مقاله نامزد خوبیدگی

تشییع و تدفین حضرت فاطمه(س)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

تشییع و تدفین حضرت فاطمه(س) اشاره به تشییع و دفن شبانه و پنهانی جنازه حضرت فاطمه(س) در سال ۱۱ هجری قمری دارد. وصیت فاطمه(س) به دفن شبانه و پنهانی و همچنین شرکت ندادن خلیفه در تشییع و نماز بر جنازه او را نشانه اعتراض به خلیفه و نارضایتی فاطمه(س) از اتفاقات بعد از رحلت پیامبر(ص) دانسته‌اند.

بعد از شهادت حضرت زهرا(س)،‌ امام علی(ع) طبق وصیت او، جنازه را شبانه غسل و کفن کرد و بدون حضور خلیفه و عموم مردم، تشییع کرد. از جمله افراد تشییع کننده عده محدودی از جمله امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، عقیل برادر امام علی(ع)، عباس بن عبدالمطلب، عمار یاسر، مقداد بن اسود، زبیر بن عوام، ابوذر غفاری و سلمان فارسی بودند. البته براساس برخی نقل‌ها تنها امام علی(ع) و حسنین(ع) جنازه را تشییع و دفن کردند.

پس از اطلاع مردم از دفن شبانه حضرت فاطمه(س) و سرزنش همدیگر، عمر بن خطاب با ناراحتی از این مسئله، خواهان نبش قبر، نماز و تشییع دوباره فاطمه شد. امام علی(ع) پس از شنیدن خبر با عصبانیت و در حالی که شمشیر ذوالفقار را به همراه داشت، عمر و افرادی که قصد نبش قبر را داشتند، تهدید کرد. در نهایت آنان از خواسته خود منصرف شده و بازگشتند.

مکان دقیق قبر فاطمه(س) نامعلوم است. علاوه بر این در کلیت مکانی که قبر در آن قرار دارد نیز اختلاف وجود دارد: روضة النبی، خانه حضرت فاطمه و امام علی(ع)، قبرستان بقیع و خانه عقیل بن ابی‌طالب که بعدها بخشی از قبرستان بقیع شد، از مکان‌هایی است که به عنوان محل دفن حضرت فاطمه(س) نام برده شده است.

شهادت حضرت فاطمه(س)

نوشتار اصلی: شهادت حضرت فاطمه(س)

حضرت فاطمه(س) پس از مدتی بیماری، ناشی از صدمات جسمی که در حوادث پس از رحلت پیامبر متحمل شد، در سال ۱۱ هجری درگذشت.[۱] درباره تاریخ شهادت او بین چهل شب تا هشت ماه پس از رحلت پیامبر(ص) اختلاف نظر وجود دارد.[۲] نود و پنج روز پس از رحلت پیامبر(ص)[۳] یعنی سوم جمادی الثانی[۴] که این قول را مشهورترین قول نزد شیعه دانسته‌اند.[۵] و هفتاد و پنجمین روز پس از رحلت پیامبر(ص) یعنی ۱۳ جمادی‌الاول[۶] از دیگر نقل‌ها است.

از شهادت تا غسل دادن

حضرت فاطمه پس از غروب آفتاب از دنیا رفت.[۷] با شهادت ایشان، مردم جمع شده، عزاداری کردند و منتظر ماندند تا بر جنازه نماز بخوانند؛ ولی ابوذر به نزد مردم آمده و گفت تشییع دختر پیامبر به تأخیر افتاده است و مردم پراکنده شدند.[۸]

براساس نقل سلیم بن قیس، در همان شب ابوبکر و عمر به امام علی(ع) گفتند که در نماز خواندن بر جنازه فاطمه(س) بر ما پیشی نگیر (بگذار ما نیز بر آن جنازه نماز بخوانیم).[۹] روز بعد که مردم از دفن شبانه جنازه اطلاع یافتند، عمر به ابوبکر گفت: به تو گفته بودم که اینان چنین می‌کنند.[۱۰]

پیش از دفن جنازه، عباس عموی پیامبر برای امام علی(ع) پیام فرستاد که مهاجران و انصار را برای تشییع و نماز بر جنازه جمع کن که در این کار، زیبایی برای دین است. امام علی(ع) در پاسخ، از عموی خود خواست از این خواسته صرف نظر کند؛ زیرا پنهانی بودن نماز و تشییع، وصیت فاطمه(س) بوده است.[۱۱]

حضرت فاطمه(س) به همسرش امام علی(ع) وصیت کرد‌ که بدن او را غسل دهد.[۱۲] ایشان همچنین به اسماء بِنْت عُمَیس نیز وصیت کرد که با امام علی(ع)، بدن او را غسل دهد.[۱۳] براساس همین وصیت، امام علی(ع)، بدن ایشان را غسل داد و اسماء بنت عمیس نیز ایشان را کمک کرد.[۱۴] پس از غسل، بدن حضرت فاطمه(س) را در هفت تکه پارچه، کفن کردند.[۱۵]

نماز و دفن

حضرت فاطمه(س) به امام علی(ع) وصیت کرد، هیچ یک از افرادی که به او ظلم کرده و حق او را غصب کرده، بر او نماز نخوانند و در تشییع جنازه او شرکت نکنند.[۱۶] ایشان همچنین وصیت کردند که او را در تاریکی شب، زمانی که مردم خوابیده‌اند، دفن کنند.[۱۶]

حسین بن عبدالوهاب در کتاب عیون المعجزات[۱۷] و محمد بن جریر طبری در کتاب دلایل الامامه،[۱۸] هر دو از عالمان شیعه در قرن پنجم هجری، نقل کرده‌اند که امام علی(ع) به همراه امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، شب هنگام، جنازه را برای دفن برده و بر آن نماز خواندند.

برخی منابع تعداد نفرات شرکت‌کننده را بیشتر دانسته‌اند. فتال نیشابوری، عالم شیعی قرن پنجم و ششم، در روضة الواعظین،[۸] فضل بن حسن طبرسی عالم قرن ششم در کتاب اعلام الوری[۱۹] و دیگران[۲۰] نقل کرده‌اند که افزون بر امام علی(ع) و حسنین(ع)، عقیل برادر امام علی(ع)، عمار، مقداد، زبیر، ابوذر، سلمان، بُرَیده بن حصیب و تعدادی از بنی‌هاشم نیز بر جنازه حضرت فاطمه(س) نماز خوانده و او را دفن کردند. علامه مجلسی در بحار الانوار روایتی را نقل کرده‌ که افراد حاضر در دفن حضرت فاطمه(س) سلمان فارسی، مقداد، ابوذر غفاری، عبدالله بن مسعود، عباس بن عبدالمطلب و زبیر بن عوام بوده‌اند.[۲۱] بنابر نقل سلیم بن قیس، عباس عموی پیامبر در نماز بر جنازه حضرت فاطمه(س) پیش نماز بوده است.[۲۰]

امام علی(ع) پس از دفن حضرت فاطمه(س)، کنار قبر نشسته بود و می‌گریست، اما عباس بن عبدالمطلب دست او را گرفت و او را از آنجا برد.[۲۲]

بنابر نقل شیخ صدوق، از امام علی(ع) علت دفن شبانه و مخفیانه فاطمه(س) را پرسیدند. امام در جواب فرمود فاطمه از گروهی خشمگین بود و دوست نداشت آنان در تشییع او شرکت کنند.[۲۳] ابن‌قتیبه دینوری، عالم و محدث اهل‌سنت در قرن سوم هجری، نیز نقل کرده که فاطمه وصیت کرد شبانه دفن شود تا ابوبکر در دفن او حاضر نشود.[۲۴]

محل دفن

امام علی(ع) پس از دفن حضرت فاطمه خطاب به قبر پیامبر اسلام:
«یا رسول الله! صبر و بردباریِ من با از دست دادن فاطمه کم شده. امانتی که به من سپرده بودی برگردانده شد، و به صاحبش رسید، از این پس اندوه من جاودانه گردید. شبِ من با بی‌خوابی می‌گذرد تا زمانی که خداوند برای من جایگاهی را که تو در آن اقامت داری، برگزیند. دخترت تو را از اینکه امت تو، حق او را پایمال نمودند، آگاه خواهد کرد.»[۲۵]

امام علی(ع) پس از دفن، آثار قبر بودن را از بین برد تا قبر مشخص نباشد.[۲۶] علاوه بر نامعلوم بودن مکان دقیق قبر، در کلیت مکانی که قبر در آن قرار دارد نیز نقل‌های مختلفی وجود دارد:[۲۷]

وقایع پس از دفن

صبح روز بعد از دفن فاطمه(س)، ابوبکر و عمر به همراه مردم، برای نماز خواندن بر جنازه آمدند. مقداد به آن‌ها گفت که جنازه را دیشب دفن کرده‌اند.[۳۳] امام علی(ع) علاوه بر از بین بردن آثار قبر، برای پنهان ماندن آن،[۳۴] هفت قبر[۳۵] و به قولی چهل قبر[۲۹] دیگر نیز درست کرد. همین سبب شد مردم نتوانستند قبر فاطمه(س) را تشخیص دهند.[۲۹] مردم با اطلاع از دفن فاطمه(س) از اینکه نتوانستند در تشییع و نماز بر تنها دختر باقی مانده از پیامبر(ص) حاضر شوند، ناراحت شده و یکدیگر را ملامت می‌کردند.[۱۸]

عمر بن خطاب پس از اطلاع از این ماجرا، مشاجره‌ای با عباس بن عبدالمطلب داشت و بنی‌هاشم را به حسادت متهم کرد. عباس نیز این را وصیت فاطمه دانست و گفت او وصیت کرد شما دو نفر بر او نماز نگذارید.[۳۶] عمر بن خطاب [یادداشت ۱] گفت برخی از زنان مسلمان را بیاورید تا این قبرها را نبش کنند و جنازه فاطمه را پیدا کنند، تا ما بر آن نماز بخوانیم و دوباره دفن کنیم و قبرش را زیارت کنیم.[۳۶]

این خبر به امام علی(ع) رسید. براساس منابع او در حالی که بسیار خشمگین بود، چشمانش سرخ شده و به شمشیرش ذوالفقار تکیه کرده بود، به بقیع آمد.[۳۷] میان او و عمر مشاجره‌ای درگرفت.[۳۸] او خطاب به عمر گفت اگر شمشیر خود را از غلاف بیرون بیاورم، به جایش برنمی‌گردانم مگر اینکه تو را کشته باشم.[۳۶] او همچنین افرادی که خواهان نبش قبر بودند را خطاب قرار داد که اگر کسی سنگی از این قبرها را جابه‌جا کند، او را خواهد کشت.[۳۸] پس از آن، عمر از تصمیم خود منصرف شد.[۳۶] براساس برخی نقل‌ها پس از این گفتگو ابوبکر، امام علی(ع) را آرام کرده و گفت کاری که علی(ع) دوست نداشته باشد را انجام نخواهد داد.[۳۸]

پانویس

  1. طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۹۳.
  2. شهیدی، زندگانی فاطمه زهرا، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۴.
  3. طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰۰.
  4. طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۹۳.
  5. شبیری، «شهادت فاطمه(س)»، ص۳۴۷.
  6. کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۴۱ و ۴۵۸.
  7. مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۰۰.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۵۲.
  9. سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۸۷۰.
  10. سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۸۷۱.
  11. شیخ طوسی، الأمالی، النص، ۱۴۱۴ق، ص۱۵۶.
  12. طبری آملی، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۳.
  13. ابن شهر آشوب، مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۶۴.
  14. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۱۵.
  15. مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۰۱.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۵۱
  17. ابن عبد الوهاب، عیون المعجزات، قم، ص۵۵.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ طبری آملی، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۶.
  19. طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰۰.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۸۷۰.
  21. مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۰۰.
  22. مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۲۸.
  23. شیخ صدوق، الأمالی، ۱۴۰۰ق، ص۶۵۸.
  24. ابن‌قتیبه، تأویل مختلف الحدیث، ۱۹۹۹م، ص۴۲۷.
  25. سید رضی، نهج البلاغة، خطبه ۲۰۲، ص۳۲۰.
  26. مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۹۳.
  27. طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰۰.
  28. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۱.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ ۲۹٫۲ ابن عبد الوهاب، عیون المعجزات، قم، ص۵۵.
  30. طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۱۱، ص۵۹۹.
  31. واقدی، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۳۳.
  32. نجمی، «قبر فاطمه(س) یا قبر فاطمه بنت اسد»، سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  33. سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۸۷۰-۸۷۱.
  34. فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۵۲.
  35. ابن‌شهر آشوب، : مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۶۳.
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ ۳۶٫۳ مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۸، ص۳۰۴.
  37. مجلسی،‌ بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۱۲.
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ ۳۸٫۲ طبری آملی، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۷.
  1. برخی منابع از گوینده این کلام نام نبرده و تنها با تعبیر صاحبان قدرت (وُلَاةُ الْأَمْرِ) از آن یاد کرده‌اند.(طبری آملی، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۶.)

منابع

  • ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، قم، انتشارات علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
  • ابن‌عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، قم، مکتبة الداوری، چاپ اول، بی‌تا.
  • ابن‌قتیبه دینوری، تأویل مختلف الحدیث، بی‌جا، الاشراق، ۱۹۹۹م.
  • سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، محقق و مصحح: محمد انصاری زنجانی خوئینی، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
  • سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • شبیری، سید محمدجواد، «شهادت فاطمه(س)»، دانشنامه فاطمی(س)، (ج۱)، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • شهیدی، سید جعفر، زندگانی فاطمه زهرا(س)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۳ش.
  • شیخ صدوق، الامالی، اعلمی، بیروت، چاپ پنجم، ۱۴۰۰ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن‏، الامالی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
  • طبری آملی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق: ابراهیم، محمد أبو الفضل، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • نجمی، «قبر فاطمه(س) یا قبر فاطمه بنت اسد»، سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۶دی ۱۳۹۹ش.
  • واقدی، ابن سعد، الطبقات الکبری‏، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
  • یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب‏، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بی‌تا.