حرص
حِرص در مقابل قناعت،[۱] از رذایل اخلاقی است[۲] که فرد را به جمعآوری بیش از حد نیاز تشویق میکند.[۳] این صفت نفسانی در پنج آیه از قرآن (آیه ۹۶ سوره بقره، آیه ۱۲۸ سوره توبه، آیه ۱۰۳ سوره یوسف، آیه ۳۷ سوره نحل) ذکر شده[۴] و در تمام موارد به معنای علاقه شدید به چیزی است.[۵] بنابر نظر برخی مفسران، واژه هَلوع در آیه «إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا؛ همانا انسان حریص و بی تاب آفریده شده است» بهمعنای شدت حرص است.[۶]
به گفته عالمان علم اخلاق، واژه «طمع» نیز مفهومی شبیه به حرص دارد، اما طمع به توقع مال از دیگران اشاره دارد،[۷] درحالی که حرص به میل بیحد و حصر به جمعآوری مال، صرف نظر از اینکه از آنِ دیگران باشد یا خیر، اطلاق میشود.[۸]
در روایات شیعه، حرص به شدت نکوهش شده و آن را صفتی مذموم دانستهاند.[۹] تشبیه انسان حریص به کرم ابریشم که هرچه بیشتر به دور خود میتند، از رهایی دورتر میشود، گویای این مطلب است.[۱۰] در برخی روایات، حرص عامل اولین گناه آدم(ع) و حوا(ع) و دلیل هبوط آنها از بهشت معرفی شده است.[۱۱]
امام علی(ع) نیز در نهج البلاغه، مشورت با انسانهای حریص را منع کرده و آنها را مسبب ظلم به مردم دانستهاند.[۱۲] حتی برخی فقهای امامیه، دارا نبودن حرص بر دنیا را شرطی برای اجتهاد و تقلید از مجتهد عنوان کردهاند.[۱۳]
حرص در آموزههای دینی از عوامل مختلفی نظیر دنیادوستی، سوءظن به خدا، نادانی و سستی دین، ناشی میشود[۱۴] که برای درمان آن، راههایی مانند توجه به پیامدهای حرص، از بین بردن ریشههای آن، نماز و همنشینی با فقرا توصیه شده است.[۱۵]
به گفته پژوهشگران، حرص در صورتی پسندیده است که به کارهای نیک تعلق گیرد.[۱۶] در روایات اسلامی، حرص بر فراگیری دانش (فقه) و جهاد از صفات مؤمن برشمرده شده است.[۱۷] همچنین در آیه ۱۲۸ سوره توبه حرص پیامبر اسلام(ص) بر هدایت مردم ستوده شده است.[۱۸] به باور ناصر مکارم شیرازی، ارزش حرص به هدف آن بستگی دارد؛ بهعنوان مثال، امیرالمؤمنین(ع) در خطبه همام در وصف پرهیزگاران به حرص آنها بر علم اشاره کرده است.[۱۹]
به گفته پژوهشگران علم اخلاق، حرص میتواند منجر به فسادهای اجتماعی مانند رباخواری، گرانفروشی، کمفروشی و احتکار شود[۲۰] و جامعه را به عرصهی نبرد برای منافع دنیوی تبدیل کند.[۲۱] از نظر فردی، حرص اسارتآور است[۲۲] و فرد را در بند زیادهخواهی قرار میدهد، در نهایت با حسرت از دنیا میرود.[۲۳] همچنین، حرص مانع توجه به معنویات و نیازهای واقعی زندگی شده و به بخل، بیتابی و پریشانی میانجامد.[۲۴]
پانویس
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۴.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۳.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۸۷ش، ص۳۶۳.
- ↑ واعظزاده خراسانی، فقه لغة القرآن و سِرُّ بلاغته، ۱۳۸۸ش، ج۱۱، ص۴۲۵.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۲ق، ص۲۲۷-۲۲۸ و قرشی بنابی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱، ص۱۱۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، بیروت، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۱۳.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، چاپ بیروت، ج۲، ص۱۰۹.
- ↑ «مفهوم حرص و طمع»، سایت پرسمان.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۱۹-۲۱؛ نوری، مستدرک وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۵۸-۶۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۱۹-۲۰.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۳۰-۱۳۱.
- ↑ سیدرضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۴۳۰.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، موسسه مطبوعات دار العلم، ج۱، ص۵.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۶-۹۷.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۷-۹۸.
- ↑ زرنگار و ولازاده، «حرص»، سایت دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۴۱۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۳۰.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۵۴، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۳۷۴ش، خطبه۱۹۳، ص۳۰۵.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۳.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۴.
- ↑ اکبری، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، ۱۳۹۰ش، ص۹۴.
منابع
- اکبری، محمود، بیماریهای اخلاقی و درمانهای قرآنی، قم، فتیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، قم، موسسه مطبوعاتدار العلم، چاپ اول، بیتا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، به تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- زرنگار، احمد و ولازاده، ابوالفضل، «حرص»، سایت دانشنامه جهان اسلام، بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۲.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، به تحقیق علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، بیتا.
- قرشی بنابی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مفهوم حرص و طمع، سایت پرسمان، تاریخ درج: ۶ اسفند ۱۳۹۰، تاریخ بازدید، ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه(خطبه متقین)، تهیه وتنظیم اکبر خادم الذاکرین، ناشر نسل جوانً قم، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
- نراقی، مهدی بن ابیذر، جامع السعادات، به تحقیق سید محمد کلانتر، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ چهارم، بیتا.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- واعظزاده خراسانی، محمد، المعجم فی فقه لغه القرآن و سر بلاغته، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشها، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.