آیه ۱۷۸ سوره آلعمران
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | آلعمران |
| شماره آیه | ۱۷۸ |
| جزء | چهارم |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| درباره | مهلت دادن کفار برای ارتکاب گناه بیشتر |
آیه ۱۷۸ سوره آلعمران به مهلت دادن خداوند به کافران اشاره دارد که این مهلت خیر آنان نیست بلکه موجب افزایش گناهان و عذاب الهی آنان خواهد بود.[۱] عبدالله جوادی آملی، مفسر شیعه، این آیه را مرتبط با سنت استدراج میداند.[۲] به گفته برخی مفسران، براساس سنت الهی، مهلت دادن به کافران موجب افزایش گناهان و استحقاق عذاب الهی است هرچند ممکن است زمینه بازگشت و توبه را نیز فراهم کند.[۳]
﴿وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ ١٧٨﴾ [آل عمران:178]|﴿و البته نباید کسانی که کافر شدهاند تصور کنند اینکه به ایشان مهلت میدهیم برای آنان نیکوست ما فقط به ایشان مهلت میدهیم تا بر گناه [خود] بیفزایند و [آنگاه] عذابی خفت آور خواهند داشت ١٧٨﴾
آیه ۱۷۸ سوره آلعمران در ادامه آیات قبل و در تکمیل مباحث مربوط به جنگ اُحد [۴] و در مقام تسلی پیامبر(ص) و پاسخ به نگرانی وی از پیشروی کافران در کفر و دشمنی نازل شده است.[۵]
در مصادیق شأن نزول این آیه گزارشهای مختلفی گفته شده است: ازجمله مشرکان مکه، یهودیان بنیقریظه و بنینضیر،[۶] یهودیان، نصاری و منافقان.[۷] برخی گزارشها آیه را درباره گروهی از کافران دانستهاند که بر اساس علم الهی، هرگز ایمان نمیآوردند و بر کفر خود میافزایند.[۸]
برخی اشاعره از عبارت «لِيَزْدادُوا إِثْماً»، جبرگرایی را نتیجه گرفته و کفر و ارتکاب گناه کافران را به رضایت و اراده الهی نسبت دادهاند.[۹] مفسران شیعه با متشابه دانستن این آیه و ارجاع آن به محکمات قرآن و نیز دلایل عقلی و نقلی و همچنین با ذکر قواعد ادبی، این برداشت را رد کردهاند.[۱۰] ناصر مکارم شیرازی، از مفسران شیعه، با استناد به آیه ۱۷۶ آلعمران معتقد است سبقت گرفتن کفار در کفر نتیجه اختیار آنان است؛ ازاینرو، آیه بر آزادی اراده انسان دلالت دارد نه جبر.[۱۱]
در روایتی از امام باقر(ع)، با استناد به آیه ۱۷۸ سوره آلعمران، مرگ برای مؤمن و کافر، خیر دانسته شده است.[۱۲] علامه طباطبایی، مفسر شیعی و صاحب تفسیر المیزان، در توضیح روایت گفته است مرگ برای مؤمن خیر است؛ چون با مرگ به پاداش و مقام الهی میرسد؛ مرگ برای کافر نیز از این جهت بهتر است که زندگی دنیوی برای کافر موجب افزایش گناه است.[۱۳]
طبق نقل تاریخی، حضرت زینب(س) در خطبه خود در شام با استناد به مضمون آیه ۱۷۸ سوره آلعمران، یزید را از مصادیق روشن گناهکارِ طغیانگری دانست که مهلت الهی، زمینه افزایش گناه او را فراهم کرده بود.[۱۴]
پانویس
- ↑ امین اصفهانی، تفسیر مخزن العرفان، ۱۳۶۱ش، ج۱۲، ص۳۴۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۴۰۰.
- ↑ قرشی بنابی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۲۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۱۸۰ و ۱۸۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۱۸۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۹۳.
- ↑ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۴۴۵.
- ↑ واحدی، الوجیز فی تفسیر الکتاب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۴۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۴۰۷.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۶، ص۴۰۷-۴۰۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۱۸۱.
- ↑ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۰۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۸۱.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۸.
منابع
- ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، محقق: صدقی محمد جمیل، بیروت، چاپ اول، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تفسیر قرآن کریم، قم، اسراء، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، مصحح، سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مكتبة العلمية الاسلامية، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- قرشی بنابی، علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- نصرتبیگم، امین، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
- واحدی، علی بن احمد، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، محقق: صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار القلم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.