ابوالفتوح رازی

مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده
از ویکی شیعه
ابوالفتوح رازی
از مفسران و محدثان شیعه
قبر ابوالفتوح رازی.jpg
اطلاعات فردی
نام کامل جمال‌الدین حسین بن علی نیشابوری رازی
لقب قبر شیخ ابوالفتوح رازی
نسب قبیله خزاعه
تاریخ تولد حدود سال ۴۷۰ یا ۴۸۰ق
زادگاه ری
تاریخ وفات زنده در ۵۵۲ق
محل دفن در جوار حرم حضرت عبدالعظیم
شهر وفات ری
اطلاعات علمی
استادان حسن بن محمد طوسی • ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری • سید ابو صمصام ذوالفقار • قاضی حسن استرآبادی و ...
شاگردان ابن شهرآشوبعلی بن عبیدالله رازیمحمد بن علی بن حمزه طوسی و ...
تألیفات تفسیر روض الجنان و روح الجنانروح الاحباب و روح الالباب فی شرح الشهابرساله یوحناتبصرة العوام فی معرفة مقالات الاناممناظره حسنیهمنهاج المناهج

جمال‌الدین حسین بن علی نیشابوری رازی (حدود۴۷۰-۵۵۲ یا ۵۵۶ق.) مشهور به ابوالفتوح رازی از مفسران و محدثان شیعه در قرن ششم هجری قمری و صاحب تفسیر فارسی روض الجنان و روح الجنان است. نسب وی به قبیله خزاعه می‌رسد و جد اعلای او، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی صحابی پیامبر(ص) است. ابوالفتوح از شاگردان زمخشری و از اساتید ابن شهر آشوب و ابن حمزه طوسی بود. او در نیمه دوم قرن ششم درگذشت و بدنش در صحن حمزة بن موسی بن جعفر و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم دفن شد.

زندگی‌نامه

ولادت و نسب

تاریخ ولادت وی مشخص نیست اما با توجه به قرائن موجود، تولد وی در اواخر قرن پنجم حدود سال ۴۷۰ یا ۴۸۰ق در ری بوده است. نسب وی به قبیله خزاعه می‌رسد و چنانکه خود نقل می‌کند جد اعلای او، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی از صحابی پیامبر اکرم(ص) است.[۱]

خاندان

خاندان او همگی اهل علم و فضل و به‌عنوان سلسله‌ای معروف از آنان یاد می‌شود.[۲] سید محسن امین این سلسله معروف را در میان علمای شیعه، دارای جایگاه ویژه‌ای معرفی می‌کند که تألیفات پر بار و کتاب‌های متعددی را از خود به یادگار گذاشته‌اند.[۳]

قاضی نورالله شوشتری نیز خاندان ابوالفتوح را از خاندان جلالت و فضیلت دانسته که از ذریه بدیل بن ورقاء خزاعی هستند که او خود از یاران خاص پیامبر اکرم(ص) بوده‌ است. وی می‌گوید قبیله خزاعه در طول تاریخ، از شیعیان خالص اهل بیت(ع) بوده‌اند.[۴]

فرزندان

  1. تاج الدین محمد رازی؛ شیخ حر عاملی در مورد وی می‌نویسد: استاد و پیشوای مردم، تاج‌الدین محمد فرزند ابوالفتوح رازی خزاعی، دانشمندی پارسا بوده است.[۵]
  2. صدرالدین علی رازی؛ شیخ منتجب الدین رازی از وی به‌عنوان یک عالم شیعه نام برده است.[۶]

درگذشت

بر اساس دست‌نوشته‌ای که با تاریخ حروفی از او یافت شده و در کتاب ریاض العلماء درج گردیده، وی تا سال ۵۵۲ق زنده بوده و درگذشت‌اش در ۵۵۲ق یا ۵۵۶ق است.[۷] وی را طبق وصیتش در شهر ری و در صحن (اینک رواق شده است) حمزه بن موسی بن جعفر و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم دفن کردند.[۸]

شرح‌حال علمی

ابوالفتوح در برخی از علوم متداول زمان خود استاد بود و تفسیر او، بیانگر تبحر و چیرگی وی در نحو، قرائات، حدیث، فقه، اصول فقه و تاریخ است.[۹] محمد باقر خوانساری حسین بن علی خزاعی معروف به شیخ ابوالفتح رازی را مؤلف تفسیر مشهور فارسی و از دانشمندان شاخته‌شده تفسیر و علم کلام و از ماهرترین و بزرگ‌ترین علمای ادب و از راویان سرشناس علم حدیث معرفی می‌کند.[۱۰]

میرزا حسین نوری هم درباره رازی می‌گوید:

استاد و پیشوای مفسرین، ترجمان کلام الهی، جمال الدین ابوالفتوح حسین بن علی خزاعی رازی، مشهور به ابوالفتوح رازی، دانشمندی فاضل، فقیهی مفسر و ادیبی مطلع بوده و در کسب علم به درجات کمال نایل شده بود.[۱۱]

اساتید

شاگردان

آثار

تصویر کتاب روض الجنان
  1. تفسیر روض الجنان و روح الجنان؛ این کتاب، معروف‌ترین اثر ابوالفتوح رازی است.
  2. روح الاحباب و روح الالباب فی شرح الشهاب؛ این کتاب، شرحی است بر «شهاب الأخبار» از قاضی قضاعی شافعی و موضوع آن در حکمت‌ها، موعظه‌ها و امثال پیامبر اکرم(ص) است.
  3. رساله یوحنا؛ این کتاب از زبان یک نفر مسیحی به نام یوحنّا و در مسئله امامت نوشته شده است.
  4. تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام؛ ابوالفتوح در این کتاب، اندیشه‌های حسین بن منصور حلاج را نقد کرده و در باب‌های دیگر، از نسبت‌های ناروا به شیعه جواب داده و از تشیع دفاع نموده است.
  5. مناظره حسنیه؛ مناظره دختری به نام حُسنیه، معاصر هارون الرشید. این کتاب به زبان فارسی و در ردّ اهل سنت نوشته شده و بارها همراه حلیة المتقین اثر علامه مجلسی و یا به‌صورت مستقل چاپ شده است.
  6. منهاج المناهج؛ در تحقیق مذهب اربعه و اثبات امامت.
  7. رساله اجازه.
  8. تفسیر به زبان عربی.[۱۵]

وعظ و خطابه

ابوالفتوح اهل وعظ بود و بدان تعلق خاطر داشت تا آنجا که این دلبستگی تأثیری آشکار بر تفسیر او نهاده است. منابر و مجالس خطابه او مقبول همگان بود و موقعیتی ویژه داشت چنانکه بعضی‌ها به او رشک می‌بردند و به دلیل بدگویی حاسدان، مدتی از آن محروم گردید.[۱۶]

پانویس

  1. رازی، روض الجنان، نشر آستان قدس رضوی، ج۵، ص۱۴۸ ذیل آیه ۲۵ سوره فتح.
  2. عرب‌زاده، شرح‌حال ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش.
  3. امین عاملی، اعیان الشیعة، نشر ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۲۴.
  4. شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۴۹۰.
  5. حر عاملی، أمل الآمل، ج۱، ص۵۸.
  6. رازی، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۸۵.
  7. عرب‌زاده، شرح‌حال ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش.
  8. امین عاملی، اعیان الشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۲۴.
  9. عرب‌زاده، شرح‌حال ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش.
  10. خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۱۴.
  11. نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷۲.
  12. امین عاملی، اعیان الشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۲۵.
  13. رازی، روض الجنان، نشر آستان قدس رضوی، ج۱۶، ص۱۷۰ ذیل آیه ۸۰ سوره یس.
  14. امین عاملی، اعیان الشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۲۵.
  15. امین عاملی، اعیان الشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۲۵ و ۱۲۶.
  16. عرب‌زاده، شرح‌حال ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش.

منابع

  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی.
  • امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۴ق.
  • عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، بغداد، اندلس، بی‌تا.
  • عرب‌زاده، ابوالفضل، شرح حال ابوالفتوح رازی، آینه پژوهش، مهر و آبان ۱۳۸۴ - شماره ۹۴.
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان.
  • شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، اسلامیة، ۱۳۷۷ش.
  • رازی، منتجب‌الدین، الفهرست، قم، انتشارات مرعشی نجفی، ۱۳۶۶ش.
  • نوری، میرزا حسین، خاتمه مستدرک الوسائل، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق.

پیوند به بیرون