انفاق
انفاق در منابع اسلامی به معنای بخشش مال یا دیگر نعمت‌ها در راه خدا و برای کسب رضای الهی است و از اعمال عبادی و اخلاقی به شمار می‌رود. قرآن و روایات مسلمانان را به کمک به نیازمندان و هزینه کردن در امور خیر تشویق کرده‌اند. انفاق می‌تواند فردی یا اجتماعی باشد و مصادیقی مانند کمک به نیازمندان، تأمین برخی نیازهای عمومی و حمایت از امور خیر را دربرگیرد. در آموزه‌های اسلامی، رعایت نیت الهی و پرهیز از منت گذاشتن و آزار گیرنده از آداب انفاق دانسته شده است. برخی مفسران نیز مفهوم انفاق را به مال محدود ندانسته و استفاده از دیگر نعمت‌ها و امکانات در راه خیر را از مصادیق آن دانسته‌اند.
در منابع اسلامی، نمونه‌هایی از بخشش و کمک به نیازمندان در سیره اهل‌بیت(ع) گزارش شده است؛ از جمله درباره امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام سجاد(ع). این گزارش‌ها در فرهنگ شیعه از نمونه‌های انفاق و کمک به دیگران به شمار می‌روند. انفاق در میان شیعیان در قالب‌هایی مانند کمک به نیازمندان، فعالیت‌های خیریه، وقف و مشارکت در تأمین نیازهای زائران نیز نمود دارد.
مفهوم‌شناسی و جایگاه قرآنی
انفاق به‌معنای بخشش مال یا دیگر نعمت‌های الهی در راه خداست.[۱] این مفهوم در کاربرد قرآنی گسترده‌تر از صدقه دارد و مواردی مانند کمک به نیازمندان و هزینه کردن در امور خیر و دینی را نیز دربرمی‌گیرد.[۲] برخی مفسران با استناد به آیاتی مانند آیه ۳ سوره بقره،[۳] آیه ۳ سوره انفال[۴] و آیه ۲۵۴ سوره بقره[۵] انفاق را به مال محدود ندانسته و استفاده از دیگر نعمت‌ها و امکانات الهی در راه خیر را نیز از مصادیق آن دانسته‌اند.
انفاق از اعمال مورد تأکید قرآن و از عوامل برخورداری از پاداش الهی معرفی شده است.[۶] بیش از ۸۰ آیه قرآن به این موضوع مرتبط دانسته شده است.[۷] در آیه ۲۶۱ سوره بقره، برای انفاق در راه خدا پاداشی تا هفتصد برابر و بیشتر بیان شده است.[۸] در برخی تفاسیر نیز ثروت‌اندوزی و خودداری از انفاق نکوهش شده است.[۹]
در منابع اسلامی، انفاق به صورت‌های واجب و مستحب مطرح شده است. زکات، خمس و برخی کفاره‌ها از نمونه‌های انفاق واجب و وقف، وصیت، هدیه و صدقه از نمونه‌های انفاق مستحب دانسته شده‌اند.[۱۰]
بر پایه آیه ۲۶۲ سوره بقره، انفاق در راه خدا نباید با منت گذاشتن یا آزار گیرنده همراه باشد.[۱۱] قرآن همچنین از اسراف در بخشش و خودداری از انفاق نکوهش کرده است.[۱۲] اخلاص انفاق‌کننده و حلال بودن مالی که انفاق می‌شود نیز از شرایط مؤثر در پذیرش آن نزد خداوند دانسته شده است.[۱۳]
در اصطلاح فقهی، انفاق به معنای هزینه کردن مال است و در بسیاری از مباحث فقهی، به‌ویژه در بحث نفقه، به کار می‌رود.[۱۴]
مهم‌ترین موارد مصرف انفاق
در منابع اسلامی، برای انفاق مصارف گوناگونی بیان شده است؛ از جمله کمک به والدین و خویشاوندان، یتیمان، فقرا و مساکین، درراه‌ماندگان و مهاجران در راه خدا، همچنین آزادی بردگان، جهاد و کمک و دلجویی از برخی غیرمسلمانان.[۱۵]
اهداف و آثار انفاق
بر اساس آیه ۲۶۵ سوره بقره، انفاق با اهدافی مانند کسب رضایت خداوند و پرورش فضایل اخلاقی مرتبط دانسته شده است.[۱۶] برخی پژوهشگران، تشویق به انفاق را از آموزه‌های اسلام برای تقویت عدالت اجتماعی، ایمان و همبستگی میان افراد جامعه می‌دانند.[۱۷] همچنین در آیات و روایات، برای انفاق آثاری مانند تزکیه نفس در آیه ۱۰۳ توبه،[۱۸] تعدیل ثروت،[۱۹] کمک به تأمین برخی نیازهای اجتماعی،[۲۰] برخورداری از پاداش اخروی[۲۱] و جبران الهیِ مال انفاق‌شده با استناد به آیه ۳۹ سبأ[۲۲] بیان شده است. بر پایه برخی دیدگاه‌ها، انفاق می‌تواند در تأمین امنیت اجتماعی و نیازهای دفاعی جامعه نیز نقش داشته باشد.[۲۳] سید علی خامنه‌ای انفاق را خرج‌کردنی می‌داند که به رفع یک نیاز واقعی در جامعه کمک کند.[۲۴]
انفاق در سیره اهل‌بیت(ع)
اهل‌بیت(ع) در روایات، شیعیان را به خرج‌کردن مال در راه خدا[۲۵] و عادت‌دادن کودکان به انفاق و صدقه‌دادن[۲۶] سفارش کرده‌اند. حضرت محمد(ص) نیز در حدیثی بیان کرده که کسی که یک درهم در راه خدا بدهد، خداوند برای او ۷۰۰ حسنه در نامه عملش می‌نویسد.[۲۷] امام علی(ع) نیز تشویق به انفاق می‌کند و می‌فرماید: خوشا به حال کسی که مال افزون بر نیاز خود را انفاق کند.[۲۸] به باور علی کورانی، اهل‌بیت(ع) با واجب‌کردن خمس بر شیعیان، به گسترش فرهنگ انفاق در میان آنان پرداخته‌اند.[۲۹]
در منابع اسلامی نمونه‌هایی از انفاق در زندگی اهل‌بیت(ع) گزارش شده است؛ از جمله:
- امام علی(ع): آزاد کردن هزار برده و حفر چاه‌های آب در ینبع و مسیر مکه و کوفه برای استفاده عمومی.[۳۰]
- امام حسن(ع): دو بار تمام دارایی خود را در راه خدا بخشید و سه بار نیز اموالش را میان خود و نیازمندان تقسیم کرد.[۳۱]
- امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س): در ماجرای نذر برای شفای حسنین(ع)، سه روز روزه گرفتند و غذای خود را به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند.[۳۲]
- امام سجاد(ع) شبانه برای فقرا غذا می‌برد و می‌فرمود که صدقه در شب غضب خدا را خاموش می‌کند.[۳۳]
فرهنگ انفاق در میان شیعیان
انفاق در میان شیعیان در قالب‌هایی مانند صدقه، وقف، فعالیت‌های خیریه و کمک به نیازمندان انجام می‌شود. یکی از نمونه‌های معاصر آن، مشارکت مردم در تأمین غذا، آب و محل اسکان زائران در پیاده‌روی اربعین است.[۳۴] در ایران نیز مؤسسات خیریه، تشکل‌های مردمی و موقوفات در فعالیت‌های خیرخواهانه نقش دارند. بر پایه گزارشی در سال ۱۴۰۲ش، بیش از ۳۰ هزار مؤسسه خیریه و ۷۰ هزار تشکل اجتماعی مردمی و خیراندیش در ایران فعالیت داشته‌اند.[۳۵] در یک نظرسنجی در تهران در سال ۱۳۸۶ش نیز ۹۶ درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کردند که صدقه می‌دهند.[۳۶]
پانویس
- ↑ احمدی، و بند علی، «انفاق»، ص ۵۵۷.
- ↑ «تفاوت انفاق و صدقه»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی.
- ↑ مطهری، آشنایی با قرآن (۲)، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
- ↑ خامنه‌ای، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ۱۳۹۲ش، ص۷۲.
- ↑ مدرسی، الفقه الاسلامی دراسة استدلالیة فی فقه الخمس و احکام الانفاق و الاحسان، ۱۴۳۴ق، ص۲۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۲.
- ↑ افسای، «انفاق از منظر قرآن و عترت»،ص۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۲ ـ۳۱۳.
- ↑ بناء رضوی، طرح تحلیلی اقتصاد اسلامی، ۱۳۶۷ش، ص۱۲۰ ـ ۱۲۱.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ۳۸۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۱۸.
- ↑ سوره اسراء، آیه۲۹.
- ↑ صادقی فدکی، سیمای شیعه از نگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۹۲ش، ص۴۱۴ و ۴۱۶.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م، ج۱۸، ص۲۹۳.
- ↑ رضوی، «انفاق ـ همایش دانشنامه امام رضا(ع)»، ص۶۱۹.
- ↑ افسای، «انفاق از منظر قرآن و عترت»، ص۵۴.
- ↑ میرعظیمی، انفاق از دیدگاه اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۱۲.
- ↑ احمدی و بندعلی، «انفاق»، ص۵۶۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۸.
- ↑ خامنه‌ای، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ۱۳۹۲ش، ص۵۳ و ۷۱.
- ↑ محدثی، انفاق، ۱۳۹۱ش، ص۲۵ و ۲۶.
- ↑ خارستانی و سیفی، «فلسفه انفاق در اسلام»، ص۱۶۵.
- ↑ خارستانی و سیفی، «فلسفه انفاق در اسلام»، ص۱۶۳.
- ↑ خامنه‌ای، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ۱۳۹۲ش، ص۵۳ و ۷۱.
- ↑ صادقی فدکی، سیمای شیعه از نگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۹۲ش، ص۴۰۴؛ میرعظیمی، انفاق از دیدگاه اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۵۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، موسوعة احکام الاطفال و ادلتها، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۴۸۶.
- ↑ شیخ طوسی، أمالی، ۱۴۱۴ق، ص۱۸۳.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۲۸۳.
- ↑ کورانی، فرهنگ موضوعى احاديث امام مهدى(عج)، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۵۳.
- ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب، ۱۳۷۶ق، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۹.
- ↑ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۲۷-۵۲۹؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۷۰.
- ↑ ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۹۳.
- ↑ فهم معنای شیعه در پیاده‌روی اربعین، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ هزار مؤسسه خیریه و تشکل خیراندیش در کشور فعالیت دارند، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «سنت مستحبی که شرط ایمان است/ ۹۶ درصد مردم صدقه می‌گیرند»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، نجف، مطبعه حیدریه، ۱۳۷۶ق.
- احمدی، حسین، و بندعلی، سعید، «انفاق»، در دائرة المعارف قرآن کریم، ج۴، بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۲ش.
- افسای، محمد‌جعفر، «انفاق از منظر قرآن و عترت»، در مجله فرهنگ کوثر، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۷۶ش.
- بانو امین، سیده نصرت بیگم، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
- بناء رضوی، مهدی، طرح تحلیلی اقتصاد اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- «تفاوت انفاق و صدقه»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۳ش.
- جمعی از نویسندگان، موسوعة احکام الاطفال و ادلتها، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
- خارستانی، اسماعیل و سیفی، فاطمه، «فلسفه انفاق در اسلام»، در مجله: راهبرد توسعه، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۳ش.
- خامنه‌ای، سید علی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران، مؤسسه فرهنگی ایمان جهادی، ۱۳۹۲ش.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارناووط، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- رضوی، سید عباس، «انفاق»، در دانشنامه امام رضا(ع)، ج۲، قم، ۱۳۹۶ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- «سنت مستحبی که شرط ایمان است/ ۹۶ درصد مردم صدقه می‌گیرند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۲۱ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، أمالی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- صادقی فدکی، جعفر، سیمای شیعه از نگاه اهل بیت(ع)، قم، آشیانه مهر، ۱۳۹۲ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- فهم معنای شیعه در پیاده‌روی اربعین، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۹ دی ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
- کورانی عاملی، علی، فرهنگ موضوعى احاديث امام مهدى(عج)، ترجمه: حسين نائينى، قم، نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
- کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- مؤسسه دایرة معارف الفقه الاسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت، مؤسسه دایرة معارف الفقه الاسلامی، قم، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م
- محدثی، جواد، انفاق، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، الفقه الاسلامی دراسة استدلالیة فی فقه الخمس و احکام الانفاق و الاحسان، بیروت، مرکز العصر، ۱۴۳۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، علی اکبر و محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، بوستان کتاب، قم، ۱۳۹۵ش.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن (۲)، تهران، انتشارات صدرا، چاپ شانزدهم، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
- میرعظیمی، سید جعفر، انفاق از دیدگاه اسلام، نمونه، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- هزار مؤسسه خیریه و تشکل خیراندیش در کشور فعالیت دارند، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ش.