خطبة البیان
خُطبَةُ البَیان که به خطبة الافتخار نیز معروف است، خطبه‌ای منسوب به امام علی(ع) است که شامل پیش‌گویی‌هایی درباره آینده، معرفی ویژگی‌های امام علی(ع) از زبان خود ایشان و تبیین نشانه‌های آخرالزمان و ظهور حضرت مهدی(عج) می‌باشد. در این خطبه، برخی عبارات مربوط به امام علی(ع) وجود دارد که برخی علما آنها را غیرقابل دفاع دانسته‌اند زیرا مشابه آنها در منابع دیگر نیامده و به کتاب‌های غلات نسبت داده می‌شود. همچنین، این خطبه بر گسترش فساد و دوری از دین در آخرالزمان تأکید دارد.
به گفته پژوهشگران، خطبه بیان در نهج البلاغه و منابع قدیمی شیعه وجود ندارد و برخی عبارات آن در منابعی مانند بصائر الدرجات و کافی آمده است. اما برخی معتقدند که این خطبه ترکیبی از عبارات پیشین است. در الزام الناصب سه نسخه از خطبه نقل شده که برای دو نسخه اول منبعی ذکر نشده و نسخه سوم به منبعی اهل سنت نسبت داده شده است. برخی علما مانند ناصر مکارم شیرازی و جواد تبریزی این خطبه را مجعول می‌دانند. راوی اصلی این خطبه عبدالله بن مسعود است که در زمان ایراد خطبه زنده نبوده و برخی راویان دیگر ناشناخته‌اند.
مضمون خطبه
بر اساس آنچه در الزام الناصب آمده و مفصل‌ترین نقل خطبه محسوب می‌شود، مضمون اصلی خطبه بیان را می‌توان در سه بخش کلی دسته‌بندی کرد. بیان صفات پیامبر اکرم(ص)، بیان ویژگی‌های شخص امام علی(ع) از زبان خودش و نکاتی دربارهٔ آخرالزمان و وقایع مربوط به ظهور امام مهدی (عج).
در بخش ویژگی‌های امیرالمؤمنین عباراتی در متن خطبه به کار رفته که موجب شده برخی از علمای شیعه این خطبه را به لحاظ محتوایی غیرقابل دفاع بدانند. در این بخش صفاتی به امام علی(ع) نسبت داده شده است که در متون دیگر حدیثی همانند آن دیده نمی‌شود و به گفته برخی از حدیث‌شناسان مثل علامه مجلسی نمونه این تعابیر در کتاب‌های غلات مشاهده می‌شود.[۱]
در بخش توصیف ویژگی‌های آخر الزمان تأکید این خطبه بر گسترش فساد و دوری مردم از ظواهر دینی است.
منبع و سند خطبه
آنچه امروزه به عنوان خطبة البیان معروف است در نهج البلاغه و نیز سایر منابع قدیمی شیعه وجود ندارد. به گفته نویسنده مقاله «خطبة البیان و شطحیات عارفان»، برخی از عبارت‌های این خطبه در منابع قدیمی‌تر مثل بصائر الدرجات و رجال کشی و کافی وجود دارد و در مناقبِ ابن‌شهرآشوب با نام خطبة الافتخار به برخی از فرازهای آن استناد شده که شباهت بسیار زیادی به خطبه بیان دارد.[۲] ولی به گفته مصطفی صادقی هیچ‌یک از عبارات اختصاصی این خطبه در منابع قبلی نیست و سازندگان این خطبه در واقع از عبارات پیشینیان برای تکمیل کار خود استفاده کرده‌اند.[۳]
مفصل‌ترین نقل خطبة البیان در کتاب الزام الناصب آمده است. نویسنده الزام الناصب سه نسخه از خطبه را نقل کرده و برای دو نسخه نخست آن هیچ منبعی معرفی نکرده[۴] و نسخه سوم را به دار المنتظم نوشته محمد بن طلحه شافعی نسبت داده که از منابع اهل سنت است.[۵] ولی مصطفی صادقی که مقاله‌ای دربارهٔ منابع خطبه البیان نوشته با بررسی نسخه خطی مربوط مدعی است که نویسنده الزام الناصب دچار دو اشتباه شده است. او معتقد است که نام صحیح کتاب عبارت است از الدر المنظم فی السر الاعظم و نیز نتیجه گرفته است که این خطبه در صفحاتی از نسخه خطی درج شده که ارتباطی به الدر المنظم ندارد و به دلیل افتادگی در صفحات نسخه خطی، نویسنده این بخش مشخص نیست.[۶]
حافظ رجب برسی در کتاب مشارق انوار الیقین[۷] بدون ارجاع به منابع دیگر خطبه‌ای با نام خطبه الافتخار نقل کرده که حجم آن کمتر از خطبه البیان است ولی عبارات آن در متن خطبه البیان وجود دارد.[۸] این خطبه در بحار الانوار نیز نقل نشده است و مجلسی معتقد است امثال این خطبه در کتاب‌های غالیان یافت می‌شود.[۹] ناصر مکارم شیرازی آن را مجعول دانسته[۱۰] و جواد تبریزی نیز صحت انتساب آن به امام علی(ع) را ثابت نمی‌داند.[۱۱]
به گفته نجم‌الدین طبسی مهم‌ترین راوی این خطبه عبدالله بن مسعود (م ۳۳ق) است که در زمان ایراد خطبه یعنی ورود امام علی(ع) به بصره زنده نبوده است. و نیز یکی دیگر از راویان در سند حدیث (جد طوق بن مالک) ناشناخته است و در کتاب‌های رجالی نامی از او نیست.[۱۲]
ترجمه‌ها و شرح‌ها
آقا بزرگ تهرانی در الذریعه دو ترجمه فارسی برای این خطبه نام برده که یکی از آنها به صورت شعر است.[۱۳] وی همچنین شش شرح برای این خطبه ذکر کرده است.[۱۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۲۵، ص ۳۴۸؛ نسخه نرم‌افزار جامع الاحادیث ۳٫۵.
- ↑ صادقی، «خطبة البیان و شطحیات عارفان»، ص۵۹.
- ↑ صادقی، «خطبة البیان و شطحیات عارفان»، ص۶۰.
- ↑ یزدی حائری، الزام الناصب، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص ۱۴۸.
- ↑ یزدی حائری، الزام الناصب، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص ۱۹۱.
- ↑ صادقی، «خطبة البیان و شطحیات عارفان»، ص۶۰.
- ↑ حافظ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۴۲۲ق، ص ۲۶۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص ۲۱۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۲۵، ص ۳۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتاءات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص ۵۳۱.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۲۷ ق، ج ۹، ص ۷۰.
- ↑ طبسی، «سید حسنی در خطبه البیان»، ص۵۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق،ج ۷، ص ۲۱۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج ۱۳، ص ۲۱۸–۲۱۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج ۱۳، ص ۲۱۸–۲۱۹.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- اسدپور، رضا، «خطبة البیان و شطحیات عارفان»، تهران، پژوهشنامه ادیان، شماره ۳، بهار و تابستان ۱۳۸۷ش.
- تبریزی، جواد، صراط النجاة، دار الصدیقة الشهیده، ۱۴۲۷ق.
- حافظ برسی، رجب بن محمد، مشارق انوار الیقین فی اسرار امیرالمؤمنین علیه السلام، انتشارات اعلمی، بیروت، ۱۴۲۲ق.
- صادقی، مصطفی، خطبة البیان و خطبه‌های منسوب به امیر مؤمنان، مجله علوم حدیث، شماره ۳۳. پاییز ۱۳۸۳ش.
- طبسی، نجم‌الدین، «سید حسنی در خطبه البیان»، قم، انتظار موعود، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۳۸۹ش.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، مدرسه امام امیرالمؤمنین، ۱۴۲۷ق.
- یزدی حائری، علی بن زین‌العابدین، إلزام الناصب في إثبات الحجة الغائب عجل فرجه، تصحیح: علی عاشور، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۲ق.