آیه ۲۸ سوره فاطر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه ۲۸ سوره فاطر |
| واقع در سوره | فاطر |
| شماره آیه | ۲۸ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | اخلاقی |
| درباره | نشانههای توحید و مسئولیتپذیری دانشمندان |
| آیات مرتبط | آیه ۲۷ سوره فاطر |
آیه ۲۸ سوره فاطر توجه مؤمنان را به گوناگونی رنگها در نوع بشر، جنبندگان و حیوانات جلب میکند تا در مورد توحید تفکر کنند. از این آیه، نوعی تلازم بین دانایی و مسئولیتپذیری استنباط شده و براساس حدیثی گفته شده که اگر گفتار و رفتار فرد هماهنگ نباشد، او دانشمند محسوب نمیشود. خشیت در این آیه به معنی ترس از مسئولیت همراه با درک عظمت مقام پروردگار است.
همچنین از این آیه، پیام اخلاقی برداشت شده که مؤمنان باید همیشه در میان خوف و رجاء قرار داشته باشند. یکی از کارکردهای اجتماعی علم دانشمندان نیز گسترش تواضع و تعالی اخلاقی در جامعه است.
معرفی، متن و ترجمه آیه
آیه ۲۸ سوره فاطر به تنوع رنگها در انسانها و موجودات بهعنوان نشانههای توحید اشاره دارد. همچنین، در این آیه آمده که تنها عالمان در برابر خداوند احساس مسئولیت میکنند[۱] و در پایان، به عزت و قدرت قاهر خداوند در برابر دشمنان و محبت بیپایانش به دوستان پرداخته شده است.[۲]
﴿وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ ٢٨﴾ [فاطر:28]
﴿و از مردمان و جانوران و دامها که رنگهایشان همان گونه مختلف است [پدیدآوردیم] از بندگان خدا تنها دانایانند که از او میترسند آری خدا ارجمند آمرزنده است ٢٨﴾
چه کسانی دانشمند هستند؟
«منظور از علما کسانی هستند که اعمال آنها هماهنگ با سخنان آنها باشد، کسی که گفتار و کردارش هماهنگ نباشد، عالم نیست.» [۳]
بهگفته علامه طباطبایی، منظور از علما در آیه ۲۸ سوره فاطر، علماى باللَّه هستند؛ یعنی کسانی که معرفت کامل به اسماء، صفات و افعال خداوند دارند و از این طریق، قلوب مطمئنه و جانهایی آزاد از شک و اضطراب دارند و گفتار و رفتارشان هماهنگ است.[۴] برخی دیگر نیز مفهوم «عالمِ عامل» را بهکار بردهاند و منظور از علما در این آیه، کسانی هستند که نسبت به وظایف خود احساس مسئولیت کرده و به علم خود عمل میکنند.[۵]
خشیت علما از خدا
به استناد جمله «انما یخشی الله من عباده العلماء» گفته شده است که خشوع و خضوعِ عالمان به همنشینان و اطرافیان آنها سرایت کرده از این طریق در جامعه رواج پیدا میکند.[۶] واعظان و مبلغان نیز از جمله «انما یخشی الله من عباده العلماء»، برای تبیین نسبت دانایی با تواضع، استفاده میکنند.[۷]
به گفته مفسران، خشیت دانشمندان نسبت به خدا در این آیه، معنایی عمیقتر از ترس دارد.[۸] به باور علامه طباطبایی، مراد از خشیت، خشوع در باطن و خضوع در ظاهر است.[۹] مکارم شیرازی نیز در تفسیر این آیه آورده است که از میان تمامی بندگان، دانشمندان به مقام عالی خشیت نائل آمدهاند؛ یعنی ترسی که با درک عظمت مقام پروردگار همراه است و مسئولیت سنگین آن را درک میکنند.[۱۰]
قرارداشتن مؤمنان بین خوف و رجاء
یکی از کارکردهای اخلاقی آیه ۲۸ سوره فاطر، قراردادن مؤمنان بین خوف و رجاء معرفی شده است.[۱۱] مفهوم خوف و رجاء از جمله پایانی این آیه (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ) استخراج گردیده است.[۱۲] عزت و قدرت بیپایان خداوند که واژه «عزیز» ناظر بدان است، سرچشمه خوف و خشیت اندیشمندان دانسته شده است. چنانکه بخشندگی و رحمت بیانتهای الهی که از واژه «غفور» فهم میشود، مایه رجاء و امید مؤمنان ارزیابی شده است.[۱۳] علامه طباطبائی هم جمله (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ) را علت برای خشیتِ علما دانسته به این بیان که خداوند چون همیشه قاهر و غالب است؛ عزیز است و از اینرو عارفان از او خشيت دارند، و چون غفور و نسبت به گناهان و خطاها، بسيار آمرزنده است، عارفان به او ايمان مىآورند، و به درگاهش تقرب مىجويند، و مشتاق لقاى او هستند.[۱۴]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱۸، ص۲۴۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۶۳۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱۸، ص۲۴۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان،۱۳۹۳ق، ج۱۷، ص۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱۸، ص۲۴۸.
- ↑ صالحی و طاهری، «کارکردهای اخلاقی، اجتماعی و تربیتی علم از دیدگاه حضرت علی علیه السلام و راهکارهای کاربردی آموزش علوم در ایران»، ص۱۴۲.
- ↑ صالحی، طاهری عبده وند، «کارکردهای اخلاقی، اجتماعی و تربیتی علم از دیدگاه حضرت علی(ع) و راهکارهای کاربردی آموزش علوم در ایران»، وبگاه پژوهشهای معنوی.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱۸، ص۲۴۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان،۱۳۹۳ق، ج۱۷، ص۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱۸، ص۲۴۷.
- ↑ مصطفوی، «تفسیر إنما يخشى الله من عباده العلماء»، وبگاه علوم قرآن و حدیث.
- ↑ مصطفوی، «تفسیر إنما يخشى الله من عباده العلماء»، وبگاه علوم قرآن و حدیث.
- ↑ مصطفوی، «تفسیر إنما يخشى الله من عباده العلماء»، وبگاه علوم قرآن و حدیث.
- ↑ طباطبائی، المیزان، منشورات اسماعیلیان، ج۱۷، ص۴۳.
منابع
- صالحی، اکبر، و اسفندیار طاهری، «کارکردهای اخلاقی، اجتماعی و تربیتی علم از دیدگاه حضرت علی علیه السلام و راهکارهای کاربردی آموزش علوم در ایران»، در مجله پژوهشنامه تربیت تبلیغی، شماره ۳ و ۴، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۳ق.
- طباطبائی، محمدحسین، المیزان، بیجا، منشورات اسماعیلیان، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القران، بیروت، دارالمعرفة للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مصطفوی، سید مهدی، «تفسیر إنما يخشى الله من عباده العلماء»، وبگاه علوم قرآن و حدیث، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهل و یکم، ۱۳۸۰ش.