مارقین
| رهبر/رهبران | عبدالله بن وَهب، و حمزة بن سِنان |
|---|---|
| شخصیتهای مؤثر | شُرَیح بن أوفَی، زید بن حُصین |
| گروهها و احزاب | فرقههای خوارج: اباضیه، ازارقه، نجدات، عجارده، صفریه و شبیبیه |
| زمینهها/علل | خارجشدگان از دین پس از جنگ صفین و ماجرای حکمیت |
| شعار | لا حکم الا لله |
| طرفین | امام علی(ع) و یارانش، خوارج |
| خسارات | شهادت کمتر از ۱۰ نفر از یاران امام علی(ع)، کشته شدن همه مارقین جز ۱۰ نفر |
مارقین بهمعنای خارجشدگان از دین، گروهی که پس از جنگ صِفّین و ماجرای حَکَمیت، با شعار لا حُکمَ الّا لِلَّه از امام علی(ع) جدا شدند و جنگ نهروان را به راه انداختند.
این گروه که به خوارج معروف شدند، با ویژگی سطحینگری در دین شناخته میشوند. بر اساس آنچه در نهجالبلاغه ذکر شده، امام علی(ع) در ۱۲ خطبه و یک حکمت به تحلیل و نقد عقاید و رفتار آنان پرداخته است. از جمله عقاید آنان، تکفیر امام علی(ع) به دلیل پذیرش حکمیت بود.
از جمله چهرههای برجسته مارقین، عبدالله بن وَهب و حمزة بن سِنان بودهاند. آنان در نبرد نهروان از سپاه امام علی شکست خوردند. برخی از آنها در سپاه امام حسن(ع) در مقابل معاویه حضور یافتند و در ترور نافرجام او نقش داشتند.
تعریف
مارقین به گروهی گفته میشود که در جنگ نهروان در مقابل امام علی(ع) قرار گرفتند.[۱] بهگفته نصر بن مزاحم، نویسنده کتاب وقعة الصفین، خوارج در ابتدا از سپاهیان امام علی(ع) بودند، اما پس از ماجرای حکمیت و اختلافنظر با او، شعار «لا حُکمَ الّا لِلَّه» سر دادند و قبول حکمیت را گناهی بزرگ شمردند.[۲] آنها معتقد بودند که در مسئله حکمیت همگان بهویژه حضرت علی(ع) باید از این لغزش توبه کنند.[۳] همچنین معتقد بودند که حضرت علی(ع) بهخاطر قبول حکمیت کافر شده و باید از وی تبری کرده و دوری جست.[۴]
جایگاه و اهمیت
طبق نقل علامه مجلسی در بحارالانوار، پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) گفت: «ای علی! پس از من با ناکثین، قاسطین و مارقین جنگ خواهی کرد.» این روایت در منابع شیعه و سنی بهصورت متواتر ذکر شده است.[۵] در نهجالبلاغه، دوازده خطبه و یک حکمت به موضوع مارقین اختصاص یافته است؛[۶] از جمله خطبه شقشقیه،[۷] خطبه قاصعه،[۸] و نیز خطبه ۴۰ نهجالبلاغه.[۹] همچنین نام مارقین در زیارت امام علی(ع) در عید غدیر[۱۰] و در دعای ندبه،[۱۱] نیز ذکر شده است.
در جامعه اسلامی، مارقین با عنوان «قاری» یا «قُرّاء» شناخته میشدند؛[۱۲] برخی پژوهشگران با استناد به روایات متعددی از پیامبر(ص)، پارهای از ویژگیهای مارقین را برشمردهاند؛ از جمله سطحینگری، افراط در دین، کمخِرَدی، و خروج از اسلام.[۱۳] محمد محمدی ریشهری، حدیثشناس، با استناد به متون تاریخی و حدیثی، جنگافرزوان نهروان را با عناوین مارقین (خارجشدگان از دین)، خوارج (سرپیچیکنندگان از فرمان امام علی(ع))، حَروریه (محل اجتماع آنان)، شُرات (یا بهمعنای خشمگیرندگان یا بهمعنای فداکنندگان جان خویش برای پاداش آخرت)، بُغات (ستمگران) توصیف کرده است.[۱۴]
برخی منابع از چهرههای برجسته مارقین، شُرَیح بن أوفَی، زید بن حُصین، حمزة بن سِنان و عبدالله بن وَهب را نام بردهاند.[۱۵] اشعث بن قیس، یکی از عوامل نفوذی معاویه در لشکر امام علی(ع) بود که گفته شده نقش مهمی در گمراه کردن مارقین داشت.[۱۶] بهگفته محمدی ریشهری، دشواری رویارویی این جریان فکریِ بهظاهر قرآنی و با پیشانیهای پینهبسته از فراوانی سجود را میتوان از کلام امام علی(ع) دریافت که گفت: من چشم فتنه را درآوردم که جز من کسی جرأت آن را نداشت (فَأَنا فَقَأتُ عَينَ الفِتنَةِ ولَم تَكُن لِيَجتَرِئَ عَلَيها أحَدٌ غَيرى)[۱۷] امام علی(ع) پس از نبرد نهروان گفت که خوارج در نسلهای آینده باقی میمانند و هر از گاهی ظهور میکنند؛ هر بار که یکی از آنها ظاهر شود سرکوب خواهد شد تا در نهایت فقط گروهی دزد و غارتگر از آنها باقی بماند.[۱۸] آنها در لشکر امام حسن(ع) در نبرد با معاویه حاضر شدند، اما مشکلات زیادی برای او ایجاد کردند،[۱۹] و نیز عامل حمله به امام حسن(ع) و سبب زخمی کردن او شدند.[۲۰]
عقاید
بهگفته حسن بن موسی نوبختی، نویسنده کتاب فرق الشیعه، مارقین برآنند که حضرت علی(ع)، عثمان، معاویه و حکمین کافرند. بهاعتقاد آنان لازم نیست که خلیفه و جانشین پیامبر عرب و از قبیله قریش باشد، و خلافت غیرعرب و حتی غلامان را نیز جایز میدانستند، بهشرط آنکه او شخصی باتقوی و شمشیرزن و عادل باشد.[۲۱] فرقه اباضیه، ازارقه، نجدات، عجارده، صفریه و شبیبیه از فرقههای معروف مارقین شمرده شدهاند.[۲۲] فرقه شبیبیه در خلافت فرقی بین جنس زن و مرد نمیگذاشتند، و امامت زنان را نیز جایز میدانستهاند.[۲۳]
بهگفته نوبختی در کتاب فرق الشیعه، مارقین معتقد بودند که مرتکبان گناهان کبیره کافرند و ریختن خون آنها مباح است. همچنین ازدواج با زنان و دختران و گروههایی که از آنها تبری میجستند جایز نمیدانستند و خروج با امامان خود علیه کافران و منافقان را وظیفهای واجب میدانستند.[۲۴] بهگفته وی، برخی از گروههای مارقین، حتی کسانی را که از جنگ خودداری میکردند، هرچند طرفدارشان بودند، کافر میدانستند.[۲۵] آنها معتقد بودند سوره یوسف بخشی از قرآن نیست و میگفتند این سوره یک داستان عاشقانه است که نباید در قرآن جای داشته باشد.[۲۶]
فرجام مارقین
امام علی(ع) در سالهای ۳۷ و ۳۸ق در منطقهای به نام نهروان با مارقین وارد جنگ شد.[۲۷] پیش از آغاز نبرد، امام علی(ع) آنان را به بازگشت و توبه دعوت کرد که پس از آن شمار زیادی از آنها از سپاه جدا شدند.[۲۸] در این نبرد تمامی آنها بهجز ده نفر کشته، و ۴۰۰ نفر نیز زخمی شدند، در حالی که از یاران امام علی(ع) کمتر از ده نفر به شهادت رسیدند.[۲۹] یکی از بازماندگان این جنگ، ابنملجم مرادی بود که در ۱۹ رمضان سال ۴۰ق با شمشیری زهرآلود، امام علی(ع) را در محراب مسجد کوفه به شهادت رساند.[۳۰]
کتاب شناسی
- قاسطین، مارقین، ناکثین، نوشته علی شریعتی، نشر انتشارات قلم، تهران، ۱۳۵۸ش. [۳۱]
- قاسطین، مارقین و ناکثین، نوشته محمدمهدی بهداروند، نشر مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، تهران، ۱۳۸۱ش.[۳۲]
- ناکثین، قاسطین و مارقین از دیدگاه حضرت علی(ع) (ویژه نوجوانان)، نوشته حمیدرضا کفاش، نشر عابد، تهران، ۱۳۷۹ش.[۳۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ آخوندی و دیگران، اصطلاحات نظامی در فقه اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۸.
- ↑ المنقری، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۵۱۳.
- ↑ المنقری، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۵۱۳.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۰، ص۵۸۸.
- ↑ خزعلی، «ناکثین، قاسطین و مارقین در نهج البلاغه»، ص۳۹۸.
- ↑ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۳، ص۴۹.
- ↑ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۱۹۲، ص۳۰۰.
- ↑ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۴۰، ص۸۲.
- ↑ ابنطاووس، الإقبال بالأعمال الحسنة، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۰۷.
- ↑ مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد - مفتاح الجنان، ۱۴۲۳ق، ص۳۰۵.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۳۵۹.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۳۳۹-۳۴۵.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۳۳۲-۳۳۷.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۳۵۹ و ۳۶۹.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۳۲۸.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۲۹۳.
- ↑ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۶۰.
- ↑ آلیاسین، صلح الحسن(ع)، ۱۳۷۳ش، ص۳۹.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۴۲۱ق، ص۳۱۹-۳۲۰.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶۸.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶۸.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶۸.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶۸.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶۸.
- ↑ نوبختی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی، ۱۳۵۳ش، ص۶۸.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۳۷۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۴۲۱ق، ص۳۰۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۳۷۳-۳۷۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰.
- ↑ «قاسطین مارقین ناکثین»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «قاسطین، مارقین و ناکثین»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «ناکثین، قاسطین و مارقین از دیدگاه حضرت علی(ع) (ویژه نوجوانان)»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
منابع
- نهجالبلاغة، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- آخوندی، مصطفی، و مرتضی محمدیان و محمدصالح کمیلی، اصطلاحات نظامی در فقه اسلامی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقیدتی سیاسی، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- آلیاسین، شیخ راضی، صلح الحسن(ع)، قم، الشریف الراضی، ۱۳۷۳ش/ ۱۴۱۴ق.
- ابنطاووس، على بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنة، تحقیق جواد قيومى اصفهانى، قم، دفتر تبليغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- المنقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تصحیح عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- بلاذری، انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
- خزعلی، ابوالقاسم، «ناکثین، قاسطین و مارقین در نهجالبلاغه»، در مجموعه مقالات و سخنرانیها در کنگره بینالمللی هزاره نهجالبلاغه، ج۱، بیتا.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، مقدمه عصام محمد الحاج علی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق/ ۲۰۰۱م.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تصحیح مؤسسة آلالبیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- «قاسطین مارقین ناکثین»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «قاسطین، مارقین و ناکثین»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، زاد المعاد، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق/ ۲۰۰۳م.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ج۶، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- «ناکثین، قاسطین و مارقین از دیدگاه حضرت علی(ع) (ویژه نوجوانان)»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، ترجمه فرق الشیعه نوبختی: با دو مقدمه زندگینامه نوبختی و کتابهای فرق الشیعه؛ نگاهی به شیعه و دیگر فرقههای اسلام تا پایان قرن سوم هجری، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.