حرص
حِرص در مقابل قناعت به معنای میل شدید به جمعآوری چیزهایی بیش از نیاز است. حرص در قرآن و روایات بهعنوان صفتی مذموم معرفی شده است و در بعضی روایات، حرص به کرم ابریشم تشبیه شده که هرچه بیشتر به دور خود میپیچد، از رهایی دورتر میشود. همچنین، حرص بهعنوان اولین معصیت آدم(ع) و حوا(ع) شناخته شده که باعث هبوط انسانها از بهشت شد.
در دیدگاه دینی، حرص ممکن است به سوءظن به خدا، دنیادوستی و ضعف دین ناشی شود و پیامدهایی چون رباخواری و کمفروشی بهدنبال داشته باشد. اما اگر حرص نسبت به کارهای نیک مانند فقه و جهاد باشد، پسندیده است. در آیه ۱۲۸ سوره توبه حرص پیامبر(ص) بر هدایت مردم و حرص بر علم در روایات ستوده شده است.
مفهوم و جایگاه
حرص از رذایل اخلاقی است[۱] و بهعنوان صفتی نفسانی شناخته میشود که انسان را وادار میکند بیش از نیاز خود جمعآوری کند.[۲] این ویژگی در مقابل قناعت قرار دارد، که به اکتفا کردن شخص به میزان حاجت اشاره دارد.[۳]
نویسنده کتاب المعجم فی فقه لغة القرآن مشتقات کلمه «حرص» را در پنج آیه قرآن ذکر کرده است[۴] (آیه ۹۶ سوره بقره، آیه ۱۲۸ سوره توبه، آیه ۱۰۳ سوره یوسف، آیه ۳۷ سوره نحل) که در تمام موارد به معنای علاقه شدید به چیزی آمده است.[۵] طمع، که مفهومی مشابه حرص دارد، به توقع از اموال مردم اشاره میکند،[۶] درحالیکه حرص به میل بیحد به جمعآوری مال، صرفنظر از اینکه در دست دیگران باشد یا نه، گفته میشود.[۷]
حرص در روایات و دیدگاههای دینی
در بعضی از روایاتی که از امامان شیعه نقل شده، حرص بهعنوان یک صفت مذموم مورد نکوهش قرار گرفته است.[۸] در برخی از این روایات، انسان حریص به کرم ابریشمی تشبیه شده است که هرچه بیشتر به دور خود میپیچد بیشتر از رهایی فاصله میگیرد.[۹]
همچنین، در برخی روایات، حرص اولین معصیت آدم(ع) و حوا(ع) دانسته شده که باعث هبوط انسانها از بهشت بر روی زمین شد.[۱۰] امام علی(ع) در نهج البلاغه از مشورت با انسانهای حریص جلوگیری میکند و معتقد است آنها باعث ظلم به مردم میشوند.[۱۱] برخی از فقهای امامیه حریص نبودن بر دنیا را یکی از شرایط مجتهد برای جواز تقلید از او دانستهاند.[۱۲]
امام باقر(ع):
مَثَلُ الْحَرِیصِ عَلَی الدُّنْیا مَثَلُ دُودَةِ الْقَزِّ کلَّمَا ازْدَادَتْ عَلَی نَفْسِهَا لَفّاً کانَ أَبْعَدَ لَهَا مِنَ الْخُرُوجِ حَتَّی تَمُوتَ غَمّا.
مَثَل انسان حریص بر دنیا مانند کرم ابریشم است که هرچه بیشتر بر خود میپیچد از رهایی دورتر میشود تا اینکه از غصه بمیرد.
شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۰۹ش، ج۱۶، ص۲۰
بنابر نظر برخی مفسران، واژه هَلوع در آیه « إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا؛ همانا انسان حریص و بی تاب آفریده شده است» بهمعنای شدت حرص است.[۱۳]
ریشههای حرص و راه درمان آن
حرص در آموزههای دینی از عوامل مختلفی ناشی میشود که مهمترین آنها عبارتند از:
- دنیادوستی؛
- سوءظن به خدا؛
- نادانی و سستی دین؛[۱۴]
برای درمان حرص، راههایی مانند توجه به پیامدهای حرص، از بین بردن ریشههای آن، نماز و همنشینی با فقرا توصیه شده است.[۱۵]
امام علی(ع):
شِدَّةُ الْحِرْصِ مِنْ قُوَّةِ الشَّرَهِ وَ ضَعْفِ الدِّین.
زیادی حرص از غلبه فزونخواهی و سستی دین است.
آثار و پیامدهای حرص
حرص میتواند آثار اجتماعی و فردی منفی بهدنبال داشته باشد، از جمله:
- آثار اجتماعی: حرص منشأ مفاسدی چون رباخواری، گرانفروشی، کمفروشی و احتکار است.[۱۶] غلبه حرص در یک ملت میتواند منجر به تبدیل جامعه به میدان نبرد برای کسب منافع دنیوی شود.[۱۷]
- آثار فردی: حرص نوعی اسارت است که انسان را در بند زیادهخواهیهای خود قرار میدهد. در نهایت، فرد حریص با حسرت و آرزویهای خود از دنیا میرود[۱۸]. همچنین، حرص مانع توجه به معنویات و نیازهای واقعی زندگی است[۱۹] و به بُخل، بیتابی و پریشانی میانجامد.[۲۰]
حرص پسندیده
به گفته پژوهشگران، حرص اگر نسبت به کارهای نیک باشد، پسندیده است.[۲۱] در روایات اسلامی، مانند روایت امام صادق(ع)، حرص بر فقه و جهاد از ویژگیهای مؤمن شمرده شده است.[۲۲] در آیه ۱۲۸ سوره توبه نیز حرص پیامبر(ص) بر هدایت مردم ستوده شده است.[۲۳] به باور ناصر مکارم شیرازی ارزش حرص به چیزی بستگی دارد که برای آن میل شدید وجود دارد. بهطور مثال، امیرالمؤمنین(ع) در خطبه همام در وصف پرهیزگاران به حرص آنها بر علم اشاره کرده است.[۲۴]
پانویس
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۳.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۳.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۴.
- ↑ واعظزاده خراسانی، فقه لغة القرآن و سِرُّ بلاغته، ۱۳۸۸ش، ج۱۱، ص۴۲۵.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۲ق، ص۲۲۷-۲۲۸ و قرشی بنابی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱، ص۱۱۹.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، چاپ بیروت، ج۲، ص۱۰۹.
- ↑ «مفهوم حرص و طمع»، سایت پرسمان.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۱۹-۲۱؛ نوری، مستدرک وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۵۸-۶۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۱۹-۲۰.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۳۰-۱۳۱.
- ↑ سیدرضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۴۳۰.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، موسسه مطبوعات دار العلم، ج۱، ص۵.
- ↑ طباطبائی، المیزان، بیروت، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۱۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۶-۹۷.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۷-۹۸.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۴.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۴.
- ↑ زرنگار و ولازاده، «حرص»، سایت دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۴۱۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۳۰.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۵۴، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۳۷۴ش، خطبه۱۹۳، ص۳۰۵.
منابع
- اکبری، محمود، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، قم، فتیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، قم، موسسه مطبوعاتدار العلم، چاپ اول، بیتا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، به تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- زرنگار، احمد و ولازاده، ابوالفضل، «حرص»، سایت دانشنامه جهان اسلام، بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۲.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، به تحقیق علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، بیتا.
- قرشی بنابی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، به تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، الکافی، تهران،دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مفهوم حرص و طمع، سایت پرسمان، تاریخ درج: ۶ اسفند ۱۳۹۰، تاریخ بازدید، ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه(خطبه متقین)، تهیه وتنظیم اکبر خادم الذاکرین، ناشر نسل جوانً قم، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
- نراقی، مهدی بن ابیذر، جامع السعادات، به تحقیق سید محمد کلانتر، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ چهارم، بیتا.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- واعظزاده خراسانی، محمد، المعجم فی فقه لغه القرآن و سر بلاغته، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشها، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.