آیه ۱۸ سوره نساء

مشخصات آیه
واقع در سوره	نساء
شماره آیه	۱۸
جزء	۴
اطلاعات محتوایی
مکان نزول	مدینه
موضوع	اخلاقی
درباره	توبه
آیات مرتبط	آیه توبه • آیه ۳۴ سوره محمد

آیه ۱۸ سوره نساء درباره عدم پذیرش توبه کافران و کسانی است که توبه را تا لحظه احتضار به تأخیر انداخته‌اند. این آیه از نظر مضمونی در ادامه دو آیه قبلی قرار دارد که در آن‌ها به پذیرش توبه گناهکاران ناآگاه که به سرعت توبه می‌کنند، اشاره شده است.

﴿وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ۝١٨﴾ [نساء:18]
﴿و توبه کسانی که گناه می‌کنند تا وقتی که مرگ یکی از ایشان دررسد می‌گوید اکنون توبه کردم پذیرفته نیست و [نیز توبه] کسانی که در حال کفر می‌میرند پذیرفته نخواهد بود آنانند که برایشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم ۝١٨﴾

مفسران ذیل این آیه به دو گروه از انسان‌ها اشاره می‌کنند که خداوند توبه آنها را قبول نخواهد کرد. نخست کسانی که پیوسته کارهای ناشایست انجام داده و هنگام مرگ به دنبال توبه هستند و دیگری کسانی که با حالت کفر از این دنیا بروند.

به گفته مفسران قرآن کریم، در حال جان‌دادن، پرده‌ها از برابر چشم انسان کنار خواهد رفت و قسمتی از حقایق مربوط به جهان دیگر و نتیجه اعمال نمایان خواهد شد که در پی آن از کردار خویش پشیمان شده و قصد توبه‌کردن دارد. طبرسی نویسنده تفسیر مجمع البیان تبیین کرده است که انسانِ محتضر در حال جان‌دادن، می‌خواهد که به ترک زشتی‌ها و انجام کارهای خیر مبادرت کند ولی در این حال، تکلیف از او برداشته شده و بنابراین توبه‌کردن برای او متصور نخواهد بود. حسینی شاه‌عبدالعظیمی (۱۳۸۴ق) نویسنده تفسیر اثنی‌عشری در تفسیر آیه این‌گونه می‌گوید که توبه غیر اختیاری و از روی اضطرار، بی‌فایده است؛ چنان‌که توبه فرعون پذیرفته نشد. داستان توبه فرعون در آیات ۹۰ و ۹۱ سوره یونس آمده است.
به گفته علامه طباطبایی، کسی که در حال کفر از دنیا رفته است، بعد از مشاهده امور مربوط به آخرت، اظهار ایمان می‌کند ولی خدا توبه او را که همان ایمان‌آوردن اوست، نمی‌پذیرد.

طبق آنچه در تفسیر نمونه آمده، آیه ۱۸ سوره نساء با روایاتی که پذیرش توبه را تا آخرین نَفَس برای انسان امکان‌پذیر می‌داند، هیچ‌گونه منافاتی ندارد؛ زیرا منظور از آن روایات، لحظاتی است که هنوز نشانه‌های قطعی مرگ مشاهده نشده باشد. در مقابل، برخی از مفسران همچون مغنیه چنین احادیثی را قبول نداشته و آن را مخالف با مضمون آیات قرآن کریم دانسته‌اند.