اصبغ بن نباته
| اصحاب امام علی(ع) | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | اَصبَغ بن نُباته تمیمی حَنْظلی مُجاشِعی |
| کنیه | ابوالقاسم |
| نسب | قبیله بنیحنظله |
| محل زندگی | کوفه |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات حدیثی | |
| راوی از معصوم | امام علی(ع) |
| راویان از او | ابوالجارود، خالد نوفلی، محمد بن داوود غنوی، اجلح بن عبدالله کندی و ابوحمزه ثمالی |
| اعتبار | ثقه |
| موضوع روایات | تاریخی، فقهی و اخلاقی |
| تألیفات | عجائب احکام امیرالمومنین(ع) |
| سایر | از اعضای شرطة الخمیس، از راویان جمل و صفین، از سرداران امام علی(ع) |
اَصبَغ بن نُباته تمیمی حَنْظلی مُجاشِعی (قرن اول هجری قمری)، از یاران امام علی(ع) و ثقات امیرالمؤمنین. به روایت نصر بن مزاحم، او پیرمردی زاهد و عابد و از جنگاوران عراق و سرداران علی(ع) بود و در جنگ صفین از اعضای «شرطة الخمیس» بهشمار میآمد. وی راوی رویدادهای جنگ صفین و جنگ جمل و نیز گزارشگر واقعهٔ شهادت امام علی(ع) بوده و شیخ طوسی او را در طبقهٔ اصحاب امام حسن(ع) برشمرده است. تاریخ دقیق درگذشت او مشخص نیست و دربارهٔ مدت حیاتش پس از امام علی(ع) اقوال مختلفی وجود دارد.
رجالشناسان شیعی او را از ثقات برجسته شمردهاند و غالب روایاتش که موضوعاتی تاریخی، فقهی و اخلاقی دارد، از امام علی(ع) نقل شده است؛ مشهورترین آنها عهدنامهٔ مالک اشتر و وصیت امام به محمد حنفیه است. او از ابوایوب انصاری، عمار بن یاسر و عمر بن خطاب نیز روایت کرده و کسانی چون ابوالجارود و ابوحمزه ثمالی از او روایت کردهاند. بیشتر رجالشناسان اهل سنت او را غیرموثق و ضعیف دانسته و برخی وی را «رافضی» یا از غلات شیعه شمردهاند؛ با اینهمه عجلی او را در شمار ثقات آورده است. از آثار او کتاب عجائب احکام امیرالمومنین(ع) و مقتل أبي عبد الله الحسين(ع) ذکر شده است.
جایگاه روایی
مایهٔ شهرت اصبغ، شخصیت روایی اوست , رجالشناسان شیعی او را از ثقات برجسته شمردهاند.[۱] غالب روایاتی که وی نقل کرده، به امام علی(ع) میرسد و بیشتر این روایات (تاریخی، فقهی و اخلاقی) در کتابها و منابع شیعی منعکس شدهاند.[۲] مشهورترین روایاتی که اصبغ از امام علی(ع) نقل کرده است، یکی عهدنامه معروف مالک اشتر است و دیگری وصیت امام به فرزندش محمد حنفیه.[۳] اصبغ بن نباته از ابوایوب انصاری، عمار بن یاسر و عمر بن خطاب نیز روایت کرده[۴] و گروهی چون ابوالجارود، خالد نوفلی، محمد بن داوود غنوی، اجلح بن عبدالله کندی و ابوحمزه ثمالی از او روایت کردهاند.[۵]
نظر اهلسنت دربارهٔ اصبغ
بیشتر رجالشناسان و محدثان اهل سنت، اصبغ را غیرموثق و ضعیف دانستهاند[۶] که گفته شده این موضوع به پیوند اصبغ با امام علی(ع) بیربط نمینماید؛ تا بدانجا که برخی او را «رافضی» و گاه از غلات شیعه محسوب داشتهاند.[۷] با اینهمه، عِجلی از عالمان رجالی اهلسنت، اصبغ را در شمار ثقات آورده است.[۸]
زندگینامه
کنیهٔ اصبغ بن نباته، ابوالقاسم است و او از قبیله بنی حنظله و از تیرهٔ مُجاشع بن دارم نام بردهاند.[۹] وی در کوفه و در دوران خلافت امام علی(ع)، یکی از نامدارترین و استوارترین یاران آن امام معرفی شده است.[۱۰] از برخی روایات، میزان محبوبیت و منزلت اَصبَغ نزد علی(ع) به خوبی آشکار نمایان شده است.[۱۱]
به روایت نصر بن مزاحم، اصبغ پیرمردی زاهد و عابد بود و از جنگاوران عراق و از سرداران علی(ع) بهشمار میآمد.[۱۲] او را یکی از اعضای «شرطة الخمیس» در جنگ صفین دانستهاند.[۱۳] از خود او دربارهٔ معنای عنوان «شرطة الخمیس» روایت شده است که ما با علی(ع) شرط و پیمان بستیم تا پای جان در راه او فداکاری کنیم.[۱۴] اصبغ یکی از راویان رویداد جنگ صفین است[۱۵] و از او روایاتی نیز در شرح حوادث جنگ جمل در دست است.[۱۶]
اصبغ پس از امام علی(ع) مدتی زنده بود[۱۷] و واقعهٔ شهادت امام علی(ع) را گزارش کرده است.[۱۸] شیخ طوسی او را در طبقهٔ اصحاب امام حسن(ع) نیز برشمرده است.[۱۹] تاریخ دقیق درگذشت او مشخص نیست و دربارهٔ اینکه او تا چه زمانی زنده بوده است، اقوال مختلفی وجود دارد؛ حتی گفته شده که وی پس از سده اول قمری درگذشته است.[۲۰] این اقوال گوناگون از روایات مختلف وی -که در منابع روایی نقل شدهاند- سرچشمه گرفته است؛ برای مثال، از او روایتی از امام حسن(ع)[۲۱] و امام حسین(ع)[۲۲] نقل شده است و یا شیخ طوسی آورده است که اصبغ اثری در «مقتل» امام حسین(ع) داشته است.[۲۳] خویی در این باره میگوید که در استناد این موارد، باید بسیار احتیاط کرد؛ زیرا مثلاً طریق روایی اثر یادشده را بهسبب کثرت افراد مجهول، ضعیف شمردهاند.[۲۴]
آثار
بهگفتهٔ سید محسن امین در اعیان الشیعة، اصبغ بن نباته دارای کتاب عجائب احکام امیرالمومنین(ع) بوده است.[۲۵] نجاشی در رجال معتقد است عهدنامه مالک اشتر و نامهٔ امام علی(ع) به محمد بن حنفیه از طریق اصبغ بن نباتة به ما رسیده است.[۲۶] شیخ طوسی در کتاب الفهرست، کتابی به نام مقتل أبي عبد الله الحسين(ع) را از آثار اصبغ برشمرده است.[۲۷]
درباره وی کتابی با عنوان «یاران امیرالمومنین (ع): اصبغ بن نباته»، نوشتهٔ عبدالحسین طالعی، در سال ۱۳۸۲ش در نشر ریحان تهران منتشر شده است.[۲۸]
پانویس
- ↑ حلی، خلاصةالاقوال، ۱۳۸۱ق، ص۲۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۳۸۹ق، ج۲۰، ص۱۴۲و۱۴۳.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۲.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۳۵۱ش، ص۶۲.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۹۶۳م، ج۱، ص۲۷۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۰۸.
- ↑ ابنحبان، المجروحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۳۵۷؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۰۸.
- ↑ ابنمعین، التاریخ، ۱۳۹۹ق، ج۲، ص۴۲؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۹۶۸م، ج۶، ص۲۲۵؛ ابنحبان، المجروحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۱۷۴؛ ابنعدی، الکامل فی الضعفاء، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۹۸؛ جوزجانی، احوال الرجال، ۱۴۰۵ق، ص۴۷؛ نسایی، الضعاء و المتروکین، ۱۴۰۶ق، ص۱۵۶؛ دارقطنی، الضعفاء المتروکین، ۱۴۰۶ق، ص۶۷؛ ابنحجر عسقلانی، تقریب التهذیب، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۸۱.
- ↑ بسوی، المعرفة و التاریخ، ۱۳۹۶ق، ج۳، ص۱۹۰؛ ذهبی، المغنی، ۱۳۹۱ق، ج۱، ص۹۳؛ ابنحجر عسقلانی، تقریب التهذیب، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۸۱.
- ↑ عجلی، تاریخ الثقات، ۱۴۰۵ق، ص۷۱.
- ↑ تلمسانی، الجوهرة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۸۶؛ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۲۳۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۹۶۸م، ج۶، ص۲۲۵.
- ↑ طوسی، امالی، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۱۷۶.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۴۲و۴۴۳.
- ↑ خلیفه، تاریخ خلیفه، ۱۹۶۷م،ج۱، ص۲۳۱.
- ↑ کشی، معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۱۰۳؛ خویی، معجم الرجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۲.
- ↑ مثلاً رک: نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ۱۳۸۲ق، ص۳۲۲، ۴۴۲.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۴۸، ص۲۶۳.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۸.
- ↑ مفید، امالی، ۱۴۱۳ق، ص۳۵۱.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۰ق، ص۶۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۱۰۵.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۳.
- ↑ رک: ابن شهر آشوب، المناقب، مطبعة علمیة، ج۴، ص۵۲.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۳۵۱ش، ۶۳.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۲.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۶۵.
- ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۲۳.
- ↑ «یاران امیرالمومنین (ع): اصبغ بن نباته»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق احمد حسینی اشکوری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تصحیح، محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، بیجا، ۱۳۷۸ق.
- ابن حبان، محمد، المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، تحقیق، محمود ابراهیم زاید، بیروت، بیجا، ۱۳۹۶ق.
- ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التهذیب، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، بیجا، ۱۳۹۵ق.
- ابن حزم، علی بن احمد بن سعید، جمهرة انساب العرب، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق، احسان عباس، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۹۷۸م.
- ابن شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابیطالب، قم، مطبعة علمیة.
- ابن عدی، احمد، الکامل فی الضعفاء الرجال، بیروت، بیجا، ۱۴۰۵ق.
- امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- انصاری تلمسانی، محمد بن ابیبکر (معروف به بری)، الجوهرة فی النسب النبی علیه السلام و اصحابه العشره، به کوشش محمد تونجی، ریاض، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بغداد، ۱۳۹۶ق/۱۹۷۹م.
- جوزجانی، ابراهیم، احوال الرجال، به کوشش صبحی بدری سامرایی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
- حر عاملی، محمد، وسائل الشیعة، تحقیق، محمد رازی، بیروت، بیجا، ۱۳۸۹ق.
- حلی، حسن، خلاصةالاقوال، تحقیق، محمدصادق بحرالعلوم، نجف، بیجا، ۱۳۸۱ق.
- خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ۱۹۶۷م.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، بیجا، ۱۴۰۳ق.
- دارقطنی، علی، الضعفاء و المتروکین، تحقیق، صبحی بدری سامرایی، بیروت، بیجا، ۱۴۰۶ق.
- ذهبی، محمد، المغنی، به کوشش نورالدین عتر، حلب، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م.
- ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، تحقیق، علی محمد بجاوی، بیروت، بیجا، ۱۹۶۳م.
- طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، تحقیق، محمود رامیار، مشهد، بیجا، ۱۳۵۱ش.
- طوسی، محمدبن حسن، امالی، تحقیق، محمدصادق بحرالعلوم، نجف، بیجا، ۱۳۸۴ق..
- طوسی، محمدبن حسن، رجال الطوسی، نجف، بیجا، ۱۳۸۰ق.
- عجلی، احمد بن عبدالله، تاریخ الثقات، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال(معروف به رجال کشی)، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
- مزی، جمالالدین یوسف، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۱م.
- مفید، محمد، امالی، تصحیح، حسین استاد ولی، علی اکبر غفاری، قم، کنگره شیخ، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، تحقیق، سید موسی شبیری زنجانی، قم، بیجا، ۱۴۰۷ق.
- نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، قم، موسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسين بقم المشرفة، جاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
- نسایی، احمد، الضعفاء و المتروکین، همراه الضعفاء الصغیر بخاری، به کوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- نصر بن مزاحم، وقعة صفین، به کوشش عبدالسلام هارون، قاهره، ۱۳۸۲ق.
- یحیی بن معین، التاریخ، به کوشش احمد محمد نورسیف، مکه، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م.