لا حکم الا لله

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّه‏ (هیچ حکمی جز حکم خداوند نیست) شعار خوارج بعد از قبول حَکَمیت در جنگ صفین بود. به سبب استفاده خوارج از شعار «لا حکم الا لله»، به آنها مُحَکَمه نیز گفته شده است. خوارج با این شعار در مرحله اول مخالفت خود را با داوری انسان‌ها اعلام کرده و حکمیت عمروعاص و ابوموسی اشعری را قبول نکردند؛ اما پس از مدتی گفتند که حکومت تنها از آن خداست و هیچ‌کس حق حکومت ندارد.

امام علی(ع) در واکنش به شعار «لا حکم الا لله»، این شعار را سخن حقی دانست که از آن معنای باطلی اراده شده است. او وجود فرمانروا را چه نیکوکار و چه تبهکار برای اداره جامعه لازم شمرد.

این شعار برای خوارج بعد از جنگ نهروان نیز ادامه داشت و به‌عنوان یکی از اصول اعتقادی آنها شناخته شده و در قیام‌های بعدی آنها نیز به کار رفت.

برخی از پژوهشگران برداشت اشتباه و همچنین بَدَوی بودن خوارج و عدم درک درست از امامت و سیاست را در شکل‌گیری برداشت منحرفانه از شعار «لا حکم الا لله» تأثیرگذار دانسته‌اند.

معناشناسی

«لا حکم الا لله» شعار خوارج در مخالفت و رویارویی با امام علی(ع) بود.[۱] مراد از حُکم در این شعار را به معنای «تحکیم» دانسته‌اند؛ یعنی جز خداوند را نمی‌توان حَکَم قرار داد.[۲] این شعار برگرفته از عبارت قرآنی «ان الحکم الا لله» است که در چندین آیه قرآن تکرار شده است.[۳] راغب اصفهانی در مفردات الفاظ القرآن، معنای حکم را قضاوت کردن بین مردم دانسته است و به جهت آن‌که حاکمان نیز بین مردم به قضاوت می‌پردازند حاکم خوانده شده‌اند.[۴] به همین جهت بعدها مراد از این عبارت در گفتار خوارج، نفی هرگونه حاکمیتی جز خداوند شد.[۵]

کاربست‌های نخستین

نخستین استفاده از شعار «لا حکم الا لله» از سوی کسانی بود که به پذیرفتن حکمیت از سوی امام علی(ع) در جنگ صفین اعتراض کردند؛ زمانی‌که لشکریان شام در آستانه شکست در جنگ با حیله عمروعاص، قرآن‌ها را بر سر نیزه کرده و خواستار حکمیت قرآن شدند.[۶] امام با اصرار اطرافیانش حکمیت را پذیرفت و ضمن نامه‌ای به معاویه این موضوع را اعلام کرد.[۷] سرانجام قرار‌نامه‌ای نوشته شد و حکمین و شروط آن مشخص گردید؛[۸] اما زمانی‌که اشعث بن قیس کندی متن توافق برای تحکیم را برای قبایل مختلف مردم می‌خواند، اعتراضاتی با محوریت «لا حکم الا لله» شکل گرفت؛ چنانکه دو جوان از قبیله عنزه به نام‌های جعد و معدان، شعار لاحکم الا لله را فریاد زده و به لشکر معاویه حمله‌ور شدند که در نهایت، در نزدیکی خیمه معاویه کشته شدند.[۹] برخی معتقدند که این دو جوان اولین کسانی بودند که از شعار «لا حکم الا لله» استفاده کردند.[۱۰] اشعث پس از این واقعه به نزدیک قبیله مراد رفت و پیمان را برای آنها نیز قرائت کرد. صالح بن شقیق از بزرگان قبیله، در واکنش به این پیمان از شعار «لا حکم الا لله» استفاده کرد.[۱۱] مشابه چنین حادثه‌ای در قبیله بنی راسب نیز اتفاق افتاد.[۱۲]

مخالفت با حکمیت با کلیدواژه «لا حکم الا لله» تنها به اعتراضات زبانی محدود نشد تا آن‌جا که وقتی اشعث به قبیله بنی تمیم رسید، افرادی از این قبیله با شعار «لا حکم الا لله»، به او حمله کرده و ضربتی به اسب اشعث زدند.[۱۳] بلاذری نویسنده انساب الاشراف معتقد است که اولین بار شعار مذکور از این طایفه شنیده شد؛[۱۴] اما یعقوبی بر این اعتقاد است که اولین باری که این شعار مطرح شد، قبل از اجتماع حکمین و توسط شخصی به نام عروة بن أدیة تمیمی بود.[۱۵]

شعار خوارج

بعد از تنظیم قرارنامه تحکیم در جنگ صفین در هفدهم صفر سال ۳۷ق،[۱۶] سپاه امام به کوفه بازگشت؛ اما در این میان عده‌ای که بعدها به خوارج معروف شدند، با شعار «لا حکم الا لله» از لشکر امام جدا شده و در حروراء در نزدیکی کوفه ماندند و حاضر به بازگشت به کوفه نشدند.[۱۷] و حتی تهدید کردند در صورتی که امام از پذیرش حکمیت باز نگردد، از وی بیزاری جسته و با او می‌جنگند.[۱۸] عمده سخن آنها این بود که نباید امام با حَکَم قرار دادن افراد در امر دین موافقت می‌کرد.[۱۹]

آنها با تکیه بر شعار «لا حکم الا لله» خواستار کنار گذاشتن حکمیت افراد در امر دین، نقض عهد با معاویه و ادامه جنگ با او شدند.[۲۰] آنها مدعی بودند که از گناه پذیرش حکمیت، توبه کردند و امام علی(ع) و دیگر مسلمانان را نیز گناه‌کار و کافر دانسته و از ایشان خواستند توبه کنند و الا با آنها به جنگ خواهند پرداخت.[۲۱] این در حالی بود که امام علی(ع) از ابتدا با پذیرش حکمیت مخالف بود و به اجبار و تهدید یاران خود از جمله کسانی که بعدها به خوارج پیوستند، مجبور به قبول حکمیت شد و حاضر نبود بعد از قبول حکمیت، نقض عهد کند.[۲۲] چنان‌که ذهبی در تاریخ الاسلام معتقد است که ابن کواء و شبث بن ربعی تمیمی جز اولین کسانی بودند که در جریان جنگ صفین، حکمیت خداوند را با شعار «لا حکم الا لله» مطرح کردند.[۲۳] ولی همین ابن کواء با نمایندگی عبدالله بن عباس به‌عنوان حَکَم سپاه کوفه مخالفت کرده و ابوموسی اشعری را بر امام تحمیل نمود.[۲۴]

مجادله با امام

خوارج که بعدها به سبب استفاده از این شعار، به مُحَکَمه شهرت یافتند.[۲۵] در مواقع مختلف با تکیه بر این شعار، با امام به مجادله می‌پرداختند. به‌عنوان نمونه زمانی‌که ابوموسی اشعری برای حکمیت انتخاب شد دو نفر از خوارج به نام زرعه بن البرج طائی و حرقوص بن زهیر سعدی نزد امام علی(ع) آمده و شعار «لا حکم الا لله» را سردادند و از امام خواستند تا از کار خود توبه کرده و به جنگ با معاویه بشتابد. امام نیز وفای به عهد را یادآور شد و خواسته آنها را نپذیرفت.[۲۶]

خوارج در چندین مورد دیگر نیز امام علی(ع) را با این شعار مورد آزار قرار ‌دادند؛ چنان‌که وقتی امام برای خواندن خطبه راهی مسجد کوفه بود شخصی در کنار مسجد شعار «لا حکم الا لله» را به زبان آورد و چندین نفر دیگر نیز همین جمله را تکرار کردند.[۲۷] همچنین زمانی که امام در مسجد کوفه به سخنرانی پرداخته بود، خوارج چندین مرتبه با این شعار سخنرانی امام را قطع کردند.[۲۸] و این مسئله بعدها در چند نوبت تکرار شد.[۲۹]

به هر روی خوارج که در ابتدا با این شعار، حکمیت و داوری را به خدا منحصر می‌دانستند، پس از مدتی از آن معنای دیگری را اراده کرده و معتقد شدند که حکومت و حکمرانی نیز تنها از آنِ خداست و هیچ‌کس چه علی(ع) و چه معاویه حق حکومت ندارند. آنها با این کار خواستار جامعه بدون حکومت شدند.[۳۰]

آیت الله سبحانی در کتاب الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف، معتقد است که ضرورت حکومت نیازی به آوردن دلیل و برهان ندارد؛ همانطور که اهمیت آن در روایات پیامبر(ص) و امامان معصوم ذکر شده است.[۳۱] آنها برای حفظ توحید و حاکمیت خداوند، با برداشت اشتباه هرگونه حکمرانی انسانی را باطل دانسته و حکمرانی را تنها از آن خداوند اعلام کردند.[۳۲] برخی از پژوهشگران معتقدند که بیشتر خوارج از بدویانی بودند که درک اصولی و درستی از امامت و سیاست به‌عنوان امری فراقبیله‌ای نداشتند و لذا گرایشات خود را در قالب برداشتی منحرفانه از شعار «لا حکم الا لله» نشان دادند.[۳۳]

واکنش امام علی(ع)

امام علی(ع) ضمن رد کردن این ادعا که افراد را در دین خدا، حَکَم کرده است، به دستور العمل خود در حکمیت تکیه کرده و یادآور شدند که حَکَمین باید بر اساس قرآن حُکم کنند و این به معنا حَکَم قرار دادن افراد نیست.[۳۴] و البته گریزی هم از آن نیست که افرادی بر اساس قرآن حُکم کنند نه آن که خود قرآن در این باره به سخن درآید؛ چنان‌که امام یک بار قرآنی را با خود به میان خوارج آورد و خطاب به قرآن گفت:‌ای قرآن حُکم کن. خوارج گفتند قرآن که حرف نمی‌زند؛ امام فرمود پس چگونه انتظار دارید قرآن بدون دخالت انسان در بین مردم حُکم کند.[۳۵]

امام علی(ع) در واکنشی دیگر به این شعار، معتقد بودند که این سخن حقی است؛ اما معنای باطلی از آن اراده شده است. [یادداشت ۱] از سوی دیگر امام ضمن تأیید حکم انحصاری خداوند، نظر آنها مبنی بر فرمانروایی مطلق خدا بر مردم را به چالش کشیده و ناچار بودن مردم در داشتن فرمانروا چه نیکوکار و چه تبهکار را مطرح می‌کند. وی در ادامه وجود حکومت و نظام را برای ایجاد نظم و بهره‌مندی مؤمنان و حتی کافران و سر و سامان دادن امور و ایمنی راه‌ها، ضروری قلمداد می‌کند.[۳۶] به هر روی واکنش امام به شعار «لا حکم الا لله» در خطبه چهلم نهج البلاغه آمده است.[۳۷]

کاربست‌ها بعد از جنگ نهروان

هرچند مباحثات امام علی(ع) با خوارج[۳۸] منتهی به بازگشت چهار هزار نفر[۳۹] و یا تمامی خوارج شد؛[۴۰] اما با این حال آنها بعد از بی‌نتیجه ماندن داستان حکمیت، اصرار داشتند امام علی(ع) را گناهکار و کافر بدانند و به همین جهت، از همراهی با امام علی(ع) و لشکر کوفه برای ادامه جنگ با معاویه خودداری کردند.[۴۱] آنان با اجتماع در منزل عبدالله بن وهب راسبی[۴۲] مهیای جنگ با امام شدند که در نهایت به جنگ نهروان و شکست سنگین آنها انجامید.[۴۳]
شعار «لا حکم الا لله» همچنان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمادهای خوارج باقی ماند و بعدها ابن ملجم مرادی به همین عبارت در هنگام ضربه‌زدن به امام علی(ع) استناد کرد.[۴۴] سالها بعد نیز چنین شعاری به‌عنوان یکی از اصول اعتقادی آنها شناخته می‌شد[۴۵] و در قیام‌های آنها به کار می‌رفت.[۴۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ق، ص۵.
  2. فراهیدی، کتاب العین، قم، ج۳، ص۶۷؛ ازهری، تهذیب اللغة، بیروت، ج۴، ص۷۰-۷۱.
  3. سوره انعام، آیه ۵۷؛ سوره یوسف، آیه ۴۰، ۶۷.
  4. راغب اصفهانی، مفردات، ۱۴۱۲ق، ص۲۴۹.
  5. مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین(ع)، ج۲، ص۴۳۲.
  6. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۸.
  7. منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۹۳-۴۹۴.
  8. برای نمونه نگاه کنید به طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۵۳-۵۴.
  9. دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۹۶؛ منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۵۱۲.
  10. دینوری، اخبار الطوال، ص۱۹۶؛ منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۵۱۲
  11. دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۹۷.
  12. منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۵۱۳.
  13. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۳۳۶؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۳۹۳.
  14. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۳۶.
  15. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۹۰.
  16. منقری، وقعة الصفین، ۱۳۸۲ق، ص۵۰۸.
  17. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۹۱.
  18. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۷۲؛ ابن مسکویه، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۵۵-۵۵۶.
  19. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۶۰.
  20. جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰ – ۱۰۱.
  21. ابن الطقطقی، الفخری، ۱۴۱۸ق، ص۹۹.
  22. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۹.
  23. ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۵۴.
  24. منقری، وقعة صفین، ۱۳۸۲ق، ص۵۰۲.
  25. شوشتری، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳۲، ص۵۲۳، تعلیقه آیت الله مرعشی نجفی.
  26. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۷۲؛ ابن مسکویه، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۵۵-۵۵۶؛ شوشتری، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳۲، ص۵۲۹.
  27. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۷۳.
  28. ابن شاذان، الإیضاح، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۴.
  29. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۷۴؛ ابن مسکویه، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۵۵۵-۵۵۶؛ ابن حیون، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۹۳.
  30. مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین(ع)، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۳۲.
  31. سبحانی، الإنصاف، ۱۳۸۱ش، ج۳، ص۴۳۳.
  32. مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین(ع)، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۳۲.
  33. جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰ – ۱۰۱.
  34. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۹۲.
  35. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۲۷۹.
  36. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۳، ص۳۵۸.
  37. شریف رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ص۸۲.
  38. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۹۱؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۵۳؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۲۸۰.
  39. ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۹۱.
  40. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۶۳۵.
  41. دینوری، الأخبارالطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۰۶.
  42. دینوری، الأخبارالطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۰۲.
  43. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۹۲-۱۹۳.
  44. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۲۶.
  45. ابن اعثم الکوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۷، ص۶۳.
  46. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۲۷۶؛ ابن اعثم الکوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۷، ص۶۱.
  1. امام علی(ع) بعد از به نیزه شدن قرآن توسط سپاه معاویه در خطبه‌ای که برای یاران خود خواند به این جمله اشاره کرده است

منابع

  • ابن اعثم الکوفی، ابو محمد احمد، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • ابن الطقطقی، محمد بن علی، الفخری، تحقیق عبدالقادر محمد مایو، بیروت،‌ دارالقلم العربی، ۱۴۱۸ق.
  • ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
  • ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و...، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • ابن شاذان، فضل بن شاذان نیشابوری، الإیضاح، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۳ش.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
  • ابن مسکویه، ابوعلی مسکویه الرازی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه، بیروت،دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تهران، مرکز انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • بلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، تهران، نشر علم، ۱۳۹۰ش.
  • دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
  • ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت،‌ دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • راغب أصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
  • سبحانی، جعفر، الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۱ش.
  • شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۴ق.
  • شوشتری، قاضی نورالله، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۹ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، چاپ دوم، بی‌تا.
  • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت،‌دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مسعودی، أبوالحسن علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم،‌ دارالهجرة، ۱۴۰۹ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین(ع)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۵ش.
  • منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، القاهرة، المؤسسة العربیة الحدیثة، چاپ دوم، ۱۳۸۲ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۴ق.
  • یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت،دار صادر، بی‌تا.