انفاق
اِنْفاق به معنای دادن مال و اموال در راه خدا است که در مصارف نیکوکارانه مصرف میشود. این مفهوم وسیعتر از صدقه است و شامل تقویت فرهنگ اسلام و سایر نیازهای اجتماعی نیز میگردد. برخی مفسران معتقدند که انفاق اختصاص به اموال ندارد و از هر چیزی که رزق الهی است میتوان برای آن استفاده کرد. انفاق در قرآن و سیره اهل بیت(ع) بهعنوان یک عمل مهم برای برپایی عدالت اجتماعی و تقویت ایمان و برادری در جامعه تأکید شده است. بر پایه روایات اسلامی، اهل بیت(ع) بهویژه حضرت محمد(ص) و امام علی(ع) شیعیان را به انفاق مال در راه خدا و کمک به نیازمندان تشویق کردهاند، و گفته شده که انفاق بدون منّت و با اخلاص مورد پسند خداوند است.
انفاق در زندگی اهل بیت(ع) نیز نمونههای فراوانی دارد؛ از جمله امام علی(ع) که هزار برده را آزاد کرد و چشمههایی در ینبع برای حاجیان ایجاد کرد، امام حسن(ع) که تمام دارایی خود را دو بار در راه خدا بخشید، و امام سجاد(ع) که شبانه به فقرا کمک میکرد. در فرهنگ شیعه، انفاق در پیادهروی اربعین و فعالیتهای خیریه در ایران نیز نمایان است؛ جایی که شیعیان در تأمین نیازهای زائران امام حسین(ع) و برگزاری مراسمات خیریه مشارکت فعال دارند. گزارشها نشان میدهد که در سال ۱۴۰۲ش بیش از ۳۰ هزار مؤسسه خیریه و ۷۰ هزار تشکل اجتماعی مردمی در ایران وجود دارد و مردم به طور گسترده به صدقه و انفاق در راستای کمک به نیازمندان و تأمین اهداف اجتماعی پرداختهاند.
مفهومشناسی و جایگاه قرآنی
انفاق به معنای دادن مال و اموال در راه خدا است که در مصارف نیکوکارانه مصرف میشود.[۱] گفته شده که مفهوم انفاق وسیعتر از مفهوم صدقه است و شامل مواردی همچون خرجکردن برای تقویت فرهنگ اسلام نیز میشود.[۲] برخی از مفسران معتقدند بر پایه آیه ۳ سوره بقره،[۳] آیه ۳ سوره انفال[۴] و آیه ۲۵۴ سوره بقره[۵] انفاق اختصاص به اموال ندارد و از هر چیزی که رزق الهی است میتوان برای انفاق استفاده کرد.
به گفته سیده نصرت امین، افراط و تفریط در انفاق نکوهش شده و حد وسط آن سخاوت نام دارد.[۶] برای بیان نمونههای واجب و مستحب انفاق، مواردی چون خمس و زکات، کفاره، وقف، وصیت، هدیه و حتی صدقه اشاره شده است.[۷]
انفاق از مهمترین مسائل اسلام و باعث نجات از عذاب در قیامت توصیف شده است.[۸] گفته شده بیش از ۸۰ آیه قرآن به موضوع انفاق پرداخته است.[۹] آیه ۲۶۱ سوره بقره پاداش انفاق با اخلاص را تا ۷۰۰ برابر و بیشتر وعده میدهد.[۱۰] گفته شده براساس آیات قرآنی هر مومنی باید مال افزون بر هزینههای لازم زندگی را انفاق کند و خدا گروه ثروتاندوزی را که انفاق نمیکند به عذابی دردناک وعده داده است.[۱۱]
برپایه سخن مفسران درباره آیه ۲۶۲ سوره بقره انفاق در راه خدا در صورتی قبول میشود که بدون منّت و اذیت از سوی انفاقکننده باشد.[۱۲] همچنین اخلاص فرد انفاقکننده و حلالبودن مالی که خرج میشود از شرایط پذیرش انفاق در نزد خدا دانسته میشود.[۱۳] انفاق در متون فقهی به معنای خرج کردن مال بوده و بیشتر در مورد دادن نفقه به کار میرود.[۱۴]
مهمترین موارد مصرف انفاق
پژوهشگران مهمترین موارد مصرف انفاق را معرفی کردهاند. از جمله:[۱۵]
- والدین و خویشاوندان
- یتیمان
- فقرا و مساکین
- درراهماندگان
- مهاجران در راه خدا
- آزادی بردگان
- جهاد
- کمک و دلجویی از برخی کافران
اهداف و آثار انفاق
به باور برخی محققان، تشویق به انفاق در آیات قرآن بخشی از برنامه اسلام برای برپایی عدالت اجتماعی و تقویت ایمان و برادری در جامعه است.[۱۶] سید علی خامنهای انفاق را خرجکردنی میداند که به رفع یک نیاز واقعی در جامعه کمک کند.[۱۷] هدف انفاقکننده براساس آیه ۲۶۵ سوره بقره، کسب رضایت خدا و پرورش فضایل انسانی است.[۱۸] همچنین، انفاق را کاری از طرف افراد هوشمند میدانند که نیازها و خلاءها را شناسایی کرده و برای رفع آنها اقدام میکنند.[۱۹]
آثار فردی و اجتماعی انفاق شامل موارد زیر است:
- تزکیه نفس: انفاق سبب پاکشدن نفس از رذایل اخلاقی است (آیه ۱۰۳ سوره توبه).[۲۰]
- آرامش روحی: براساس آیه ۲۶۵ سوره بقره، انفاق موجب آرامش روحی میشود.[۲۱]
- تعدیل ثروت: انفاق باعث توزیع عادلانه ثروت و جلوگیری از تجمع آن در دست ثروتمندان میشود.[۲۲]
- جبران و افزایش مال: با استناد به آیه ۳۹ سوره سبا، انفاق باعث افزایش مال انفاقکننده میشود.[۲۳]
- تامین امنیت اجتماعی: انفاق برای جهاد و آمادگی نظامی به تأمین امنیت اجتماعی کمک میکند.[۲۴]
- پاداش در آخرت: انفاق به پاداش در آخرت منجر میشود.[۲۵]
انفاق در سیره اهل بیت(ع) و فرهنگ شیعیان
اهل بیت(ع) در بسیاری از روایات، شیعیان را به خرجکردن مال در راه خدا[۲۶] و عادتدادن کودکان به انفاق و صدقهدادن سفارش کردهاند.[۲۷] حضرت محمد(ص) نیز در حدیثی بیان کرده که کسی که یک درهم در راه خدا بدهد، خداوند برای او ۷۰۰ حسنه در نامه عملش مینویسد.[۲۸] امام علی(ع) نیز تشویق به انفاق میکند و میفرماید: خوشا به حال کسی که مال افزون بر نیاز خود را انفاق کند.[۲۹] به باور علی کورانی، اهلبیت(ع) با واجبکردن خمس بر شیعیان، به گسترش فرهنگ انفاق در میان آنان پرداختهاند.[۳۰]
نمونههای انفاق در زندگی اهل بیت(ع)
نمونههای زیادی از انفاق در زندگی اهل بیت(ع) گزارش شده است نظیر:
- امام علی(ع) از دسترنج خود هزار برده را آزاد کرد و صد چشمه در ینبع ایجاد کرد که برای حاجیان مفید باشد. همچنین چاههایی در مسیر مکه و کوفه حفر کرد.[۳۱]
- امام حسن(ع) دو بار تمام دارایی خود را در راه خدا بخشید و سه بار نیز اموالش را میان خود و نیازمندان تقسیم کرد.[۳۲]
- امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) برای شفای حسنین(ع)، سه روز روزه گرفتند و غذاهای خود را به مسکین، یتیم و اسیر دادند.[۳۳]
- امام سجاد(ع) شبانه غذاهایی بر دوش خود میگذاشت و به فقرا میرساند و میفرمود که صدقه در شب غضب خدا را خاموش میکند.[۳۴]
فرهنگ انفاق در میان شیعیان
فرهنگ انفاق در میان شیعیان در زمینههای مختلفی ظهور دارد. بر پایه گزارشات شیعیان و میزبانان در پیادهروی اربعین انچه در توانشان هست را به زائران میلیونی امام حسین(ع) میبخشند و غذا، آب و اسکان آنان را تامین میکنند.[۳۵] به گزارش احمد شرفخانی، مسؤول مرکز امور خیریه سازمان اوقاف ایران در سال ۱۴۰۲ش بیش از ۳۰ هزار مؤسسه خیریه و ۷۰ هزار تشکل اجتماعی مردمی و خیراندیش در این کشور فعالیت داشتهاند. به گفته وی ۲۰۰ هزار موقوفه با سابقه بیش از هزار سال و حداقل ۲۴۰۰ مورد وقف در هر سال در ایران وجود دارد.[۳۶] در سال ۱۳۸۶ش با نظرسنجی از مردم تهران مشخص شد ۹۶ درصد آنان صدقه میدهند.[۳۷]
پانویس
- ↑ احمدی، و بند علی، «انفاق»، ص ۵۵۷.
- ↑ «تفاوت انفاق و صدقه»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی.
- ↑ مطهری، آشنایی با قرآن (۲)، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
- ↑ خامنهای، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ۱۳۹۲ش، ص۷۲.
- ↑ مدرسی، الفقه الاسلامی دراسة استدلالیة فی فقه الخمس و احکام الانفاق و الاحسان، ۱۴۳۴ق، ص۲۵.
- ↑ بانوی اصفهانی، مخزن العرفان، ۱۳۶۱ش، ج۷، ص۳۰۲.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ۳۸۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۲.
- ↑ افسای، «انفاق از منظر قرآن و عترت»، در مجله فرهنگ کوثر، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۷۶ش،ص۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۲ ـ ۳۱۳.
- ↑ بناء رضوی، طرح تحلیلی اقتصاد اسلامی، ۱۳۶۷ش، ص۱۲۰ ـ ۱۲۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۸.
- ↑ صادقی فدکی، سیمای شیعه از نگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۹۲ش، ص۴۱۴ و ۴۱۶.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م، ج۱۸، ص۲۹۳.
- ↑ رضوی، «انفاق ـ همایش دانشنامه امام رضا(ع)»، ص۶۱۹.
- ↑ میرعظیمی، انفاق از دیدگاه اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۱۲.
- ↑ خامنهای، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ۱۳۹۲ش، ص۵۳ و ۷۱.
- ↑ افسای، «انفاق از منظر قرآن و عترت»، ص۵۴.
- ↑ خامنهای، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ۱۳۹۲ش، ص۵۵.
- ↑ احمدی و بندعلی، «انفاق»، ص۵۶۱.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ۱۳۹۵ش، ج۵، ص۲۵۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۸.
- ↑ خارستانی و سیفی،،«فلسفه انفاق در اسلام»، در مجله: راهبرد توسعه، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۳ش، ص ۱۶۵.
- ↑ خارستانی و سیفی، «فلسفه انفاق در اسلام»، در مجله: راهبرد توسعه، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۳ش، ص ۱۶۳.
- ↑ محدثی، انفاق، ۱۳۹۱ش، ص۲۵ و ۲۶.
- ↑ صادقی فدکی، سیمای شیعه از نگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۹۲ش، ص۴۰۴؛ میرعظیمی، انفاق از دیدگاه اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۵۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، موسوعة احکام الاطفال و ادلتها، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۴۸۶.
- ↑ شیخ طوسی، أمالی، ۱۴۱۴ق، ص۱۸۳.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۲۸۳.
- ↑ کورانی، فرهنگ موضوعى احاديث امام مهدى(عج)، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۵۳.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب، ۱۳۷۶ق، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۹.
- ↑ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۲۷-۵۲۹؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۷۰.
- ↑ ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۹۳.
- ↑ فهم معنای شیعه در پیادهروی اربعین، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ هزار مؤسسه خیریه و تشکل خیراندیش در کشور فعالیت دارند، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «سنت مستحبی که شرط ایمان است/ ۹۶ درصد مردم صدقه میگیرند»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، نجف، مطبعه حیدریه، ۱۳۷۶ق.
- احمدی، حسین، و بندعلی، سعید، «انفاق»، در دائرة المعارف قرآن کریم، ج۴، بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۲ش.
- افسای، محمدجعفر، «انفاق از منظر قرآن و عترت»، در مجله فرهنگ کوثر، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۷۶ش.
- بانو امین، سیده نصرت بیگم، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
- بناء رضوی، مهدی، طرح تحلیلی اقتصاد اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- «تفاوت انفاق و صدقه»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۳ش.
- جمعی از نویسندگان، موسوعة احکام الاطفال و ادلتها، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
- خارستانی، اسماعیل و سیفی، فاطمه، «فلسفه انفاق در اسلام»، در مجله: راهبرد توسعه، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۳ش.
- خامنهای، سید علی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران، مؤسسه فرهنگی ایمان جهادی، ۱۳۹۲ش.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارناووط، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- رضوی، سید عباس، «انفاق»، در دانشنامه امام رضا(ع)، ج۲، قم، ۱۳۹۶ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- «سنت مستحبی که شرط ایمان است/ ۹۶ درصد مردم صدقه میگیرند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۲۱ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، أمالی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- صادقی فدکی، جعفر، سیمای شیعه از نگاه اهل بیت(ع)، قم، آشیانه مهر، ۱۳۹۲ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- فهم معنای شیعه در پیادهروی اربعین، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۹ دی ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
- کورانی عاملی، علی، فرهنگ موضوعى احاديث امام مهدى(عج)، ترجمه: حسين نائينى، قم، نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
- کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- مؤسسه دایرة معارف الفقه الاسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت، مؤسسه دایرة معارف الفقه الاسلامی، قم، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م
- محدثی، جواد، انفاق، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، الفقه الاسلامی دراسة استدلالیة فی فقه الخمس و احکام الانفاق و الاحسان، بیروت، مرکز العصر، ۱۴۳۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، علی اکبر و محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، بوستان کتاب، قم، ۱۳۹۵ش.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن (۲)، تهران، انتشارات صدرا، چاپ شانزدهم، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
- میرعظیمی، سید جعفر، انفاق از دیدگاه اسلام، نمونه، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- هزار مؤسسه خیریه و تشکل خیراندیش در کشور فعالیت دارند، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ش.