آیه ۱۱ سوره فاطر
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | فاطر |
| شماره آیه | ۱۱ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| موضوع | مراحل آفرینش انسان |
| آیات مرتبط | آیه ۶۷ سوره غافر • آیه ۵ سوره حج • آیه ۱۴ سوره الرحمن • آیات ۷ و ۸ سوره سجده • آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مؤمنون |
آیه ۱۱ سوره فاطر به مراحل هفتگانه آفرینش انسان (خاک، نطفه، زوجیت، بارداری، تولد، زندگی و مرگ) اشاره دارد و انجام آنها را برای خدا امری آسان میشمارد. توجه به این مراحل را موجب تقویت اعتقاد به توحید و معاد و دوری از غفلت و تکبر دانستهاند.
در این آیه، به ثبتشدن طول عمر انسانها در لوح محفوظ اشاره شده است. در روایاتی که ذیل این آیه نقل شده، اموری همچون صله رحم و صدقه موجب افزایش عمر و قطع رحم و بیاحترامی به پدر و مادر موجب کوتاهشدن آن دانسته شده است.
عالمان دین در مباحث مختلفی مثلِ امکان تغییر سرنوشت، اثبات بداء، اثبات طول عمر امام زمان(ع) و اعجاز علمی قرآن به این آیه استناد کردهاند.
معرفی آیه و جایگاه آن در معارف اسلامی
آیه ۱۱ سوره فاطر به مراحل عجیب آفرینش انسان اشاره دارد و انجام همه آنها را برای خداوند آسان میشمارد.[۱] با توجه به آیات قبل سوره فاطر که در مورد توحید، معاد و صفات خدا بود، گفته شده اشاره به آیات اَنفُسی (نشانههایی که در وجود خود انسان است) در این آیه، هم انسان را به مبدأ عالم (توحید) متصل میکند و هم دلایل زندهای بر امکان معاد است.[۲] همچنین توجه به این مراحل را موجب دوری از غفلت، غرور و تکبر دانستهاند.[۳]
﴿وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ١١﴾ [فاطر:11]|﴿و خدا[ست که] شما را از خاکی آفرید سپس از نطفهای آنگاه شما را جفت جفت گردانید و هیچ مادینهای بار نمیگیرد و بار نمینهد مگر به علم او و هیچ سالخوردهای عمر دراز نمییابد و از عمرش کاسته نمیشود مگر آنکه در کتابی [مندرج] است در حقیقت این [کار] بر خدا آسان است ١١﴾
به این آیه در مباحث مختلف کلامی ازجمله امکان تغییر سرنوشت و اثبات بداء[۴] استناد شده است.[۵] همچنین برخی طول عمر امام زمان(ع) را با فقره عمر کوتاه و بلند انسانها[۶] و اعجاز علمی قرآن را با بحث خلقت انسان از خاک و نطفه و قانون زوجیت در این آیه[۷] اثبات کردهاند.
مراحل آفرینش انسان
در این آیه به هفت مرحله پیچیده از خلقت بشر یعنی خاک، نطفه، زوجیت (تکثیر و تداوم نسل)، بارداری، وضع حمل (تولد)، زندگی دنیوی (عمر کوتاه یا بلند) و مرگ اشاره شده است.[۸]
مفسّران در مورد زوجیت مطرحشده در این آیه، چند احتمال مطرح کردهاند؛ از جمله آفرینش انسان از زن و مرد،[۹] یا مقدّرکردن ازدواج برای انسانها،[۱۰] و یا آفرینش انسانها در اصناف و تیرههای گوناگون.[۱۱] همچنین در این آیه به آگاهی کامل خداوند از بارداری زن حامله و وضع حمل او[۱۲] و نیز به ثبتشدن مقدار عمر همه انسانها در لوح محفوظ اشاره شده است.[۱۳] بر اساس روایات تفسیری که ذیل این آیه نقل شده،[۱۴] برخی کارها همچون صله رحم و صدقه موجب افزایش عمر و برخی مثل قطع رحم و بیاحترامی به پدر و مادر موجب کوتاهشدن آن میشود.[۱۵]
در پایان آیه تأکید میشود که انجام این کارها بر خدایی که علم و قدرتی بیانتها دارد، آسان است. به گفته محمدحسین طباطبایی، مؤلف المیزان، آسانبودن این امور برای خدا هم دلیلی بر مطالب قبل است و هم بیانگر مضمون کل آیه است که خدواند با بیان این مراحل نشان میدهد بر کلیات حوادث و جزئيات آن تسلط دارد و آنها را تدبیر میکند.[۱۶]
چگونگی آفرینش انسان از خاک
در مورد چگونگی آفرینش انسان از خاک چند احتمال مطرح شده است:
- خلقت انسان بهگونهایست که با چندین واسطه، در نهایت به خاک میرسد.[۱۷]
- هر چیزی را به اصل و ریشه آن نسبت میدهند و حضرت آدم(ع) (انسان نخستین و پدر همه انسانها) از خاک آفریده شده است.[۱۸]
- این آیه تنها به آفرینش حضرت آدم(ع) اشاره دارد.[۱۹]
- خلقت اجمالی انسانها از خاک و خلقت تفصیلی آنان از نطفه است.[۲۰]
- مواد تشکیلدهنده جسم انسان یا نطفه انسان و یا موادی که انسان از آن تغذیه میکند از خاک است.[۲۱]
بحث از آفرینش انسان (از خاک یا نطفه) در آیات دیگری از قرآن، ازجمله آیه ۶۷ سوره غافر، آیه ۵ سوره حج، آیه ۱۴ سوره الرحمن، آیات ۷ و ۸ سوره سجده و آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مؤمنون نیز مطرح شده است.[۲۲]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۰-۲۰۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۳-۲۰۴.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۹، ص۴۸۲.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۱.
- ↑ سبحانی، الانصاف، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۳۷۳-۳۷۴.
- ↑ جهان مهین، «طول عمر امام مهدی(ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی»، درسهایی از مکتب اسلام.
- ↑ نجار، اعجاز علمی قرآن کریم، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۲-۱۹۷؛ رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۲۶۰-۲۸۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۰-۲۰۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۱.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵-۲۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۱؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵-۲۶.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۵۴-۳۵۶.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۹، ص۴۸۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵-۲۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۳۰.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۳۴۹؛ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۳۹۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۰۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۷، ص۲۵.
منابع
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- جهان مهین، شکرالله، «طول عمر امام مهدی(ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی»، درسهایی از مکتب اسلام، شماره ۶۶۱، خرداد ۱۳۹۵ش.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، رشت، کتاب مبین، ۱۳۸۳ش.
- سبحانی، جعفر، الانصاف فی مسائل دام فیها الخلاف، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- کاشانی، ملا فتحالله، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمدحسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- نجار، زعلول، اعجاز علمی قرآن کریم، مترجمان: علی عباسی و آیت خزائی، قم، نشر معارف، ۱۳۸۸ش.