مراقبه
مُراقبه از مفاهیم عرفانی[۱] و اخلاقی است و به حالت پایدارِ خودنظارتی[۲] و آگاهی مستمر از حضور و نظارت خداوند بر انسان گفته میشود؛[۳] حالتی که در آن، فرد پیش از انجام هر عمل و در هنگام آن، نیتها، انگیزهها و رفتار خود را ارزیابی میکند و همواره خویش را در محضر الهی میبیند. این حالت بهتدریج به ملکهای اخلاقی تبدیل میشود و انسان را به پرهیز از گناه و هماهنگ ساختن اندیشه و کردار با رضایت خداوند سوق میدهد.[۴]
ابنعربی، از صوفیان و عارفان اسلامی، مراقبه را حالتی از حضور دائمی در پیشگاه خداوند میداند که در آن، سالک همواره از احاطه و آگاهی الهی بر خود و جهان آگاه است و پیوسته اعمال و احوال خویش را براساس احکام پنجگانه شرعی (واجب، مستحب، مباح، حرام و مکروه) میسنجد تا از یاد خدا غافل نماند.[۵] در این نگرش، مراقبه همه رفتارهای انسان را دربرمیگیرد؛ بهگونهای که در طاعت با اخلاص و رعایت آداب، در معصیت با توبه، ترک گناه و جبران خطا، و در امور مباح با رعایت آداب شرعی و اخلاقی نمود مییابد.[۶]
عالمان اخلاق برای مراقبه دو مرتبه برشمردهاند: مراقبه مقربان که در آن، انسان چنان به عظمت و حضور خداوند توجه دارد که دلش از غیر خدا منصرف میشود، و مراقبه اهل ورع که بر یقین به آگاهی و نظارت خداوند بر اعمال و حالات انسان و احساس حیا در برابر او استوار است.[۷]
برای مراقبه مراتبی بیان شده است. این مراتب با انجام واجبات و ترک محرمات آغاز میشود، با اخلاص در عمل و احساس دائمی حضور خداوند ادامه مییابد و در نهایت به مرتبهای میرسد که سالک حضور خداوند را با تمام وجود احساس میکند. در این مراتب، سالک میکوشد نیت و رفتار خود را با رضای الهی هماهنگ سازد، از امور لغو و غفلتآور دوری کند و با توجه به نفس، مداومت بر ذکر و مراقبت از احوال درونی، به معرفت خداوند نزدیک شود.[۸]
درباره نسبت مراقبه و محاسبه، میان عالمان اخلاق و عارفان دو دیدگاه عمده وجود دارد. برخی، مانند خواجه عبدالله انصاری،[۹] سید بن طاووس[۱۰] و سید عبدالله شبر،[۱۱] این دو مفهوم را مستقل از یکدیگر بررسی کردهاند. در مقابل، برخی دیگر مراقبه را همراه با مفاهیمی چون مُشارَطَه (شرط کردن با نفس)، مُحاسبه (حسابرسی اعمال در پایان روز) و مُعاتَبَه (سرزنش نفس)، معاقبه (تنبیه نفس)، مجاهده (کوشش در اصلاح)، ذیل عنوان کلی «مُرابِط» قرار دادهاند.[۱۲] در این نگرش، مراقبه پس از مشارطه و پیش از محاسبه قرار دارد؛ بدین معنا که انسان پس از پیمان بستن با خود، بر رفتار و نیت خویش نظارت میکند و سپس به حسابرسی اعمال خود میپردازد.[۱۳]
براساس برخی پژوهشها، یکسانانگاریِ «مراقبه» در عرفان اسلامی با «مدیتیشن» و «ذن» در ادیان شرقی نادرست دانسته شده است. بر پایه این دیدگاه، مراقبه در عرفان اسلامی بر آگاهی از حضور و نظارت خداوند و رابطه انسان با خدا استوار است، درحالی که ذن و مدیتیشن بر آموزهها و مبانی ادیان شرقی، مانند تعالیم بودایی و هدفهایی چون دستیابی به حالت ذن یا بوداشدن، مبتنیاند.[۱۴]
پانویس
- ↑ ابو نصر سراج، اللمع فی تاریخ التصوف الاسلامی، ۱۴۲۱ق، ص۵۱-۵۲.
- ↑ مکارم شیرازی، الأقسام القرآنية، ۱۴۳۰ق، ص۸۱.
- ↑ مدنی، الطراز الاول، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۷۸؛ شبر، الاحلاق، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۳۵۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حائری، تزکیة النفس، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۲-۲۷۳؛ بهاری همدانی، تذکرة المتقین، ۱۳۶۱ش، ص۱۵-۱۸؛ علامه طهرانی، رساله لب اللباب، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۵.
- ↑ ابنعربی، الـفتوحات المکیة، دار إحیاء التراث العربی، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ شبر، الاحلاق، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۳۵۹.
- ↑ غزالی، احیاء علوم الدین، دار الکتب العربی، ج۱۵، ص۱۳؛ شبر، الاحلاق، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۳۵۸؛ حائری، تزکیة النفس، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.
- ↑ علامه طهرانی، رساله لب اللباب، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۵.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۱۴۱۷ق، ص۳۹.
- ↑ ابنطاووس، محاسبة النفس، نشر مرتضوی، ص۱۳-۳۱.
- ↑ شبر، الاحلاق، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۳۵۸.
- ↑ غزالی، احیاء علوم الدین، دار الکتب العربی، ج۱۵، ص۵؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۱۴۹-۱۹۱؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۹۲-۱۰۰.
- ↑ مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامى»، ص۶.
- ↑ احمدی و موحدیان، «بررسی تطبیقی مفهوم و حقیقت مراقبه در عرفان اسلامی و عرفان بودایی»، ص۷.
منابع
- ابونصر سراج، عبدالله بن علی، اللمع فی تاریخ التصوف الإسلامی، تصحیح: کامل مصطفی هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۱ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، محاسبة النفس، تهران، نشر مرتضوی، بیتا.
- ابنعربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیه فی معرفة اسرار المالکیة و المکیة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- احمدی، جعفر و علی موحدیان عطار، «بررسی تطبیقی مفهوم و حقیقت مراقبه در عرفان اسلامی و عرفان بودایی»، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، مجله معرفت ادیان، شماره ۲۳، تابستان ۱۳۹۴ش.
- انصاری، عبدالله بن محمد، منازل السائرین، قم، نشر دار العلم، ۱۴۱۷ق.
- بهاری همدانی، محمد، تذکرة المتقین، تهران، نشر نور فاطمه، ۱۳۶۱ش.
- حسینی حائری، سید کاظم، تزکیة النفس، قم، انتشارات دار البشیر، ۱۴۲۰ق.
- شبر، سید عبدالله، الاخلاق، کربلا، العتبة الحسینیة المقدسة، ۱۴۲۹ق.
- علامه طعرانی، سید محمدحسین، رسالة لب اللباب فی سیر و سلوک أولی الألباب، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۱۷ق.
- غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علومالدین، تخقیق: عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی، بیجا، دار الکتاب العربی، بیتا.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، تصحبح: علیاکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
- مدنی، علیخان بن احمد، الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول، مشهد، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ۱۴۲۶ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق و در عرفان اسلامی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ماهنامه معرفت، شماره ۱۲، بهار ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، الأقسام القرآنیة، تحقیق: ابوالقاسم علیان نژادی، قم، دار النشر الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، ۱۴۳۰ق.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، جامعالسعادات، تصحیح محمد کلانتر، بیروت، مؤسسةالاَعلمی، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.