مقاله نامزد خوبیدگی

خشیت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه اطعامآیه نبأآیه نجواآیه مشیتآیه برآیه اصلاح ذات بینآیه ایثار


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصخشیتحلمزهدشجاعتعفتانصافاصلاح ذات البینعیب‌پوشی


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیسید عبدالحسین دستغیبمحمدتقی بهجتمحمدرضا مهدوی کنی


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادةالمراقبات

خَشْیَت بیم و ترس آگاهانه همراه با تعظیم نسبت به خدا است که از توجه انسان به عظمت خدا از سویی و توجه به کوچکی و نقصان بنده از سویی دیگر حاصل می‌شود. خشیت به‌عنوان یکی از پایه‌ای‌ترین مفاهیم سیر و سلوک و بندگی معرفی شده و در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است.

برای خشیت آثاری چون از بین رفتن سنگدلی، تضرع به درگاه خدا، تقویت حیاء و ایمان، تثبیت روحیه خویشتن‌داری و ایجاد روحیه ظلم‌ستیزی برشمرده‌اند. علم، ذکر و تزکیه نفس از جمله عوامل دستیابی به خشیت و قساوت قلب، گناه و غفلت از یاد خدا از موانع تحصیل خشیت است.

واژه‌شناسی

خشیت به معنای ترسی است که با آگاهی انسان از عظمت خداوند و نیز درک کاستی‌های خود و کوتاهی‌اش در وظایف بندگی همراه باشد و در مواردی به کار می‌رود که مرتبط با خدا و شئون الهی باشد.[۱] این واژه در لغت به معنای مطلق خوف و ترس است.[۲] خوف همراه با تعظیم،[۳] ترس شدید[۴] و مراقبت همراه با ترس از دیگر معانی ذکر شده برای این کلمه است.[۵]

تفاوت با واژگان مشابه

برخی از کلمات دیگر با خشیت معنای مشابهی دارند؛ خوف، وَجَل و رَهْبَت از جمله این واژگانند که برخی از مترجمان همه این کلمات را به ترس معنا نموده‌اند. اما به نظر برخی محققان کارکرد این واژگان یکسان نیست.[۶]

تفاوت با خوف

مفسران[۷] و مترجمان بسیاری در ذیل آیه «... إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ ...»[۸] واژه خوف و «خشیت» را مترادف دانسته‌اند.[۹] در مقابل برخی از قرآن‌پژوهان معتقدند این دو واژه یکسان نیستند و معنای آنها با یکدیگر تفاوت دارد. به نظر ابوهلال عسکری خوف، در مورد امر مکروه به کار می‌رود، اما خشیت، در مورد نازل کننده امر مکروه کاربرد دارد؛ از این رو برای امر مکروه و ناخوشایند، از واژه خشیت استفاده نمی‌شود.[۱۰] اگر چه عبدالله جوادی آملی، از مفسران معاصر، در این جهت که خشیت در رابطه با امر ناخوشایند و حادثه تلخ استعمال نمی‌شود، با ابوهلال عسکری توافق دارد، لکن به نظر او کلمه «خوف» هم در مورد امر مکروه و هم در رابطه با نازل کننده آن، به کار می‌رود.[۱۱]

به نظر محمدحسین طباطبایی از مفسران شیعه به متأثر شدن قلب از روی‌آوردن شر و یا آنچه در حکم شر است، خشیت و به تأثر و اقدام عملی فرد در مواجه با شر، خوف گفته می‌شود؛ به همین جهت در بعضی از آیات به برخی از پیامبران، خوف از غیر خدا نسبت داده شده،[۱۲] اما در هیچ آیه‌ای خشیت از غیر خدا به ایشان نسبت داده نشده است؛ چرا که پیامبران، هیچگاه قلباً از غیر خداوند متعال نمی‌ترسند، اما در بعضی از موارد، در مواجهه با غیر خداوند، ممکن است خوف غیر قلبی از ایشان صادر شود.[۱۳]

راغب اصفهانی معتقد است خوف اعم از خشیت است؛ زیرا به مطلق ترس، خوف گفته می‌شود، اما خشیت به ترسی می‌گویند که از بزرگ شمردن آنچه از آن ترسیده می‌شود، نشأت گرفته و غالبا از روی معرفت و علم است.[۱۴] بعضی از محققان ضمن تأیید این معنا، معتقدند خشیت همیشه از معرفت و علم نشأت می‌گیرد.[۱۵]

تفاوت با رهبت

به نظر برخی از مفسران رهبت، خوفی است که موجب فرار کردن و گریختن شخص می‌شود، اما خشیت سرکشی شخص را مهار می‌کند.[۱۶] راغب اصفهانی معتقد است رهبت، ترسی است که با بر حذر بودن و اضطراب همراه باشد.[۱۷]

کاربردها

ماده «خشی» و مشتقات آن، ۴۸ بار در قرآن کریم استعمال شده است.[۱۸] در ۲۳ مورد از خشیت خداوند(اعم از الله، الرحمن، ربّ) سخن به میان آمده است.[۱۹] در سایر استعمالات قرآنی، خشیت نسبت به امور دیگری مانند خشیت از فقر،[۲۰] خشیت از انفاق،[۲۱] خشیت از کسادی تجارت،[۲۲] خشیت از ایجاد تفرقه[۲۳] و خشیت از ابتلا به گرفتاری[۲۴] کاربرد دارد. به گفته برخی از محققان در قرآن کریم، در مواردی که خشیت از غیرخدا اراده شده باشد، آن امور به صراحت ذکر می‌گردد و در آیاتی که خشیت به صورت مطلق آمده و متعلَّق آن ذکر نشده باشد، مقصود از آن خشیت از خداست.[۲۵]

خشیت در احادیث مورد توجه قرار گرفته و بر آن تأکید شده است. در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) خشیت از خداوند در نهان و آشکار عامل نجات معرفی شده است.[۲۶] حضرت علی(ع) در خطبه‌ای به مسلمانان توصیه فرمود تا خشیت را صفت درونی خود قرار دهند.[۲۷] در روایتی از امام باقر(ع) چشمی که از خشیت خداوند گریسته باشد، چشمی دانسته شده که در روز قیامت گریان نخواهد بود.[۲۸] همچنین در روایاتی از امام صادق(ع) خشیت به‌عنوان باب ورود به تقوا،[۲۹] میراث علم[۳۰] و درست‌ترین عمل معرفی شده است.[۳۱]

آثار

به گفته برخی از محققان، خشیت حقیقی تأثیرات ویژه‌ای هم در رفتار انسان و هم در اندیشه او دارد و آثاری را در زندگی فردی و اجتماعی انسان پدید می‌آورد. از بین رفتن سنگدلی، تضرع در درگاه خداوند، ایجاد و تقویت حیا، تثبیت ایمان، تقویت روحیه خویشتن‌داری و ایجاد روحیه ظلم ستیزی و قیام علیه مستبدان، از جمله آثار خشیت معرفی شده است.[۳۲]

راه‌های دستیابی

علم و معرفت، ذکر، خشوع و تزکیه نفس از عوامل دستیابی خشیت است.

علم و معرفت

مطابق آیه «... إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ ...، از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند.» علم به عنوان یکی از راه‌های رسیدن به خشیت معرفی گردیده و خشیت از غیر عالمان نفی شده است.[۳۳] این معنا در روایات نیز منعکس شده است. از جمله حضرت علی(ع) در روایتی علم را سبب خشیت[۳۴] و امام صادق(ع) علم را دلیلی بر خشیت معرفی کرده‌اند.[۳۵] البته در بعضی از روایات این رابطه متقابل دانسته شده و خشیت سبب کامل شدن علم[۳۶] و یا زیاد شدن علم دانسته شده است.[۳۷]

ذکر

با استناد به آیاتی مانند «إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَی، جز اينكه براى هر كه می‌ترسند، پندى باشد»[۳۸] و «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى،‌ و با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسد»[۳۹] می‌توان به ارتباط عمیق خشیت و ذکر پی برد.[۴۰] ذکر حقیقی که همان احساس حضور بنده در محضر خداوند متعال است، انسان را به خشیت می‌رساند.[۴۱]

خشوع

خشوع حقیقی که همان احساس حقارت در برابر مقام والای خدا است، نوعی رعب و ترس را در پی دارد، که در صورت ادامه یافتن این حالت، آرامشی همراه با خشیت به انسان دست می‌دهد.[۴۲]

تزکیه نفس

در آیات متعددی از قرآن کریم از جمله آیات «فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى وَ أَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى، و بگو آیا سر آن داری که به پاکیزگی گرایی و تو را به سوی پروردگارت راه نمایم تا پروا بداری»[۴۳] تزکیه نفس و طهارت باطنی یکی از راه‌های رسیدن به خشیت معرفی شده است.[۴۴]

موانع دستیابی

قساوت قلب، غفلت از یاد خداوند و ارتکاب گناهان از جمله موانع دستیابی خشیت است.

قساوت قلب

قساوت قلب استعداد خشیت را از بین می‌برد؛ زیرا به گفته برخی از محققان شخصی که قساوت قلب دارد، نور هدایتی در قلب او نیست تا حقیقت را دریابد. قلبی که در آن نور حق وجود نداشته نباشد، آگاهی و معرفت هم نخواهد داشت و بدون معرفت و آگاهی مستعد خشیت الهی نخواهد بود.[۴۵]

غفلت از یاد خدا

همان طور که ذکر و یاد خود، از عوامل مهم دستیابی خشیت الهی است، فراموشی یاد خداوند نیز، از موانع حصول خشیت معرفی شده است. مطابق آموزه‌های دینی اساساً قلب‌های غافل از یاد خدا، مستعدّ هرگونه انحراف دانسته شده است.[۴۶]

ارتکاب معاصی

مطابق بعضی از مستندات ارتکاب معاصی که همان نافرمان‌برداری از خداوند و رسولش است، دوری از خشیت را به دنبال دارد.[۴۷] گناهان پاکی و صفای قلوب را از بین می‌برد و مطابق برخی از روایات هیچ چیزی مانند گناه، قلب را فاسد نمی‌کند.[۴۸]

پانویس

  1. آشیان، «خشیت»، ج۱۵، ص ۵۳۸.
  2. خلیل بن احمد، کتاب العین.
  3. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ذیل خشیة.
  4. قرشی، قاموس قرآن، ذیل خشیة.
  5. مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ذیل خشیة.
  6. «آرام، معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۳۷.
  7. شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج‏۸، ص۴۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج‏۸، ص۶۳۵؛ مغنیة، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج‏۶، ص۲۸۹؛ کاشانی، تفسیر منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج‏۷، ص۴۰۵؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج‏۱۱، ص۲۵؛ عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج‏۷، ص۲۴۱؛ مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، دار إحیاء التراث العربی، ج‏۳، ص۵۵۷؛ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ش، ص ۴۴۹؛ شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ش، ج‏۴، ص۲۶۰؛ انصاریان، تفسیر حکیم، دار العرفان، ج‏۲، ص۶۰.
  8. سوره فاطر، آیه ۲۸.
  9. ترجمه حسین انصاریان؛ ترجمه ناصر مکارم شیرازی؛ ترجمه مشکینی؛ ترجمه محمد مهدی فولادوند.
  10. عسکری، الفروق اللغویة، ۱۴۱۲ق، ص۲۴۱.
  11. جوادی آملی، مقام خشیت، ۱۳۶۹ش، ص۱۳.
  12. برای نمونه رجوع شود به سوره طه، ۶۷ و سوره انفال، آیه ۵۸.
  13. طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج‏۱۱، ص۳۴۳.
  14. مفردات ألفاظ القرآن، ذیل خشیة.
  15. طیب حسینی، «پژوهشی در معنای واژة قرآنی خشیت و تفاوت آن با خوف»، ص۱۲.
  16. قشیری، لطائف الاشارات، ۱۳۸۲ش، ج‏۳، ص۲۰۲.
  17. راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ذیل رهب.
  18. محمد فؤاد عبد الباقی، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، ذیل خشی.
  19. طیب حسینی، «پژوهشی در معنای واژه قرآنی خشیت و تفاوت آن با خوف»، ص۱۴.
  20. سوره اسراء، آیه ۳۱.
  21. سوره اسراء، آیه ۱۰۰.
  22. سوره توبه، آیه ۲۴.
  23. سوره طه، آیه ۲۴.
  24. سوره مائده، آیه ۵۲.
  25. طیب حسینی، «پژوهشی در معنای واژة قرآنی خشیت و تفاوت آن با خوف»، ص۱۵.
  26. شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج‏۱، ص۸۴.
  27. سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۶۶.
  28. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج‏۲، ص۸۰.
  29. مصباح الشریعة، ۱۴۰۰ق، ص ۲۳.
  30. مصباح الشریعة، ۱۴۰۰ق، ص۲۰؛ ابن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی، ۱۴۰۷ق، ص۷۸.
  31. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج‏۲، ص۱۶.
  32. آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۰ - ۲۰۲
  33. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۱ و ۴۲؛ آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۳ و ۲۰۴.
  34. غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۳۹۶.
  35. مصباح الشریعة، ۱۴۰۰ق، ص۲۳.
  36. غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۰.
  37. غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۵۸۴.
  38. سوره طه، آیه ۳.
  39. سوره طه، آیه ۳۱۴.
  40. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۲؛ آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۵.
  41. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۲.
  42. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۳.
  43. سوره نازعات، آیات ۱۸ و ۱۹.
  44. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۳؛ آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۴ و ۲۰۵.
  45. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۵؛ آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۷.
  46. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، ص۴۶؛ آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۷.
  47. آرام، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»ّ، ص۴۶؛ آریان، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، ص۲۰۷.
  48. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج‏۲، ص۲۶۸.

منابع

  • آرام، محمدرضا، «معناشناسی خشیت در قرآن کریم»، در مجله پژوهش‌های اعتقادی کلامی، شماره ۱، بهار ۱۳۹۰ش.
  • آریان، حسین، «خشیت و خوف از دیدگاه قرآن و عرفان»، در مجله ادیان و عرفان، شماره ۱۴، زمستان ۱۳۸۶ش.
  • نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، بیروت، چاپ افست قم، ۱۳۸۷ق.
  • ‏‫آشیان، زهرا، «خشیت»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۱۵، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.‬
  • ‏‫آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، قم، دار الکتاب الاسلامی، [بی‌تا].‬
  • ‏‫شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۶۲ش.‬
  • ‏‫ابن فهد حلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، بیروت، دار الکتاب الاسلامی، [بی‌تا].‬
  • ‏‫انصاریان، حسین تفسیر حکیم، قم، دار العرفان، [بی‌تا].‬
  • ‏‫جوادی‌آملی، عبدالله، مقام خشیت، پاسدار اسلام، ۱۳۶۹ش.‬
  • ‏‫حسینی شیرازی، محمد، تبیین القرآن، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۳ق.‬
  • ‏‫خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، موسسه انتشارات هجرت، [بی‌تا].‬
  • ‏‫راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیة، [بی‌تا].‬
  • ‏‫شیبانی، محمد بن حسن، نهج البیان عن کشف معانی القرآن، قم، نشر الهادی، ۱۴۱۳ق.‬
  • ‏‫طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین، ۱۴۱۷ق.‬
  • ‏‫طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.‬
  • ‏‫طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، [بی‌تا].‬
  • ‏‫طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.‬
  • ‏‫طیب‌حسینی، سیدمحمود، «پژوهشی در معنای واژة قرآنی خشیت و تفاوت آن با خوف»، در مجله کتاب قیم، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.‬
  • ‏‫عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تهران، انتشارات صدوق، ۱۳۶۰ش.‬
  • ‏‫عسکری، حسن بن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، موسسة النشر الاسلامی‬، ۱۴۱۲ق.‬
  • ‏‫قرشی بنابی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.‬
  • ‏‫گیلانی، عبد الرزاق بن محمد هاشم، مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه منسوب به امام جعفر صادق(ع)، تهران، پیام حق، ۱۳۷۷ش.‬
  • ‏‫مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، ۱۳۸۵ش.‬
  • ‏‫مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، [بی‌تا].‬
  • ‫مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.‬