نزول قرآن
نزول قرآن فرستاده شدن آیات قرآن از طریق وحی بر حضرت محمد(ص) است. نزول به معنای پایین آمدن مادی درباره قرآن معنا ندارد؛ به همین دلیل اندیشمندان اسلامی واژههای نزول روحانی، نزول حقیقی و نزول مقامی را درباره قرآن به کار بردهاند. در قرآن از واژههایی مانند «انزلنا»، «نزلنا»، «اوحینا»، «سنلقی»، «سنقرؤک»، «نتلوها» و «رتلناه» برای اشاره به نزول قرآن استفاده شده است. جوادی آملی بحث نزول قرآن را ناظر به ظاهر آن میداند نه باطن قرآن.
گروهی از قرآنپژوهان نزول قرآن را همزمان با بعثت پیامبر(ص) دانسته و برخی دیگر به تأخیر سهساله نزول قرآن پس از بعثت باور دارند و آغاز آن را در ماه رمضان میدانند و بر این اساس نزول قرآن در ۲۰ سال بوده است. چنانکه بسیاری از جمله علامه طباطبائی و عبدالله جوادی آملی معتقدند که قرآن نخست به صورت یکباره و دفعی بر پامبر نازل شده و سپس به صورت تدریجی نیز نازل شده و برخی دیگر همچون محمدهادی معرفت تنها نزول تدریجی را پذیرفتهاند.
جایگاه بحث نزول قرآن
بحث درباره نزول قرآن به معنای فرستادن آیات قرآن توسط وحی از سوی خدا بر پیامبر اکرم(ص)،[۱] بحث درباره زمان آغاز نزول، چگونگی نزول، مدت نزول، یکباره یا تدریجی بودن نزول قرآن و مباحثی دیگر در این رابطه به لحاظ دانشی در حوزه علوم قرآن قرار میگیرد.[۲] جوادی آملی مفسر شیعه نزول قرآن را ناظر به ظاهر آن میداند، زیرا بر این باور است که باطن قرآن قابل نزول و تنزّل نیست و پیامبر با ترقّی روحی به مقامی میرسد که میتواند باطن قرآن را درک کند.[۳]
محمدهادی معرفت قرآنپژوه و فقیه، در کتابهای علوم قرآن خود مباحثی مثل آغاز نزول، مدت نزول، اولین و آخرین آیه و سورهی نازلشده، تفاوت سورههای مکی و مدنی، ترتیب نزول، اسباب نزول، و مانند آن را جزو مباحث پیوسته نزول قرآن آورده است.[۴]
مفهومشناسی
به گفته پژوهشگران قرآنی، از آنجا که قرآن جسم مادی نیست و از مکانی بالا به مکانی پایینتر حرکت نمیکند، نزول قرآن به معنای لغوی آن صحیح نیست. مبدأ نزول قرآن خداوند است که منزه از مکان و جسم است و محل نزول آن نیز طبق آیات ۱۹۴و ۱۹۵ سوره شعراء[۵] قلب پیامبر(ص) بوده است.[۶] بنابراین، مراد از نزول قرآن، ظهور وحی بر پیامبر است که در اینجا بهطور مجازی به نزول تعبیر شده است.[۷] برخی این واژه را به معنای مجازی بهکار بردهاند و از آن بهعنوان تشبیه معقول به محسوس یاد کردهاند.[۸]
در این زمینه، اندیشمندان اسلامی تعابیری مانند نزول روحانی، نزول مقامی و نزول حقیقی برای نزول قرآن بهکار بردهاند. حسن مصطفوی از نزول روحانی،[۹] علامه طباطبایی از نزول مقامی[۱۰] و مصباح یزدی از نزول حقیقی[۱۱] برای اشاره به نزول قرآن استفاده کردهاند. طبق این دیدگاه، نزول قرآن به معنای تنزل از مقام علم الهی به مرحله الفاظ و مفاهیم بشری است و استفاده از تعبیر نزول حقیقی برای این معنا مناسب است.[۱۲]
در آیات قرآن برای نزول قرآن گاه از مشتقات کلمه نزول مانند «انزلنا» و «نزلنا» و در دیگر آیات از واژگانی چون «اوحینا»، «سنلقی»، «سنقرؤک» ، «نتلوها»، «رتلناه» و … استفاده شده است.[۱۳]
چگونگی نزول قرآن
اندیشمندان اسلامی در مورد کیفیت نزول قرآن بر حضرت محمد(ص)، دو حالت را ذکر کردهاند:
- صعود ملکوتی روح پیامبر از عالم ظاهر به عالم باطن.
- نزول فرشته از عالم باطن به عالم ظاهر که در این حالت فرشته به صورت بشری درمیآید.[۱۴]
ملاصدرا، فیلسوف شیعه، در کتاب مفاتیح الغیب توضیح میدهد که وقتی روح پیامبر(ص) به عالم وحی صعود میکند، کلام خدا را یا از مقام «قاب قوسین او ادنی» دریافت میکند یا صدای قلم و القای کلام ملائکه را میشنود. او همچنین معتقد است که در حالت دوم، هنگام نزول وحی، فرشته حامل وحی به شکلی محسوس برای پیامبر ظاهر میشود تا پیامبر توان تحمل مشاهده آن را داشته باشد، و فرشته در این حالت صورتی غیر از صورت واقعی خود پیدا میکند.[۱۵]
آغاز و مدت نزول قرآن
در مورد همزمانی یا تأخیر نزول قرآن با بعثت پیامبر(ص)، چند دیدگاه مطرح شده است:
- دیدگاه محمدهادی معرفت: طبق این نظر، نزول قرآن سه سال بعد از بعثت آغاز شد.[۱۶] در سه سال اول، دعوت پیامبر به صورت سرّی بود و قرآن نازل نشد. سپس با نزول آیه «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ»، پیامبر دعوت علنی خود را شروع کرد و نزول قرآن از این زمان آغاز شد.[۱۷]
- همزمانی بعثت و نزول قرآن: این دیدگاه بر این باور است که نزول قرآن همزمان با بعثت پیامبر(ث) و در ماه رمضان آغاز شد. برخی معتقدند که جبرئیل در روز هفدهم رمضان یا شب قدر بر پیامبر نازل شد و قرآن در همان زمان آغاز شد.[۱۸]
- بعثت دو مرحلهای: برخی نیز معتقدند که آغاز بعثت پیامبر بدون وحی قرآنی بوده است. به گفته آنان، پیامبر دو بعثت داشته است؛ یکی در ماه رجب بدون وحی قرآن و دیگری در ماه رمضان همراه با دستور به دعوت عمومی و نزول آیاتی از قرآن.[۱۹]
نزول دفعی یا تدریجی
مسئله نزول قرآن در دو مرحله دفعی و تدریجی از مباحث مورد اختلاف است.[۲۰] محمدهادی معرفت معتقد است قرآن از شب قدر به تدریج نازل شده[۲۱] و این نظر را بیشتر محققان پذیرفتهاند.[۲۲] در مقابل، برخی مفسران مانند علامه طباطبایی،[۲۳] ابنعربی[۲۴] و جوادی آملی[۲۵] بر این باورند که قرآن به صورت دفعی و تدریجی نازل شده است؛ به این معنا که قرآن ابتدا به صورت باطن و تأویل بدون واسطه بر قلب پیامبر نازل شده و سپس به تدریج به صورت الفاظ از طریق جبرئیل به پیامبر(ص) منتقل شده است.[۲۶]
شیخ صدوق[۲۷] و برخی اهل سنت[۲۸] نیز معتقدند که قرآن ابتدا بهطور کامل در شب قدر به بیت المعمور نازل شده و سپس در طول مدت نبوت به تدریج بر پیامبر نازل گردید. اما برخی محققان این نظر را با تضعیف مستندات آن رد کرده و آن را ساخته ذهن صحابه میدانند.[۲۹]
ترتیب نزول سورهها
به گفته محمدهادی معرفت درباره ترتیب نزول سورههای قرآن روایاتی در دسترس است که مورد قبول عالمان علوم قرآن است.[۳۰] بیشتر این روایات از ابنعباس نقل شده[۳۱] و در منابعی مانند فهرست ابنندیم و مجمع البیان آمده است.[۳۲] او همچنین توضیح میدهد که معیار برای تعیین ترتیب نزول هر سوره، نزول ابتدای آن سوره است؛ چرا که برخی سورهها بهطور چندپاره نازل شدهاند و در فاصله نزول آنها، آیات یا سورههای دیگری نیز نازل گردیده است،[۳۳] مانند سورههای علق، مدّثر و مزّمّل.[۳۴]
با وجود توافق عمومی در مورد ترتیب نزول بیشتر سورهها، محمدهادی معرفت فهرستی از ۳۰ سوره جمعآوری کرده که درباره زمان نزول آنها اختلافاتی وجود دارد.[۳۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ حکیم، علوم القرآن، ۱۴۱۷ق، ص۲۵.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۹؛ میرمحمدی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۷۵ش، ص۵.
- ↑ جوادی آملی، قرآن در قرآن، ۱۳۸۶ش، ص۴۴.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۴.
- ↑ «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ *عَلَیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِینَ». روح الامین آن (قرآن) را نازل کرده است *بر قلب تو، تا از انذارکنندگان باشی!
- ↑ احمدی، قرآن در قرآن، ۱۳۷۴ش، ص۱۱۵.
- ↑ حکیم، علوم القرآن، ۱۴۱۷ق، ص۲۵.
- ↑ عابدینی، «معناشناسی نزول در قرآن …»، ص۹۸–۹۹.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۸ش، ج۱۲، ص۸۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۸.
- ↑ مصباح یزدی، قرآنشناسی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۲.
- ↑ مصباح یزدی، قرآنشناسی، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۲.
- ↑ عابدینی، «معناشناسی نزول در قرآن …»، ص۱۱۲.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۱۶۵؛ حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۳۶۵.
- ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۳–۳۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۱۱.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۶۳–۶۴.
- ↑ علوی مهر، «آغاز نبوت و چگونگی نزول قرآن»، ص۱۰۱–۱۰۳.
- ↑ علوی مهر، «آغاز نبوت و چگونگی نزول قرآن»، ص۱۰۳–۱۰۴.
- ↑ ناصحیان، «کاوشی نو در چگونگی نزول قرآن»، ص۵۹–۶۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ معرفت، علوم قرآن، ۱۳۸۸ش، ص۶۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۵–۱۸.
- ↑ ابنعربی، الفتوحات، دار صادر، ج۴، ص۴۰۲.
- ↑ جوادی آملی، قرآن در قرآن، ۱۳۸۶ش، ص۷۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۵–۱۸.
- ↑ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۸۲.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۱۵۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۱۷–۱۲۱؛ صالحی نجف آبادی، «نظریهای درباره کیفیت نزول قرآن» ص۸۲.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۷۷.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۷۷.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۷۷.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۷۸.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۷۸.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۸ش، ص۸۰-۸۴.
منابع
- ابنعربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیة، بیروت، دار صادر، بی تا.
- احمدی، مهدی، قرآن در قرآن، قم، انتشارات شرق، ۱۳۷۴ش.
- الحلبی، علی بن ابراهیم، السیرة الحلبیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۷ق.
- جوادی آملی، عبدالله، قرآن در قرآن از مجموعه تفسیر موضوعی قرآن کریم، قم، انتشارات اسراء، ۱۳۸۶ش.
- حکیم، محمدباقر، علوم القرآن، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- رجبی، محمود، «اهداف قرآن و موانع بهرهبرداری از آن» در مجله معرفت، شماره ۲۴، ۱۳۷۷ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، نشر پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- رهبری، حسن، «آغاز نبوت و چگونگی نزول قرآن»، در مجله پژوهشهای قرآنی، شماره ۴۶–۴۷، ۱۳۸۵ش.
- سیوطی، عبدالرحمن، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۲۱ق.
- صالحی نجفآبادی، نعمت الله، «نظریهای درباره کیفیت نزول قرآن»، در مجله کیهان اندیشه، شماره ۳۲، ۱۳۶۹ش.
- صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات فی دین الامامیة، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- عابدینی، ناصر، «معناشناسی نزول در قرآن با تأکید بر واژگان بیانگر نزول قرآن»، در مجله حسنا (فصلنامه تخصصی تفسیر، علوم قرآن و حدیث)، شماره ۲۱، ۱۳۹۳ش.
- علوی مهر، حسین، «نزول قرآن کریم»، در مجله معرفت، شماره ۸۳، ۱۳۸۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، قرآنشناسی، تحقیق غلامعلی عزیزی کیا، جلد دوم، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، قرآنشناسی، تحقیق محمود رجبی، جلد اول، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید، ۱۴۲۸ق.
- معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی تمهید، ۱۳۸۸ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، تهران، وزارت فرهنگ و انجمن اسلام حکمت و مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
- میرمحمدی، سید ابوالفضل، تاریخ و علوم قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ناصحیان، علی اصغر، «کاوشی نو در چگونگی نزول قرآن»، در نشریه علوم و معارف قرآنی، شماره ۶و۷، ۱۳۷۷ش.
پیوند به بیرون