ترتیل: تفاوت میان نسخهها
imported>Mahboobi جزبدون خلاصۀ ویرایش |
imported>Dayyani جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''تَرْتیل''' واژهای قرآنی و از آداب تلاوت [[قرآن کریم]] است که بر اساس آن قرآن همراه با تدبر و صوتی دلنشین تلاوت میشود. قرآن کریم، [[ | '''تَرْتیل''' واژهای قرآنی و از آداب تلاوت [[قرآن کریم]] است که بر اساس آن قرآن همراه با تدبر و صوتی دلنشین تلاوت میشود. قرآن کریم، [[پیامبر(ص)] را به این شیوه از تلاوت [[آیه|آیات]] [[قرآن]] سفارش کرده است. در [[سیره]] [[پیامبر اسلام(ص)]] نیز به ترتیل توجه شده است. ترتیل امروزه از شیوههای مورد علاقه قرائت قرآن به شمار میرود. | ||
==ریشه== | ==ریشه== | ||
نسخهٔ ۲۸ مارس ۲۰۱۵، ساعت ۰۰:۲۰
تَرْتیل واژهای قرآنی و از آداب تلاوت قرآن کریم است که بر اساس آن قرآن همراه با تدبر و صوتی دلنشین تلاوت میشود. قرآن کریم، [[پیامبر(ص)] را به این شیوه از تلاوت آیات قرآن سفارش کرده است. در سیره پیامبر اسلام(ص) نیز به ترتیل توجه شده است. ترتیل امروزه از شیوههای مورد علاقه قرائت قرآن به شمار میرود.
ریشه
واژه «ترتیل» از «رَتَل»، به معنی «منظم بودن و مرتب بودن» گرفته شده است، برای همین کسی که دندانهایش خوب و منظم و مرتب باشد، عرب به او «رتل الاسنان» میگوید و بدین جهت ترتیل به معنی پی در پی آوردن سخنان یا آیات از روی نظم و حساب، گفته شد و بر اثر کاربرد آن در قرآن مفاهیم دیگری از قبیل نیکو کردن کلام، آرام و شمرده خواندن، بدان افزوده شده است.[۱] ترتیل که در لغت به معنی منظّم و مرتّب ساختن است در اصطلاح، به مفهوم خواندن آیات قرآن همراه با تأنّی و نظم لازم و ادای صحیح حروف و تبیین کلمات و دقّت و تأمّل در مفاهیم آیات و اندیشه در نتایج آن است.
قرآن و روایات
واژه ترتیل و همخانوادههای آن، ۴ بار در قرآن کریم به کار رفته است که به دو معنا دلالت دارد:
- نخست به معنای پیوسته و به تدریج نازل کردن آیات و سوره های قرآن کریم از سوی خداوند، در طول دوران رسالت پیامبر اکرم است و آیه شریفه ۳۲ سوره فرقان «وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتیلاً» [۲] و جمله «رَتَّلْناه ترتیلاً» اشاره به این دارد که آیات قرآن گرچه تدریجاً و در مدت ۲۳ سال نازل شده است، اما این نزول تدریجی بر اساس نظم و حساب و برنامهای بوده است، به گونهای که در افکار رسوخ کرده و دلها را مجذوب خود سازد. روایت پیامبر اکرم (ص) نیز به این معنا اشاره دارد: «تمامی قرآن، آیه آیه و حرف حرف (شمرده و کلمه کلمه) بر من نـازل شده اسـت».[۳]
- دیگر به معنای شیوه تلاوت قرآن کریم است خداوند در سوره مزّمّل، دستورِ به ترتیل خواندن قرآن را بر پیامبر اسلام (ص) صادر مینماید و آن حضرت را از شتابان خواندن قرآن نهی میکند: "و رَتّلِ القرآنَ ترتیلاً؛[۴]و قرآن را به تأنی و آرامی بخوان.[۵] در اینجا ترتیل در مقام تشریع به معنای شیوهٔ خداپسندانه تلاوت قرآن است که همان شیوهٔ خواندن کلام خدا بر پیامبر اکرم(ص) به هنگام نزول قرآن بوده است؛ چنانکه پیامبر اکرم فرمودهاند: «شیوۀ محبوب قرائت قرآن نزد خداوند متعال همان شیوهای است که قرآن بدان نازل شده است» و این همان شیوهای است که خود رسول خدا(ص) قرآن را تلاوت میکردند که شنوندگان میتوانستند حروف کلمات آن را بشمارند.[۶]
تبیین قولی و فعلی ترتیل
افزون بر اینکه ترتیل در قرآن کریم و روایات زیادی به کار رفته در سیره معصومین (ع) نیز مورد توجه و تبیین قرار گرفته است بنابراین ترتیل دارای تببین قولی و عملی است.
تبیین قولی
همانگونه که پیشتر اشاره شد، در روایات زیادی به تبیین ترتیل پرداخته شده است که برخی از آنها به شرح ذیل است: پیامبر اکرم (ص) «ترتیل آن است که به هنگام قرائت قرآن حروف و کلمات آن را به شیوایی ادا و به خوبی بیان کنند و واضح گردانند».[۷]
امام جعفر صادق (ع) فرموده است: «من نمیپسندم که قرآن را در کمتر از یک ماه ختم کنند».[۸] امام صادق (ع) به هنگام تلاوت قرآن در پاسخ خطابهای «یا اَیها الناس» و «یا اَیها الَّذینَ آمَنوا» بگویید: «لَبَّیکَ رَبَّنا» [۹] و هرگاه به آیهای از آیات بهشت میرسید، آن را از خداوند متعال درخواست کنید و هرگاه به آیه عذاب میرسید، از آن به خداوند منّان پناه ببرید.[۱۰]
تبیین عملی
شماری از تابعین، ترتیل را به معنای تلاوت کردنِ آیهای از قرآن و تکرار و زمزمه کردن آن با چشم گریان و اشکریزان پنداشته و آن را به سنت رسول خدا (ص) منتسب میدانستهاند.[۱۱] برخی از احادیث ائمه اهل بیت (ع) نیز به چنین معنایی دلالت دارد.[۱۲]
شاخصهها
ترتیل دارای ویژگیهایی است که بایستی در آن رعایت شوند:
- یکی از ویژگیهای ترتیل این است که همواره در آن تدبر و دقت در معانی مهم بوده است[۱۳] و حتی گاهی در تعریف آن قید شده است.[۱۴]
- تحسین صوت: یعنی قرآن را با صدای نیکو، گوشنواز قرائت کردن، نیز در کنار تدبر در عبارات و مضامین قرآن، از شاخصهای عمده ترتیل شناخته شده است.[۱۵]
در برخی از روایات و آثار، به جای «تحسین» کلمه هموزن و همآوای آن تحزین عنوان شده است و عالمان و عارفان امت تحزین را پایین آوردن صدا و غمانگیز تلاوت کردن قرآن، معنا کردهاند[۱۶] و ترتیل در تلاوت قرآن را ناظر بر ساعات دل شب و حالات و مقامات تهجُّد و شبزندهداری دانستهاند و در دیگر اوقات، به سرعت قرائت کردن قرآن را، برای درک ثواب بیشتر، همانند ترتیل و تحقیق نیکو قلمداد کردهاند.[۱۷]
شیوههای قرائت قرآن
در گذشته، ترتیل نه یک شیوه بلکه یک اصل در تلاوت قرآن کریم بوده است، به این معنا که همانند تجوید در قرائت قرآن به هر شیوهای که خوانده شود، میبایست رعایت شود[۱۸]ابن جزری شیوههای قرائت کلامالله را به سه شیوه تحقیق و حَدْر و تَدویر منحصر میکند که در هر سه بایستی ترتیل رعایت شود.
تحقیق
یکی از شیوههای قرائت قرآن که از دیرباز شیوهٔ معمول در مقام آموزش و اِقراء بوده است و قاریان مقید بودهاند، قرآن را به این شیوه با سلسله سند متصل به پیامبر اکرم (ص) از استادان قرائت فراگیرند و نزد ایشان قرائت کنند و نهایت ترتیل در آن رعایت میشود.[۱۹]
حدر
شیوهای برای تلاوت قرآن کریم که عبارت است از قرائت سریع و شتابزدهٔ قرآن کریم، با بهرهگیری از انواع شیوههای ادا که از سوی قاریان بزرگ مُجاز شناخته شده است و با رعایت شاخصهای عمدهٔ ترتیل.[۲۰]
تدویر
شیوهای معتدل برای قرائت قرآن که میانهٔ دو شیوهٔ تحقیق و حدر است.[۲۱]
ترتیل در دوره معاصر
در قرن های اخیر، «ترتیل» برای شیوهای از قـرائت سـریع و یکنـواخت و آهنگیـن قرآن کریم عنوان قرار گرفته است و امروزه در سراسر جهان اسلام، غالباً در عرصههای تعلیم و تحفیظ قرآن کریم از آن استفاده میشود.
پانویس
- ↑ زید بن علی، ص ۳۵۲؛ طبری، ج۸۰، ص۲۹؛ طوسی، التبیان، ج۱۰، ص۱۶۲؛ راغب، ص۳۴۱؛ میبدی، ج۱۰، ص۲۶۱؛ ابوالفتوح، ج۱۱، ص۲۹۸؛ ابن منظور، ذیل رتل
- ↑ فرقان (۲۵) ۳۲
- ↑ حلبـی، ج۱، ص۲۶۰
- ↑ مزمل (۷۳) ۴
- ↑ ابن جزری، ج ۱، ص ۲۰۸
- ↑ ابن جزری، النشر، ج۱، ص۲۰۸
- ↑ سیوطی، الدرر، ج۶، ص۲۷۷
- ↑ کلینی، ج۲، ص ۶۱۷
- ↑ طوسی، تهذیب، ج ۲، ص ۱۲۴؛ نک: زرکشی، ج۱، ص ۴۵۰: «لبَّیکَ رَبّی و سَعدَیک»
- ↑ کلینی، ج۲، ص۶۱۷-۶۱۸؛ طوسی، تهذیب، ج۲، ص۱۲۴، طبرسی، ج۹، ص۵۶۹؛ زرکشی، ج۱، ص۴۵۰؛ مجلسی، بحار، ج۶۷، ص۳۴۲-۳۴۳، ج۷۴، ص۷۸
- ↑ سیوطی، الدر، ج۶، ص ۲۷۷
- ↑ مجلسی، بحار، ج۷، ص۲۶۸، ج۶۷، ص۳۴۲-۳۴۳، ج۲۴، ص۷۵، ج۹۲، ص۱۹۱ ۹۲/۱۹۱
- ↑ نک: ابن کثیر، ج ۷، ص ۱۴۲؛ قرطبی، ج۱۹، ص ۳۷؛ زرکشی، ج ۱، ص ۴۴۹-۴۵۰؛ ابن جزری، التمهید، ج ۱، ص۲۰۸ -۲۰۹؛ سیوطی، الدر، ج ۱، ص ۲۹۹-۳۰۰
- ↑ ابوالفتوح، ج۱۱، ص ۲۹۸
- ↑ طبرسی، ج۹، ص۵۶۹؛ مجلسی، بحار، ج ۹۲، ص ۱۹۱
- ↑ میبدی، ج ۱۰، ص ۲۶۶؛ طبرسی، ج۹، ص ۵۶۹؛ جرجانی، ص ۵۵
- ↑ طوسی، التبیان، تهذیب، همانجا؛ ابن جزری، النشر، ج ۱، ص ۲۰۹
- ↑ ابن جزری، النشر، ج۱،ص۲۵۰، التمهید، ص ۶۲-۶۴
- ↑ ابن جزری، النشر، ج۱، ص ۲۰۵-۲۰۶
- ↑ ابن جزری، النشر، ج۱، ص ۲۰۷
- ↑ ابن جزری، النشر، ج۱، ص ۲۰۷
منابع
- ابن جزری، محمد، التمهید، به کوشش غانم قدوری محمد، بیروت، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
- ابن جزری، محمد، النشر فی القراءات العشر، بیروت، دار الكتاب العربی.
- ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ۱۴۱۶ق/۱۹۹۶م.
- ابن منظور، لسان العرب.
- ابوالفتوح رازی، روحالجَنان، به کوشش ابوالحسن شعرانی و علیاکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۷ق.
- جرجانی، علی، التعریفات، بیروت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
- حلبی، علی، السیرة الحلبیة، بیروت، المکتبة الاسلامیه.
- راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق/بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
- زرکشی، محمد، البرهان، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۲م.
- زید بن علی، تفسیر، به کوشش حسن محمدتقی حکیم، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
- سیوطی، الاتقان، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
- سیوطی، الدر المنثور، بیروت، محمدامین دمج.
- طبرسی، فضل، مجمعالبیان، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
- طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
- طوسی،تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۶۴ش.
- قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه.
- کلینی، کافی، به کوشش علیاکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.
- مجلسی، محمد باقر، تهران، ۱۳۸۵- ۱۳۸۸ق.
- میبدی، ابوالفضـل، کشف الاسرار، به کوشش علیاصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۱ش.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام با تلخیص.
- دانشنامه موضوعی قرآن