مراقبه

مقاله قابل قبول
استناد ناقص
از ویکی شیعه

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه اطعامآیه نبأآیه نجواآیه مشیتآیه برآیه اصلاح ذات بینآیه ایثار


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصخشیتحلمزهدشجاعتعفتانصافاصلاح ذات البینعیب‌پوشی


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیسید عبدالحسین دستغیبمحمدتقی بهجتعلی‌اکبر مشکینیمحمدرضا مهدوی کنی


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادةالمراقبات

مُراقبه اصطلاحی به قدمت چندین قرن در عرفان اسلامی به معنای مواظبت بر تمامی اعمال، گفتار و اندیشه‌ها برای سرپیچی نکردن از دستورات الهی است. مراقبه، مرحله دوم از مراحل سه‌گانه سلوک (مشارطه، مراقبه و محاسبه) است. علمای اخلاق با استناد به برخی آیات و روایات، مراقبه را از ضروریات سلوک می‌دانند.

کلمه مراقبه متعلق به ادبیات عرفانی اسلامی است ، اما در چند دهه اخیر برخی علاقمندان به ادیان شرقی برای اصطلاحاتی همچون مدیتیشن (Meditation) ،چن و یا ذن (Zen) ، به غلط ، از اصطلاح تخصصی مراقبه استفاده کردند.[۱]

چیستی

مراقبه، مواظبت در انجام اعمال است تا بر خلاف دستورات الهی نباشند. در مراقبه بنده به این نکته توجه دارد که خداوند بر ظاهر و باطن اعمال وی و آن چه در قلبش می‌گذرد، آگاه است.[۲] علمای اخلاق بر مراقبه تأکید داشته و با استناد به آیات و روایات، آن را از امور ضروری‌ سلوک می‌دانند.[۳] از جمله

  • آیه ۱۴ سوره علق: أَ لَمْ یعْلَمْ بِأَنَّ اللّٰهَ یَریٰ (آیا او ندانست که خداوند (همه اعمالش را) می‌بیند؟)
  • حدیثی از رسول خدا(ص): «خدا را به گونه‌ای عبادت كن كه گویا او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی، او تو را می‌بیند.»[۴][منبع بهتری نیاز است]

در اثر مراقبه، حالتی پیش می‌آید که مراقبه کننده با معرفت، دل، پیوسته (حضور در محضر) مراقَب (خداوند) را رعایت می‌کند و به او اشتغال و توجه داشته و به وی بازگشت دارد.[۵][منبع بهتری نیاز است]


مراتب

برای مراقبه مراتبی ذکر کرده‌اند:

  1. انجام واجبات و ترک محرمات
  2. انجام هر کاری برای رضایت خداوند و اجتناب از امور لهو و لعب
  3. ناظر دیدن خداوند در همه حال و اعتراف به این‌که خداوند در همه جا حاضر و ناظر مخلوقات است.
  4. عالی‌ترین مرتبه مراقبه آن است که سالک خود، خدا را ناظر ببیند و اجمالاً جمال الهی را مشاهده کند.[۶]

برخی معتقدند که در اثر مراقبه تام و اهتمام به آن، توحید افعالی، توحید صفاتی، توحید اسماء و توحید ذات برای سالک منکشف می‌شود.[۷]

تفاوت مراقبه در عرفان اسلامی با مدیتیشن و ذن

مترجمان علاقمند به ادیان شرقی کلمه تخصصی مراقبه را برای اشاره به اصطلاحات تخصصی بودایی که با Meditation یا zen از آنان نام برده شده‌است بکار بردند که سبب دریافت اشتباه و همسان پنداری این دو شد؛ حال آنکه مراقبه در عرفان اسلامی از نظر هدف هیچ ارتباطی با Meditation و zen ندارد. سایر تفاوت‌ها بین این دو چنین شرح داده شده‌است: «... در عرفان اسلامی مراقبه بین دو طرف رب و عبد است اما مراقبه در ادیان شرقی تنها یک طرف دارد که همان ذن گر است. حقیقت آموزة «مراقبه» در عرفان اسلامی، «حضورمع الله» است. اما حقیقت آموزة «ذن» در عرفان بودایی، «بودا شدن» است. حقیقت «ذن» بر اصول بنیادین آیین بودا، همانند سمساره و سه کالبد بودا مبتنی است که با اصول بنیادین اسلام یعنی توحید، نبوت و معاد در تعارض است.»[۸]

اولین موارد بکارگیری ترجمه غلط «مراقبه» برای «Meditation»، توسط منوچهر مرتضوی استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تبریز طی مقاله ای با عنوان «عشق در دیوان حافظ» که در نشریه زبان و ادبیات فارسی چاپ دانشگاه تبریز در اسفند ۱۳۳۳ چاپ شده می‌توان دید.[۹] وی دراین مقاله همچنین مقایسه و تطبیق‌های غلط دیگری پیرامون عرفان اسلامی و بودایی صورت می‌دهد. همچنین در نشریه هلال وابسته به اداره نشریات دولت پاکستان توسط محمد عابد شبر در سال۱۳۴۰ [۱۰]و مقاله «سیدار تا بودا» و مقاله «بودا پیامبر بی چهره» توسط اسدالله مبشری در سال ۱۳۵۲ در نشریه نگین را می‌توان ذکر کرد.[۱۱]

جستار های وابسته

پانویس

  1. «بررسي تطبيقي مفهوم و حقيقت «مراقبه» در عرفاناسلامي و عرفان بودايي». مجله معرفت ادیان. 
  2. نراقی، جامع السعادات، بی‌تا، ج۳، ص۹۶؛ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۲۵ق، ص۱۵۰.
  3. طهرانی، رساله لب اللباب، ۱۴۲۶ق، ص۱۱۳.
  4. فیض کاشانی، ترجمه المحجة البیضاء، ۱۳۷۹ش، ج۸، ص۱۹۱ و ۱۹۲.
  5. فیض کاشانی، ترجمه المحجة البیضاء، ۱۳۷۹ش، ج۸، ص۱۹۳.
  6. طهرانی، رساله لب اللباب، ۱۴۲۶ق، ص۱۴۴ و ۱۴۵.
  7. طهرانی، رساله لب اللباب، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۴.
  8. «بررسی تطبیقی مفهوم و حقیقت «مراقبه» در عرفاناسلامی و عرفان بودایی». مجله معرفت ادیان. 
  9. «عشق در دیوان حافظ». منوچهر مرتضوی. نشریه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز. 
  10. «پاکستان میهن هنرهای زیبای گندهارا». هلال. 
  11. «سیدار تا بودا». نشریه نگین. 

منابع

  • قرآن کریم
  • بحرالعلوم، محمدمهدی بن مرتضی، رساله سیر و سلوک، ویراستۀ: محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۵ق.
  • طهرانی، محمدحسین حسینی، رساله لب اللباب در سیر و سلوک أولی الألباب، مشهد، علامه طباطبایی، ۱۴۲۶ق.
  • فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ترجمه: محمدصادق عارف، آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۹ش.
  • نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، جامع السعادات، منشورات جامعه النجف، نجف، چاپ چهارم، بی‌تا.