حمزة بن حبیب
| از قاریان هفتگانه و از اصحاب امام صادق(ع) | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| کنیه | ابوعُماره |
| لقب | زَیّات (روغنفروش) |
| تولد | ۸۰ق |
| محل تولد | حلوان |
| محل زندگی | حلوان • کوفه |
| وفات | ۱۵۶ق در حلوان |
| صحابی | امام صادق(ع) |
| اطلاعات حدیثی | |
| روایت از | اعمش، ابن ابی لیلی، حُمران بن اَعین و حكم بن عتیبه |
| راویان از او | علی بن حمزه كسایی، سفیان ثوری، وكیع بن جراح و ابراهیم بن ادهم |
| اعتبار | غیر ثقه |
| تألیفات | قراءة حمزة، الوقف و الابتداء، أسباع القرآن، العدد |
حمزة بن حبیب (۸۰ ـ۱۵۶ق) امام قاریان کوفه و یکی از قراء سبعه است. شیخ طوسی حمزه را در شمار اصحاب امام صادق(ع) آورده است. براساس گفته پژ.هشگران حمزه قرائت را نزد گروهی از تابعین همچون حُمران بن اَعین و حکم بن عتیبه، فراگرفت همچنین گفته شده استادان اصلی او اعمش و ابن ابی لیلی بودند. افرادی نظیر سفیان ثوری و ابراهیم بن ادهم از شاگردان حمزة بن حبیب هستند.
ابنندیم حمزه را جزء فقیهان شمرده و تألیف کتاب الفرائض را به او نسبت داده است و احمد بن حنبل و یحیی بن معین او را ثقه دانستهاند. زیاده روی در مدّ کلمات؛ وجود سَکْتِ (نوعی مکث میان کلمات) فراوان در آیات و تلفظ همزه ناخوانا در قرائت از جمله ایرادهایی دانسته شده که بر قرائت حمره بن حبیب وارد است.
امروزه قرائت حمزه در برخی از نواحی کشور مغرب اسلامی رواج دارد.
زندگی نامه
حمزه بن حبیب، امامِ قاریان کوفه و یکی از قاریان هفتگانه است. کنیه وی «ابوعُماره» و لقبش «زَیّات» بود. وی در سال ۸۰ قمری. در شهر حُلوان بهدنیا آمد[۱] بنابراین، احتمالا برخی صحابه را دیده است.[۲] اصل او ایرانی است[۳] و چون مولای تَیماللّه بود،[۴] او را تَیمی نیز خواندهاند.[۵] ملقب شدن او به زَیّات (روغنفروش) بهسبب شغل او بوده که از کوفه روغن به حلوان میبرده و در مقابل پنیر و گردو میآورده است[۶] و ازاینرو، یکسال در کوفه و یکسال در حلوان زندگی میکرده است.[۷] شیخطوسی[۸] وی را در شمار اصحاب امام صادق(ع) آورده است.
به گفنه تاریخنویسان، حمزه در پانزده سالگی قرائت خود را تکمیل کرد و پس از عاصم بن ابی النجود و اعمش، در سال ۱۰۰ق. امامِ قرائت در کوفه شد،[۹] چنانکه بسیاری از اهل کوفه و برخی از اهل حلوان قرائت را نزد او آموختند.[۱۰] حمزه بن حبیب در ۱۵۶ق در حلوان درگذشت.[۱۱] سال وفات او ۱۵۸ق نیز ذکر شده است.[۱۲]
اساتید و شاگردان
حمزه قرائت را نزد گروهی از تابعین، امام جعفرصادق(ع) و برخی اصحاب مشهور ایشان، نظیر سلیمان بن مهران اعمش، محمد بن عبدالرحمان بن ابی لیلی، حُمران بن اَعین و حکم بن عتیبه، فراگرفت.[۱۳] استادان اصلی او اعمش و ابن ابی لیلی بودند که در قرائت قرآن، به ترتیب، از پیروان ابن مسعود و امام علی(ع) بهشمار میرفتند.[۱۴] در رؤیایی مشهور، اما عجیب که به حمزه نسبت داده شده، سلسله طولی استادان قرائت وی آمده است.[۱۵]
برخی از مهمترین شاگردان او، علی بن حمزه کسایی، سفیان ثوری، وکیع بن جراح و ابراهیم بن ادهم بودند.[۱۶]
آثار
تألیفات حمزه، که ابن ندیم آنها را ذکر کرده، درباره قرآن و قرائات است:
- کتاب قراءة حمزة
- کتاب الوقف و الابتداء
- کتاب أسباع القرآن، درباره تقسیمات قرآن
- کتاب العدد درباره تعداد آیات قرآن
- کتابی در موضوع متشابه قرآن
- کتابی در موضوع مقطوع و موصول قرآن که اثری از این دو کتاب اخیر نیست.[۱۷]
جایگاه علمی حمزه بن حبیب
منابع متقدم وی را در علم و عمل ستودهاند.[۱۸] احمد بن حنبل و یحیی بن معین او را ثقه دانستهاند[۱۹] و نَسائی روایت از او را جایز شمرده است.[۲۰] گفته شده حبیب، فردی عابد و زاهد بوده[۲۱] که به یادگیری و یاددادن قرائت قرآن اشتیاق بسیار داشته و گویا در مقابل تعلیم قرآن مزدی نمیگرفته است.[۲۲] افرادی چون اعمش و ابوحنیفه از آگاهی او به قرآن و فرایض تجلیل کردهاند و سفیان ثوری او را سرآمد مردم روزگار خود در این دو علم دانسته است.[۲۳] ابنندیم نیز او را از فقها شمرده و تألیف کتاب الفرائض را به او نسبت داده است.[۲۴]
به گفته پژوهشگران، حمزه احادیثی نیز نزد خود داشته که بعضی را روایت کرده است،[۲۵] اما بهسبب خوابی که دید، نقل حدیثِ پیامبر(ص) را به کلی کنار گذاشت.[۲۶] برخی اصحاب، او را در نقل حدیث راستگو دانستهاند که به علت ضعف حافظه او، غیر متقن و غیر معتبر شده است.[۲۷]
دیدگاه عالمان درباره قرائت حمزه
گزارشهای رسیده درباره قرائت حمزه در برخی موارد ناسازگار است. از سویی نقل شده است که گروهی از علمای اهل سنت، نظیر احمد بن حنبل و ابوبکر شعبة بن عیاش، به چند دلیل بر قرائت او خرده گرفتهاند. تا جاییکه برخی آن را بدعت شمرده و نماز برطبق آن را صحیح ندانستهاند[۲۸] از سوی دیگر نقل شده که حمزه خودش چنین قرائتی را خوش نمیداشته و دیگران را از آن نهی میکرده و ترک همزه در نماز را از استادی قاری میدانسته است.[۲۹] ابن جزری، بهمنظور رفع تعارض این گزارشها، گفته است که کراهت ابنحنبل و دیگران از قرائت حمزه، مربوط به قرائت شاگردان و راویان او و بهسبب دخل و تصرفهای ایجاد شده در قرائت اوست.[۳۰] ذهبی[۳۱] نیز معتقد است تنها جمعی از علمای قرنهای نخست از قرائت حمزه انتقاد کردهاند، اما اجماع عالمانِ علم قرائات در دورههای بعدی بر قبول و اعتبار این قرائت و انکار مخالفان آن بوده است.
زیاده روی در مدّ کلمات؛ وجود سَکْتِ (نوعی مکث میان کلمات) فراوان در آیات و تلفظ همزه ناخوانا در قرائت از جمله ایرادهایی دانسته شده که بر قرائت حمره بن حبیب وارد است.[۳۲]
ناقلان قرائت حمزه
در میان تمامی راویانِ بیواسطه و با واسطه قرائت حمزه، دو تن که قرائت او را از طریق ابوعیسی سلیم بن عیسی حنفی، که دقیقترین شاگرد وی بوده است،[۳۳] روایت کردهاند، از دیگران مشهورترند. این دو تن عبارتند از: ابومحمد خلف بن هشام اسدی بغدادی (درگذشت: ۲۲۹ق) و ابوعیسی خلّاد بن خالد شیبانی کوفی (درگذشت: ۲۲۰ق).[۳۴]
قرائت حمزه در مغرب اسلامی
قرائت حمزه که در مغرب اسلامی رواج نسبی یافته بود، با تلاش عالمی قیروانی به نام محمد بن عمر مَعافری مشهور به ابنخَیرون (درگذشت: ۳۰۶ق)، کنار گذاشته شد و قرائت نافع لیثی که مالک بن انس، پیشوای مالکیان، آن را پذیرفته بود جای آن را گرفت. با وجود این، قرائت حمزه هنوز هم در برخی نواحی مغرب اسلامی رواج دارد.
پانویس
- ↑ یاقوت حموی، معجمالادباء، ۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص۲۹۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجمالادباء، ۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص۲۹۰؛ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ ذهبی، سیراعلامالنبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۷، ص۹۰.
- ↑ ابنحِبّان، مشاهیر علماء الامصار و اعلام فقهاء الاقطار، ۱۹۹۱م، ص۲۶۶.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۵۲۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبیر، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۸۵.
- ↑ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۲۷ق، ،ص۱۹۰.
- ↑ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۳، ۱۱۸؛ ابنجزری، النشر فی القراءات العشر، دار الکتب العلمیة، ج۱، ص۱۶۶.
- ↑ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۳.
- ↑ ابنجزری، غایة النهایة، ۱۳۵۱ق، ج۱، ص۲۶۳.
- ↑ ابن قانع بغدادی، معجم الصحابه، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۷۰.
- ↑ مِزّی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵؛ ابنجزری، غایة النهایة، ۱۳۵۱ق، ج۱، ص۲۶۱-۲۶۲
- ↑ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۳و۱۱۷؛ ابنجزری، غایة النهایة، ۱۳۵۱ق، ج۱، ص۲۶۲.
- ↑ مِزّی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۸-۳۲۰.
- ↑ مِزّی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵-۳۱۶؛ ابنجزری، غایة النهایة، ۱۳۵۱ق، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ص۳۹.
- ↑ ابنحبّان، کتاب الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۶، ص۲۲۸.
- ↑ ابنابیحاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ۱۳۷۳ق، ج۳، ص۲۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجمالادباء، ۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص۲۹۲.
- ↑ ابنحبّان، کتاب الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۶، ص۲۲۸.
- ↑ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۳-۱۱۷.
- ↑ یاقوت حموی،معجم الادبا، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۲۹۲.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ص۳۲.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۷، ص۹۲.
- ↑ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۵.
- ↑ ذهبی، میزانالاعتدال، ۱۹۶۴م، ج۱، ص۶۰۵.
- ↑ یاقوت حموی، معجمالادباء، ۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص۲۹۲-۲۹۳؛ مزّی، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، ۱۴۰۴ق، ج۷، ص۳۱۷.
- ↑ یاقوت حموی، معجمالادباء،۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص۲۹۳؛ ذهبی، معرفة القرّاء الکبار، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱۵.
- ↑ ابنجزری، غایة النهایة، ۱۳۵۱ق، ج۱، ص۲۶۳.
- ↑ ذهبی، میزانالاعتدال، ۱۹۶۴ق، ج۱، ص۶۰۵؛ ذهبی، سیراعلامالنبلاء، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۹۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجمالادباء، ۱۴۰۰ق، ج۱۰، ص ۲۹۲ـ۲۹۳؛ مزّی، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، ۱۴۲۲ق، ج ۷، ص ۳۱۷.
- ↑ ابنجزری، النشر فی القرائات العشر، دار الکتب العلمیة، ج۱، ص۱۶۵.
- ↑ خویی، البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۸ق، ص۱۳۷-۱۳۸.
منابع
- آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- ابنابیحاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، نشر دکن، ۱۳۷۳ق.
- ابنجزری، محمد بن محمد، النشر فی القرائات العشر، بیروت، دار الکتب العلمیة، بیتا.
- ابنجزری، محمد بن محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، بیجا، مکتبة ابن تیمیة، ۱۳۵۱ق.
- ابنحِبّان، محمد، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳ق.
- ابنحِبّان، محمد، مشاهیر علماء الامصار و اعلام فقهاء الاقطار، مصر، چاپ مرزوق علی ابراهیم، منصوره، ۱۹۹۱م.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابنقانع بغدادی، عبد الباقی، معجم الصحابة، به تحقیق خلیل ابراهیم قوتلای، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۴ق.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، قاهره، به کوشش ثروت عکاشه، ۱۹۹۲م.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- امین، محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق.
- دانی، عثمان بن سعید، التیسیر فی القرائات السبع، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۴ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، معرفة القرّاء الکبار علی الطبقات و الاعصار، چاپ بشار عواد معروف، شعیب ارنؤوط، و صالح مهدی عباس، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، قاهره، چاپ علی محمد بجاوی، ۱۹۶۴م.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ سوم، ۱۴۲۷ق.
- عجلی، احمد بن عبداللّه، معرفة الثقات، مدینه، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوی، ۱۴۰۵ق.
- مزی، یوسف عبدالرحمن، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۳ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء ارشاد الاریب الی معرفه الادیب، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ۱۴۱۴ق.
پیوند به بیرون
منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام