آیه ۷۴ سوره فرقان
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | فرقان |
| شماره آیه | ۷۴ |
| جزء | ۱۹ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | دعای عبادالرحمان در حق همسران و فرزندان خود |
آیه ۷۴ سوره فرقان در ادامه بیان ویژگیهای عبادالرحمان، به دو دعای آنان از خدا اشاره میکند؛ نخست آنکه همسران و نسلشان را نور چشمانشان قرار دهد و دوم آنکه در انجام کارهای نیک از همه پرهیزکاران جلوتر باشند و امام آنان شوند. نور چشمشدن به این دانسته شده که موفق به اطاعت خدا و ترک گناهان شوند.
با اینکه مطابق روایات، این آیه در مورد اهلبیت(ع) نازل شده، اما برخی آنان را مصداق روشن آیه دانسته و ادعا کردهاند که آیه بر سایر مؤمنان نیز قابل تطبیق است. همچنین این آیه نشان از توجه خاص عبادالرحمان به تربیت فرزند و خانواده دارد.
این آیه که دعای قرآنی است، در چندین دعا از دعاهای ائمه(ع) آمده و به خواندن آن در دعای بعد از نماز شب و قنوت نمازها سفارش شده است. همچنین برخی خواندن این آیه را موجب رفع مشکل ازدواج دانستهاند.
معرفی
آیه ۷۴ سوره فرقان در ادامه بیان اوصاف و ویژگیهای عبادالرحمان، در آخرین (یازدهمین) ویژگی، به دو دعای آنان اشاره دارد؛[۱] اول اینکه عبادالرحمان از خدا میخواهند همسران و نسل آنان را نور چشمانشان قرار دهد.[۲] نور چشمشدن همسران و ذریه به این دانسته شده که موفق به اطاعت خدا و ترک گناهان شوند تا از اعمال صالح آنان، چشمانشان روشن گردد.[۳] در دعای دوم از خدا میخواهند که در انجام کارهای نیک از همه پرهیزکاران جلوتر بیفتند و امام متقیان گردند.[۴] گفته شده مهمترین ویژگی بندگان خالص خدا در این فقره آمده که آنان همتی بسیار والا دارند و میخواهند امام و پیشوای مؤمنان باشند و دیگران را هم نجات دهند.[۵]
﴿وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا ٧٤﴾ [فرقان:74]|﴿و کسانی اند که میگویند پروردگارا به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان [ما] باشد و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان ٧٤﴾
گستره و کاربرد آیه
مطابق برخی روایات این آیه درباره اهلبیت(ع) نازل شده است.[۶] همچنین بر اساس روایتی که در تفسیر قمی آمده، «اَزواج» بر حضرت خدیجه(س)، «ذریات» بر حضرت فاطمه زهرا(س) و «قرة اعین» بر امام حسن(ع) و امام حسین(ع) تطبیق شده است.[۷] با این حال به گفته مکارم شیرازی، مؤلف تفسیر نمونه، اهلبیت(ع) روشنترین مصداق آیه هستند، ولی آیه را میتوان بر سایر مؤمنان نیز تطبیق کرد.[۸]
مکارم شیرازی دعای عبادالرحمان را نشان از توجه خاص آنان به تربیت فرزند، خانواده و مسئولیت در قبال آنان میداند.[۹] این آیه در چندین دعای نقلشده از ائمه(ع) نیز قرار دارد[۱۰] چنانکه گفته شده امام علی(ع) این دعا را بسیار میخوانده است.[۱۱] همچنین در روایات به خواندن این دعای قرآنی در دعای بعد از نماز شب سفارش شده است.[۱۲] خواندن این آیه و آیاتی که با «ربّنا» شروع میشود (دعاهای قرآنی) در قنوت نماز سفارش شده است.[۱۳]
از محمدتقی بهجت (متوفای ۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید قرن پانزدهم قمری، نقل شده خواندن این آیه موجب رفع مشکل ازدواج است.[۱۴]
معنای روشنی چشم
گفته شده «قُرّة أعین؛ روشنی چشم» کنایه از امری است که موجب خوشحالی شود؛[۱۵] اما در مورد وجه این تعبیر، راغب اصفهانی (لغتشناس قرن ششم قمری)، در کتاب مفردات الفاظ القرآن چند احتمال مطرح کرده است؛ یکی اینکه چشمان خنک شود و حرارت درد آن فروکش کند. دوم اینکه با اشک شادی و خوشحالی خنک شود (برخلاف اشک ناراحتی که گرم است) و سوم اینکه چشمان آرام و قرار یابد و به دست این و آن نباشد.[۱۶] مفسران نیز به برخی از این وجوه اشاره کردهاند.[۱۷]
معنای امام پرهیزکاران
در مورد «امام متقیان» شدن و دلیل مفرد آمدن لفظ «امام» چند نظریه مطرح است:
- از خدا میخواهند صف بندگان خاص خدا بر صف سایر پرهیزکاران مقدم باشد و چون صف مفرد است، «امام» هم به صورت مفرد آمده است.[۱۸]
- امام جمع «آم» به معنای «قصدکننده» است؛ یعنی خدایا ما را از کسانی قرار بده که متقیان و پرهیزکاران را قصد کنیم و به ایشان اقتدا نماییم.[۱۹] مؤید این نظریه روایاتی[۲۰] دانسته شده که این فقره را «واجعل لنا من المتقین اماما؛ برای ما امامی از متقیان قرار بده» قرائت کردهاند.[۲۱]
- لفظ امام هم به معنای مفرد و هم به معنای جمع میآید.[۲۲]
- برخی گفتهاند استفاده از كلمه «امام» به جاى «ائمه»، رمز آن است كه رهبری در جامعه اسلامى، بايد بر عهده یک نفر باشد.[۲۳]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۶۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۲۸۴؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۴.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۴.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۶۸.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۱۷؛ ابنحیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۲۴-۲۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۶۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۶۷.
- ↑ سید بن طاووس، الاقبال، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۳؛ کفعمی، البلد الامین، ۱۴۱۸ق، ص۳۵۱.
- ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۸۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۱۰ق، ج۸۴، ص۲۴۱.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، دار العلم، ج۱، ص۱۸۳.
- ↑ مرکز تنظیم و نشر آثار آیتالله بهجت، بهجت الدعاء، ۱۴۰۱ش، ص۴۰۱.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۴.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۶۶۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۲۸۲؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۶۷.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۲۸۲و۲۸۴.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۰ و ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۵، ص۲۴۵
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۱۶۹.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۸، ص۲۸۶.
منابع
- ابنحیون، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، ۱۳۸۵ق.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- امام خمینی، سید روحالله موسوی، تحریر الوسیله، قم، دار العلم، بیتا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان و سوریه، دار العلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- سید بن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنه فیما یعمل مرة فی السنه، قم، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ۱۴۱۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کفعمی، ابراهیم بن علی، البلد الامین و الدرع الحصین، بیروت، مؤسسه اعلمی، ۱۴۱۸ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۰ق.
- مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی بهجت، بهجت الدعاء، قم، مؤسسه فرهنگی هنری البهجة، ۱۴۰۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.