حسین بن حکم حبری
 | کتابشناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
حسین بن حکم حِبَری، محدّث و مفسر قرن سوم هجری قمری است. حبری دو کتاب با نامهای مسند و تفسیر داشته که تفسیر وی برجای مانده است. تفسیر حبری ــ که گاه با نامهایی چون مانزل من القرآن فی اهل البیت علیهم السلام یا مانزل من القرآن فی علی بن ابی طالب علیهالسلام از آن یاد میشود ــ مجموعهای است از روایتهای پراکنده که در منزلت امیر مؤمنان علی بن ابی طالب و اهل البیت (ع) نازل شده است.
زیست نامه
عالمان تراجم و رجال غالباً نام وی را حسین ضبط کردهاند،[۱] اما برخی نام وی را حسن ذکر کردهاند[۲] که صحیح به نظر نمیرسد. ذهبی[۳] تاریخ وفات حبری را ۲۸۱ ذکر کرده است.[۴] لقب وی حبری و وشاء است. حِبَری منسوب به حبرة، نوعی لباس، است.[۵] وَشّاء به معنای فروشنده جامه ابریشمی نیز از جمله القابی است که خاصه عالمان زیدیه برای وی ذکر کردهاند.[۶]
مذهب
حبری زیدی مذهب بوده است و شواهدی نیز بر این مطلب وجود دارد از جمله این که عالمان زیدیه نام وی را در منابع رجالی خود ذکر کرده و از وی به عنوان یک عالم زیدی یاد کردهاند و بسیاری از مشایخ آنان نیز از وی روایت نقل کردهاند. در مُسند وی نیز این گرایش مشهود است.[۷] البته برخی عالمان و محدّثان شیعی، حبری را از مشایخ اهل سنّت دانسته،[۸] و امین وی را در شمار مشایخ شیعه آورده است.[۹]
جایگاه حدیثی
امامیه
عالمان رجال امامیه در کتابهای رجالی خود کمتر از حبری یاد کردهاند. شیخ طوسی،[۱۰] با وجود نقل روایت حبری از امام جواد(ع) در کتاب رجال خود، وی را در شمار شاگردان یا راویان او ذکر نکرده است. محمدتقی مجلسی روایت حبری از امام جواد (ع) را موثّق شمرده است.[۱۱]
اهل سنت
در وثاقت حبری عالمان رجال و محدثان اهل سنّت تقریباً اتفاق نظر داشته و روایات وی را معتبر دانستهاند، چنان که دارقطنی[۱۲] و حاکم نیشابوری[۱۳] روایات متعددی از وی نقل کردهاند. ذهبی با اینکه روایات حسن بن حسین عُرنی کوفی، یکی از مشایخ حدیث حبری، را نامعتبر دانسته، روایات حبری را تضعیف نکرده است.[۱۴]
مشایخ
- امام جواد (ع)[۱۵]
- ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق صینی کوفی[۱۶]
- اسماعیل بن ابان ورّاق ازدی کوفی[۱۷]
- حسن بن حسین عُرَنی انصاری[۱۸] که از مشایخ و محدّثان زیدیه بود.[۱۹]
- مُخَوَّل بن ابراهیم نهدی[۲۰]
- حسین بن نصربن مزاحم منقری.[۲۱]
روایت کنندگان
شماری از راویان نیز از حبری روایات متعددی نقل کردهاند، از جمله:
- ابواسحاق ابراهیم بن سلیمان خزّاز کوفی[۲۲]
- احمدبن محمدبن سعید معروف به ابن عقده[۲۳]
- فرات بن ابراهیم بن فرات کوفی مؤلف تفسیر فراتِ کوفی[۲۴]
- ابوالحسن علی بن محمدبن عبید حافظ مشهور به ابن کوفی،[۲۵] وی کتاب تفسیر حبری را روایت کرده است.[۲۶]
آثار
مسند
حبری دو کتاب با نامهای مسند و تفسیر داشته که تفسیر وی برجای مانده است. ابنشهرآشوب[۲۷] مسند را به حسن بن حسن حکم نسبت داده که ظاهراً نادرست است. اخیراً یکی از پژوهشگران، بر پایه برخی منابع حدیث و تاریخ اهل سنّت و شیعه زیدیه و امامیه، مسند حبری را استخراج و تدوین کرده است که شمار روایات آن به ۶۱ حدیث میرسد و غالباً درباره مناقب امیرالمؤمنین (ع) است و مضمون تعدادی از آنها هم احکام یا تفسیر پارهای از آیات قرآن است[۲۸]
تفسیر
تفسیر حبری ــ کهگاه با نامهایی چون مانزل من القرآن فی اهل البیت علیهم السلام[۲۹] یا مانزل من القرآن فی علی بن ابی طالب علیهالسلام[۳۰] از آن یاد میشود ــ مجموعهای است از روایتهای پراکنده که شمار آنها به ۷۱ میرسد و غالباً به ذکر و شرح آیاتی پرداخته که در منزلت امیر مؤمنان علی بن ابی طالب و اهل البیت (ع) نازل شده است.
حبری در ابتدای تفسیر[۳۱] به روایتی مشهور از امام علی (ع) استناد کرده که مطابق آن قرآن برحسب نزول آیات آن به چهار بخش تقسیم شده است:
- بخش اول در ذکر فضائل و مناقب اهل البیت
- بخش دوم در ذکر دشمنان اهل بیت
- بخش سوم در بیان امور حلال و حرام
- بخش چهارم در فرایض و احکام.
جایگاه تفسیر وی
اگرچه حبری در تفسیر خود تنها به بیان و شرح آیات مربوط به بخش اول و دوم این حدیث پرداخته است، اما تفسیر وی از همان آغاز مورد توجه و اهتمام بسیاری از محدّثان و مفسران قرار گرفت و کسانی مانند ابوالقاسم حسکانی در شواهدالتنزیل[۳۲] و فرات کوفی در تفسیر خود [۳۳] از تفسیر او سخن به میان آورده و روایاتی از آن نقل کردهاند.
راوی این تفسیر ابوعبیداللّه محمدبن عمران مرزبانی (متوفی ۳۸۴) است که آن را از طریق ابوالحسن علی بن محمدبن عبیدحافظ از حبری نقل کرده است.[۳۴] مرزبانی خود کتابی باعنوان مانزل من القرآن فی امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب دارد[۳۵] و گمان رفته که تفسیر حبری همان تفسیر مرزبانی است. با این همه، براساس برخی شواهد، چنین سخنی صحیح به نظر نمیرسد، از جمله اینکه تفسیر حبری از طریق راویان دیگری غیر از مرزبانی نیز نقل شده است.[۳۶]
نسخهها
از تفسیر حبری دو نسخه خطی در دست است که هر دو از روی نسخه منحصر به فرد محفوظ در خزانه مستنصریه بغداد به خط علی بن هلال، مشهور به ابن بَوّاب استنساخ شده است.[۳۷] این کتاب تاکنون دوبار به چاپ رسیده است: نخست با عنوان مانزل من القرآن فی اهل البیت علیهم السلام، قم ۱۳۹۵ و بار دیگر با عنوان تفسیرالحبری با تحقیق مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث در بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷. چاپ اخیر انتقادی است و در آن سید محمدرضا حسینی جلالی مقدمهای مفصّل درباره حبری و کتابش نوشته است.
پانویس
- ↑ رجوع کنید به: خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، بيروت، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002 م، ج۴، ص۲۹۸؛ ابن ماکولا، ج۳، ص۴۱؛ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ؛ علامه حلّی، ایضاح الاشتباه، قم، ۱۴۱۵ ص۱۴۵.
- ↑ رجوع کنید به: حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، بیروت: دارالمعرفة، ج۳، ص۵۶۵؛ نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعةالمشتهر ب رجال النجاشی، قم، ۱۴۰۷، ص۶.
- ↑ ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، بیروت، /۲۰۰۳-۱۴۲۴، ج۶، ص۷۳۹.
- ↑ قس: مقدمه حسینی جلالی بر تفسیرالحبری، بیروت، ۱۴۰۸/۱۹۸۷، ص۲۰، که آن را از ذهبی ۲۸۶ نقل کرده است.
- ↑ ابن ماکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء و الکنی و الأنساب، دکن، ۱۳۸۱ـ۱۴۰۶/۱۹۶۲ـ۱۹۸۶، ج۳، ص۴۰ـ ۴۱؛ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۴۴.
- ↑ رجوع کنید به: دارقطنی، سنن الدارقطنی، مدینه، ۱۳۸۶/۱۹۶۶، ج۲، جزء۴، ص۱۶۹؛ حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸، مقدمه حسینی جلالی، ص۲۶؛ قس: ابن شهر آشوب، مناقب، نجف ۱۳۸۰ق، ص۱۷۸؛ امین، اعیان الشیعه، تحقیق حسن امین، ج۵، ص۴۸۹ حیری که منسوب به حَیره کوفه یا حائرحسینی است.
- ↑ رجوع کنید به: حبری، مسند الحبری، ۱۴۱۳، ص۲۷۵ـ۳۸۵.
- ↑ رجوع کنید به: بحرانی، غایةالمرام و حجةالخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام، بیروت، ۱۴۲۲/۲۰۰۱، ج۴، ص۷۸، ۳۵۶.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، تحقیق حسن امین، ج۵، ص۴۸۹.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۶۴ش، ج۹، ص۳۲۵.
- ↑ مجلسی، محمدتقی، روضةالمتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳، ج۱۱، ص۳۱۵.
- ↑ دارقطنی، سنن الدارقطنی، مدینه، ۱۳۸۶/۱۹۶۶، ج۱، جزء۱، ص۳۵۵، جزء۲، ص۴۲، ج۲، جزء۴، ص۲۷۳.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، بیروت: دارالمعرفة، بیتاج ۳، ص۱۳۸، ۱۵۱، ۲۱۱.
- ↑ ذهبی، رجوع کنید به: ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، بیروت، ۱۴۲۴/۲۰۰۳ ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، ج۱، ص۴۸۳ـ۴۸۴.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۲۰؛ طوسی، تهذیب الاحکام، تهران،۱۳۶۴ش، همانجا.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، ۱۴۱۱/۱۹۹۰، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ مزّی، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، بیروت، ۱۴۲۲/۲۰۰۲، ج۳، ص۷.
- ↑ حبری، تفسیرالحبری، ۱۴۰۸، ص۲۳۲ـ۲۳۳؛ سمعانی، الانساب، حيدر آباد، الطبعة: الأولى، 1382 هـ - 1962 م.
- ↑ حبری، تفسیرالحبری، ۱۴۰۸، مقدمه حسینی جلالی، ص۴۹.
- ↑ حبری، تفسیرالحبری، ۱۴۰۸، ص ص۳۵۲.
- ↑ حبری، تفسیرالحبری، ۱۴۰۸، ص۲۸۸، ۳۱۳.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، تهران، ۱۴۲۰، ص۳۱۸.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ۱۴۰۸/۱۹۸۷ص۴۳۵.
- ↑ فرات، تفسیر فرات کوفی، تهران، ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰، ص ۵۳، ۵۹، ۶۵.
- ↑ حبری، تفسیر حبری، ۱۴۰۸، ص۲۳۱ـ۲۳۲.
- ↑ رجوع کنید به: مسندالحبری، استخراج و تقدیم و توثیق محمدرضا حسینی جلالی، در تراثنا، سال ۸، ش ۳ـ۴ (رجب ـ ذی الحجه ۱۴۱۳) مقدمه حسینی جلالی، ص۶۴؛ برای فهرست کامل استادان و راویان حبری رجوع: کنید به همان مقدمه، ص۴۷ـ۷۱.
- ↑ ابن شهر آشوب، معالم العلماء، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱، ص۷۳.
- ↑ رجوع کنید به: حبری، مسندالحبری، ۱۴۱۳، ص۲۷۵ـ ۳۸۵.
- ↑ ابن شهر آشوب، معالم العلماء، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱، ص۱۷۸.
- ↑ حبری، تفسیرالحبری، ۱۴۰۸، همان مقدمه، ص۷۸.
- ↑ حبری، تفسیر الحبری، بیروت، ۱۴۰۸/۱۹۸۷، ص ۲۳۳.
- ↑ حسکانی، شواهدالتنزیل، ج ۱، ص۱۱۵، ج۲، ص۸۸، ۴۷۲.
- ↑ فرات کوفی، تفسیر، ص ۵۳، ۱۵۸، ۳۳۴.
- ↑ حبری، ۱۴۰۸، ص۲۳۱ـ۲۳۲.
- ↑ ابن شهر آشوب، معالم العلماء، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱، ص۱۵۳.
- ↑ رجوع کنید به حبری، ۱۴۰۸، همان مقدمه، ص۸۲ـ۸۸.
- ↑ رجوع کنید به حبری، مقدمه، ص۱۶۵.
منابع
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱
- ابن ماکولا، علی بن هبةالله، الاکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء و الکنی و الأنساب، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد، دکن، ۱۳۸۱ـ۱۴۰۶/۱۹۶۲ـ۱۹۸۶.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، چاپ احمد صقر، بیروت، ۱۴۰۸/۱۹۸۷
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، تحقيق:تحقيق وتخريج : حسن الأمين. بی تا، بی نا.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، غایةالمرام و حجةالخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام، چاپ علی عاشور، بیروت، ۱۴۲۲/۲۰۰۱
- حاکم نیشابوری، محمدبن عبداللّه ، المستدرک علی الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، بیروت: دارالمعرفة، بیتا
- حبری، حسین بن حکم ، تفسیرالحبری، چاپ محمدرضا حسینی جلالی، بیروت، ۱۴۰۸/۱۹۸۷
- حبری، حسین بن حکم، مسندالحبری، استخراج و تقدیم و توثیق محمدرضا حسینی جلالی، در تراثنا، سال ۸، ش ۳ـ۴ (رجب ـ ذی الحجه ۱۴۱۳)
- حسکانی، عبیداللّه بن عبداللّه، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، چاپ محمدباقر محمودی، تهران، ۱۴۱۱/۱۹۹۰
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، الناشر: دار الغرب الإسلامي - بيروت، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002 م.
- دارقطنی، علی بن عمر ، سنن الدارقطنی، چاپ عبداللّه هاشم یمانی مدنی، مدینه، ۱۳۸۶/۱۹۶۶
- ذهبی، محمدبن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۲۴/۲۰۰۳
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، چاپ افست بیروت، بیتا
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، الناشر: مجلس دائرة المعارف العثمانية، حيدر آباد، الطبعة: الأولى، 1382 هـ - 1962 م.
- طوسی، محمدبن حسن، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۶۴ش
- طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم، ۱۴۲۰
- حلی، حسن بن یوسف، ایضاح الاشتباه، چاپ محمد حسون، قم، ۱۴۱۵
- کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، دارالکتب الاسلامیه.
- کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، چاپ محمدکاظم محمودی، تهران، ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰
- مجلسی، محمدتقی بن مقصود علی، روضةالمتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم، ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳
- مزّی، یوسف بن عبدالرحمان، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۲۲/۲۰۰۲
- نجاشی، احمدبن علی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعةالمشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامۀ جهان اسلام