پرش به محتوا

اصبغ بن نباته

مقاله متوسط
کپی‌کاری از منابع خوب
از ویکی شیعه
أَصبَغ بن نُباتة
اصحاب امام علی(ع)
اطلاعات فردی
نام کاملاَصبَغ بن نُباته تمیمی حَنْظلی مُجاشِعی
کنیهابوالقاسم
نسبقبیله بنی‌حنظله
محل زندگیکوفه
مذهبشیعه
اطلاعات حدیثی
راوی از معصومامام علی(ع)
راویان از اوابوالجارود، خالد نوفلی، محمد بن داوود غنوی، اجلح بن عبدالله کندی و ابوحمزه ثمالی
اعتبارثقه
موضوع روایاتتاریخی، فقهی و اخلاقی
تألیفاتعجائب احکام امیرالمومنین(ع)
سایراز اعضای شرطة الخمیس، از راویان جمل و صفین، از سرداران امام علی(ع)


اَصبَغ بن نُباته تمیمی حَنْظلی مُجاشِعی (قرن اول هجری قمری)، از یاران امام علی(ع) و ثقات امیرالمؤمنین. به روایت نصر بن مزاحم، او پیرمردی زاهد و عابد و از جنگاوران عراق و سرداران علی(ع) بود و در جنگ صفین از اعضای «شرطة الخمیس» به‌شمار می‌آمد. وی راوی رویدادهای جنگ صفین و جنگ جمل و نیز گزارشگر واقعهٔ شهادت امام علی(ع) بوده و شیخ طوسی او را در طبقهٔ اصحاب امام حسن(ع) برشمرده است. تاریخ دقیق درگذشت او مشخص نیست و دربارهٔ مدت حیاتش پس از امام علی(ع) اقوال مختلفی وجود دارد.

رجال‌شناسان شیعی او را از ثقات برجسته شمرده‌اند و غالب روایاتش که موضوعاتی تاریخی، فقهی و اخلاقی دارد، از امام علی(ع) نقل شده است؛ مشهورترین آن‌ها عهدنامهٔ مالک اشتر و وصیت امام به محمد حنفیه است. او از ابوایوب انصاری، عمار بن یاسر و عمر بن خطاب نیز روایت کرده و کسانی چون ابوالجارود و ابوحمزه ثمالی از او روایت کرده‌اند. بیشتر رجال‌شناسان اهل سنت او را غیرموثق و ضعیف دانسته و برخی وی را «رافضی» یا از غلات شیعه شمرده‌اند؛ با این‌همه عجلی او را در شمار ثقات آورده است. از آثار او کتاب عجائب احکام امیرالمومنین(ع) و مقتل أبي عبد الله الحسين(ع) ذکر شده است.

جایگاه روایی

مایهٔ شهرت اصبغ، شخصیت روایی اوست , رجال‌شناسان شیعی او را از ثقات برجسته شمرده‌اند.[۱] غالب روایاتی که وی نقل کرده، به امام علی(ع) می‌رسد و بیشتر این روایات (تاریخی، فقهی و اخلاقی) در کتاب‌ها و منابع شیعی منعکس شده‌اند.[۲] مشهورترین روایاتی که اصبغ از امام علی(ع) نقل کرده است، یکی عهدنامه معروف مالک اشتر است و دیگری وصیت امام به فرزندش محمد حنفیه.[۳] اصبغ بن نباته از ابوایوب انصاری، عمار بن یاسر و عمر بن خطاب نیز روایت کرده[۴] و گروهی چون ابوالجارود، خالد نوفلی، محمد بن داوود غنوی، اجلح بن عبدالله کندی و ابوحمزه ثمالی از او روایت کرده‌اند.[۵]

نظر اهل‌سنت دربارهٔ اصبغ

بیشتر رجال‌شناسان و محدثان اهل سنت، اصبغ را غیرموثق و ضعیف دانسته‌اند[۶] که گفته شده این موضوع به پیوند اصبغ با امام علی(ع) بی‌ربط نمی‌نماید؛ تا بدانجا که برخی او را «رافضی» و گاه از غلات شیعه محسوب داشته‌اند.[۷] با این‌همه، عِجلی از عالمان رجالی اهل‌سنت، اصبغ را در شمار ثقات آورده است.[۸]

زندگی‌نامه

کنیهٔ اصبغ بن نباته، ابوالقاسم است و او از قبیله بنی حنظله و از تیرهٔ مُجاشع بن دارم نام برده‌اند.[۹] وی در کوفه و در دوران خلافت امام علی(ع)، یکی از نام‌دارترین و استوارترین یاران آن امام معرفی شده است.[۱۰] از برخی روایات، میزان محبوبیت و منزلت اَصبَغ نزد علی(ع) به خوبی آشکار نمایان شده است.[۱۱]

به روایت نصر بن مزاحم، اصبغ پیرمردی زاهد و عابد بود و از جنگاوران عراق و از سرداران علی(ع) به‌شمار می‌آمد.[۱۲] او را یکی از اعضای «شرطة الخمیس» در جنگ صفین دانسته‌اند.[۱۳] از خود او دربارهٔ معنای عنوان «شرطة الخمیس» روایت شده است که ما با علی(ع) شرط و پیمان بستیم تا پای جان در راه او فداکاری کنیم.[۱۴] اصبغ یکی از راویان رویداد جنگ صفین است[۱۵] و از او روایاتی نیز در شرح حوادث جنگ جمل در دست است.[۱۶]

اصبغ پس از امام علی(ع) مدتی زنده بود[۱۷] و واقعهٔ شهادت امام علی(ع) را گزارش کرده است.[۱۸] شیخ طوسی او را در طبقهٔ اصحاب امام حسن(ع) نیز برشمرده است.[۱۹] تاریخ دقیق درگذشت او مشخص نیست و دربارهٔ اینکه او تا چه زمانی زنده بوده است، اقوال مختلفی وجود دارد؛ حتی گفته شده که وی پس از سده اول قمری درگذشته است.[۲۰] این اقوال گوناگون از روایات مختلف وی -که در منابع روایی نقل شده‌اند- سرچشمه گرفته است؛ برای مثال، از او روایتی از امام حسن(ع)[۲۱] و امام حسین(ع)[۲۲] نقل شده است و یا شیخ طوسی آورده است که اصبغ اثری در «مقتل» امام حسین(ع) داشته است.[۲۳] خویی در این باره می‌گوید که در استناد این موارد، باید بسیار احتیاط کرد؛ زیرا مثلاً طریق روایی اثر یادشده را به‌سبب کثرت افراد مجهول، ضعیف شمرده‌اند.[۲۴]

آثار

به‌گفتهٔ سید محسن امین در اعیان الشیعة، اصبغ بن نباته دارای کتاب عجائب احکام امیرالمومنین(ع) بوده است.[۲۵] نجاشی در رجال معتقد است عهدنامه مالک اشتر و نامهٔ امام علی(ع) به محمد بن حنفیه از طریق اصبغ بن نباتة به ما رسیده است.[۲۶] شیخ طوسی در کتاب الفهرست، کتابی به نام مقتل أبي عبد الله الحسين(ع) را از آثار اصبغ برشمرده است.[۲۷]

درباره وی کتابی با عنوان «یاران امیرالمومنین (ع): اصبغ بن نباته»، نوشتهٔ عبدالحسین طالعی، در سال ۱۳۸۲ش در نشر ریحان تهران منتشر شده است.[۲۸]

پانویس

  1. ↑ حلی، خلاصةالاقوال، ۱۳۸۱ق، ص۲۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۳۸۹ق، ج۲۰، ص۱۴۲و۱۴۳.
  2. ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۲.
  3. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۳۵۱ش، ص۶۲.
  4. ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۹۶۳م، ج۱، ص۲۷۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۰۸.
  5. ↑ ابن‌حبان، المجروحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۳۵۷؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۰۸.
  6. ↑ ابن‌معین، التاریخ، ۱۳۹۹ق، ج۲، ص۴۲؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۶۸م، ج۶، ص۲۲۵؛ ابن‌حبان، المجروحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۱۷۴؛ ابن‌عدی، الکامل فی الضعفاء، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۹۸؛ جوزجانی، احوال الرجال، ۱۴۰۵ق، ص۴۷؛ نسایی، الضعاء و المتروکین، ۱۴۰۶ق، ص۱۵۶؛ دارقطنی، الضعفاء المتروکین، ۱۴۰۶ق، ص۶۷؛ ابن‌حجر عسقلانی، تقریب التهذیب، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۸۱.
  7. ↑ بسوی، المعرفة و التاریخ، ۱۳۹۶ق، ج۳، ص۱۹۰؛ ذهبی، المغنی، ۱۳۹۱ق، ج۱، ص۹۳؛ ابن‌حجر عسقلانی، تقریب التهذیب، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۸۱.
  8. ↑ عجلی، تاریخ الثقات، ۱۴۰۵ق، ص۷۱.
  9. ↑ تلمسانی، الجوهرة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۸۶؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۲۳۱.
  10. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۶۸م، ج۶، ص۲۲۵.
  11. ↑ طوسی، امالی، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۱۷۶.
  12. ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ۱۳۸۲ق، ص۴۴۲و۴۴۳.
  13. ↑ خلیفه، تاریخ خلیفه، ۱۹۶۷م،ج۱، ص۲۳۱.
  14. ↑ کشی، معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۱۰۳؛ خویی، معجم الرجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۲.
  15. ↑ مثلاً رک: نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ۱۳۸۲ق، ص۳۲۲، ۴۴۲.
  16. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۴۸، ص۲۶۳.
  17. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۸.
  18. ↑ مفید، امالی، ۱۴۱۳ق، ص۳۵۱.
  19. ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۰ق، ص۶۶.
  20. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۱۰۵.
  21. ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۳.
  22. ↑ رک: ابن شهر آشوب، المناقب، مطبعة علمیة، ج۴، ص۵۲.
  23. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۳۵۱ش، ۶۳.
  24. ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۲۲.
  25. ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۶۵.
  26. ↑ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۸.
  27. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۲۳.
  28. ↑ «یاران امیرالمومنین (ع): اصبغ بن نباته»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.

منابع

  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق احمد حسینی اشکوری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تصحیح، محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، بی‌جا، ۱۳۷۸ق.
  • ابن حبان، محمد، المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، تحقیق، محمود ابراهیم زاید، بیروت، بی‌جا، ۱۳۹۶ق.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التهذیب، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، بی‌جا، ۱۳۹۵ق.
  • ابن حزم، علی بن احمد بن سعید، جمهرة انساب العرب، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق، احسان عباس، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۹۷۸م.
  • ابن شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابی‌طالب، قم، مطبعة علمیة.
  • ابن عدی، احمد، الکامل فی الضعفاء الرجال، بیروت، بی‌جا، ۱۴۰۵ق.
  • امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
  • انصاری تلمسانی، محمد بن ابی‌بکر (معروف به بری)، الجوهرة فی النسب النبی علیه السلام و اصحابه العشره، به کوشش محمد تونجی، ریاض، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بغداد، ۱۳۹۶ق/۱۹۷۹م.
  • جوزجانی، ابراهیم، احوال الرجال، به کوشش صبحی بدری سامرایی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
  • حر عاملی، محمد، وسائل الشیعة، تحقیق، محمد رازی، بیروت، بی‌جا، ۱۳۸۹ق.
  • حلی، حسن، خلاصةالاقوال، تحقیق، محمدصادق بحرالعلوم، نجف، بی‌جا، ۱۳۸۱ق.
  • خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ۱۹۶۷م.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، بی‌جا، ۱۴۰۳ق.
  • دارقطنی، علی، الضعفاء و المتروکین، تحقیق، صبحی بدری سامرایی، بیروت، بی‌جا، ۱۴۰۶ق.
  • ذهبی، محمد، المغنی، به کوشش نورالدین عتر، حلب، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م.
  • ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، تحقیق، علی محمد بجاوی، بیروت، بی‌جا، ۱۹۶۳م.
  • طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، تحقیق، محمود رامیار، مشهد، بی‌جا، ۱۳۵۱ش.
  • طوسی، محمدبن حسن، امالی، تحقیق، محمدصادق بحرالعلوم، نجف، بی‌جا، ۱۳۸۴ق..
  • طوسی، محمدبن حسن، رجال الطوسی، نجف، بی‌جا، ۱۳۸۰ق.
  • عجلی، احمد بن عبدالله، تاریخ الثقات، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.
  • کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال(معروف به رجال کشی)، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
  • مزی، جمال‌الدین یوسف، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۱م.
  • مفید، محمد، امالی، تصحیح، حسین استاد ولی، علی اکبر غفاری، قم، کنگره شیخ، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، تحقیق، سید موسی شبیری زنجانی، قم، بی‌جا، ۱۴۰۷ق.
  • نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، قم، موسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسين بقم المشرفة، جاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
  • نسایی، احمد، الضعفاء و المتروکین، همراه الضعفاء الصغیر بخاری، به کوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
  • نصر بن مزاحم، وقعة صفین، به کوشش عبدالسلام هارون، قاهره، ۱۳۸۲ق.
  • یحیی بن معین، التاریخ، به کوشش احمد محمد نورسیف، مکه، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م.