الهی گفته شده خداوند با ارسال ملائکه و یا القا رعب و وحشت در دل کفار و همچنین آرامش و اطمینان در قلوب مؤمنان، به یاری آنها میشتابد.[۴۲]
بشارت به مؤمنان
در انتهای آیه از پیامبر(ص) خواسته شده تا به مؤمنان بشارت دهد؛[۴۳] اما در اینکه به چه چیزی بشارت دهد، نظرات مختلفی ذکر شده است که برخی از آنها عبارتند از:
- بشارت به مؤمنان برای تجارت پر سود[۴۴] و پاداش اخروی و دنیویِ[۴۵] بهشت و پیروزی بر دشمنان.[۴۶]
- مژده مجموع پاداشهایی که خداوند در دنیا و آخرت میدهد.[۴۷]
- بشارت مبنی بر رضایت الهی.[۴۸]
- بشارت بر پیروزی مؤمنان.[۴۹]
- بشارت به کل خیر برای مؤمنان.[۵۰]
تبدیل به شعار شیعیان
گفته شده جمله «نصر من الله و فتح قریب» در میان شیعیان، تبدیل به شعار شده است و مردم از آن در مناسبتهای مختلف استفاده کرده و حتی بر روی پرچم مینویسند؛[۵۱] چنانکه این جمله در برخی از عملیاتهای ایران علیه رژیم بعث عراق چون عملیات ثامن الائمه که به رفع حصر آبادان منجر شد به عنوان رمز عملیات انتخاب گردید و حتی نام عملیات آزادسازی غرب دزفول، عملیات فتح المبین گذاشته شد.[۵۲]
این عبارت از عبارات قرآنی است که بر روی آثار و معماری ایرانیان مسلمان نقش بسته است.[۵۳] گفته شده که مسلمانان با توجه به این عبارت و نگارش آن بر روی آثار، همواره نیروی امید به آینده و توکل بر خدا را در خود تقویت کردهاند.[۵۴]
پانویس
- ↑ «صف؛ سورهای که به جهادگران اشاره میکند»، وبگاه الکوثر.
- ↑ سبزواری نجفی، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۷.
- ↑ مغنیه، التفسیر المبین، قم، ص۷۴۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۸۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۶۰.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۱۱، ص۱۵۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۲۳.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۳۳۷.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ص۵۹۷؛ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۳۱۸-۳۱۹؛ حسینی شیرازی، تقریب القرآن، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۴۰۸.
- ↑ ابنسلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۴، ص۳۱۷؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۱۸۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۸۷-۹۰؛ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۳، ص۱۵۵.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۳۲؛ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ص۵۹۷؛ ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۳۰۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۲۳؛ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ص۵۹۷؛ سبزواری نجفی، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۷.
- ↑ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۱۳۹.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۶۲۱.
- ↑ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۱۳۹.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۳۳۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۳۶۸.
- ↑ قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۲۵ق، ج۸، ص۸۷.
- ↑ بروجردی، تفسیر جامع، ۱۳۶۶ش، ج۷، ص۱۳۵؛ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۳۳۶.
- ↑ ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۵، ص۱۹۹.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۳۳۶.
- ↑ قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۱۳، ص۲۳۷؛ سبزواری نجفی، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۷.
- ↑ ابنسلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۴، ص۳۱۷؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۰۹؛ قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۱۳، ص۲۳۷؛ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۳، ص۱۵۵.
- ↑ میرزا خسروانی، تفسیر خسروی، ۱۳۹۰ق، ج۸، ص۲۷۸؛ ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۵، ص۱۹۹.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۱۲، ص۵۲۱.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۳۲؛ حقی بروسوی، روح البیان، بیروت، ج۹، ص۵۱۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۹۱.
- ↑ میبدی، کشف الأسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۸۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۹۱.
- ↑ حسینی شیرازی، تقریب القرآن، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۴۰۸.
- ↑ میبدی، کشف الأسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۸۹؛ حقی بروسوی، روح البیان، بیروت، ج۹، ص۵۱۰.
- ↑ ابنابی زمنین، تفسیر ابنابی زمنین، ۱۴۲۴ق، ص۴۱۴؛ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۳۱۹؛ بروجردی، تفسیر جامع، ۱۳۶۶ش، ج۷، ص۱۳۵.
- ↑ مغنیه، التفسیر المبین، قم، ص۷۴۰
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۸، ص۸۹؛ میبدی، کشف الأسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۸۹؛ حقی بروسوی، روح البیان، بیروت، ج۹، ص۵۱۰؛ بغوی، معالم التنزیل، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۸۰.
- ↑ حسینی شیرازی، تقریب القرآن، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۴۰۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۲۳؛ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۳، ص۱۵۵؛ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۵۶۶؛ ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۵، ص۱۹۹.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۱۲، ص۵۲۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۹۱.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۳، ص۱۵۵
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۶۶.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۱۸؛ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۳۶۸؛ قمی مشهدی، کنز الدقائق، ۱۳۶۸ش، ج۱۳، ص۲۳۷؛ ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۵، ص۱۹۹.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۱۲، ص۵۲۱.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۳۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۸۷-۹۰.
- ↑ بغوی، معالم التنزیل، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۸۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۲۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۱۰؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۱۸۸؛ سبزواری نجفی، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۷.
- ↑ تفسیر ابن ابی زمنین، ۴۱۴؛ ابنسلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۴، ص۳۱۷؛ بغوی، معالم التنزیل، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۸۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۶۰؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۱۲، ص۵۲۱؛ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۱۱، ص۱۵۱.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۸، ص۸۹.
- ↑ ابنسلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۴، ص۳۱۷.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۵۶۶.
- ↑ «صف؛ سورهای که به جهادگران اشاره میکند»، الکوثر.
- ↑ «عملیات فتح المبین»، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس.
- ↑ آقایی و حسینی، «بررسی عبارت نصر من الله و فتح قریب در آثار هنری دوره اسلامی».
- ↑ آقایی و حسینی، «بررسی عبارت نصر من الله و فتح قریب در آثار هنری دوره اسلامی».
منابع
- آقایی، سمانه، سیده مریم حسینی، «بررسی عبارت نصر من الله و فتح قریب در آثار هنری دوره اسلامی»، کنفرانس بین المللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست؛ افق های آینده، نگاه به گذشته، ۱۳۹۴ش.
- ابنابی زمنین، محمد بن عبدالله، تفسیر ابن ابی زمنین، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق.
- ابنسلیمان، مقاتل، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق بنیاد بعثت، قم، موسسه البعثه، ۱۴۱۶ق.
- بروجردی، سید محمد ابراهیم، تفسیر جامع، تهران، انتشارات صدر، ۱۳۶۶ش.
- بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، انتشارات برهان، چاپ سوم، ۱۳۹۸ق.
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دارالعلوم، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تقریب القرآن إلی الأذهان، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۴ق.
- حسینی همدانی، سید محمد، انوار درخشان، تحقیق محمد باقر بهبودی، تهران،کتابفروشی لطفی، ۱۴۰۴ق.
- حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- سبزواری نجفی، محمد، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- «صف؛ سورهای که به جهادگران اشاره میکند»، الکوثر، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- «عملیات فتح المبین»، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۲ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قرشی، سید علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۷۷ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
- سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، چاپ سی و پنجم، ۱۴۲۵ق.
- قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تحقیق حسین درگاهی، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
- مغنیه، محمد جواد، التفسیر المبین، قم، بنیاد بعثت، چاپ سوم، بیتا.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
- میرزا خسروانی، علیرضا، تفسیر خسروی، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۹۰ش.