آیه ۱۱ سوره مجادله
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | مجادله |
| شماره آیه | ۱۱ |
| جزء | ۲۸ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | اخلاقی |
| درباره | آداب اجتماعی و فضیلت پیشگامان علم و ایمان |
آیه ۱۱ سوره مجادله به مسلمانان دستور میدهد که برای افراد تازهوارد در مجالس جا باز کنند و آنها را در کنار خود بنشانند.[۱] در مقابل، خداوند نیز در دنیا و آخرت برای آنها گشایش ایجاد میکند، روزیشان را توسعه میدهد و محاسبه اعمالشان را آسان میسازد.[۲] تفسیر نمونه اشاره میکند که برخی افراد این دستور را با اکراه، برخی با ریا و برخی با طیب خاطر انجام میدهند، و خداوند در پایان آیه تأکید میکند که از اعمال آنها آگاه است.[۳] برخی مفسران دستور به برخاستن را به اقامه نماز، امر به معروف یا قیام برای جنگ با دشمن تفسیر کردهاند.[۴]
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ١١﴾ [مجادله:11]
﴿ای کسانی که ایمان آوردهاید چون به شما گفته شود در مجالس جای باز کنید پس جای باز کنید تا خدا برای شما گشایش حاصل کند و چون گفته شود برخیزید پس برخیزید خدا [رتبه] کسانی از شما را که گرویده و کسانی را که دانشمندند [بر حسب] درجات بلند گرداند و خدا به آنچه میکنید آگاه است ١١﴾
از نظر علامه طباطبایی، این بخش از آیه «يَرْفَعِ اللَه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» به این معناست که خداوند مقام مؤمنان را یک درجه و مقام عالمان مؤمن را چندین درجه بالاتر میبرد.[۵] شیخ طوسی نیز بر این باور است که ثواب اعمال عالم بیشتر از ثواب همان عمل توسط غیر عالم است.[۶] برخی مفسران این آیه را دلیلی برای احترام به پیشگامان علم، ایمان و تقوا میدانند[۷] و این ویژگیها را معیار برتری انسانها قلمداد میکنند.[۸] امام هادی(ع) نیز براساس این آیه، یکی از عالمان شیعه را بر بنیهاشم مقدم داشت و او را در بهترین جای مجلس نشاند.[۹] مفسر شیعه، صادقی تهرانی، نیز معتقد است که جامعه باید شرایطی فراهم کند که افراد با علم و ایمان بیشتر بر دیگران ترجیح یابند و رقابت باید در کسب فضائل علمی و ایمانی باشد.[۱۰]
برخی از مفسران قرآن علت نزول آیه ۱۱ سوره مجادله را خودداری اصحاب پیامبر(ص) از جا دادن به دیگران برای حضور در مجلس پیامبر دانستهاند.[۱۱] به گفته این مفسران، گروهی از اصحاب که در جنگ بدر بودند، به دلیل کمبود جا، به صورت ایستاده در مجلس پیامبر حضور پیدا کردند. پیامبر از دیگر صحابه با ذکر نام خواست برخیزند و جای خود را به افراد تازهوارد بدهند.[۱۲] این افراد از رفتار پیامبر ناراحت شدند.[۱۳] منافقان این اقدام پیامبر را خلاف عدالت تلقی کردند. در پی این حوادث آیه ۱۱ سوره مجادله نازل گردید و آداب اجتماعی حضور در مجالس را تشریح کرد.[۱۴] عدهای دیگر گفتهاند که مسلمانان علاقهمند بودند نزدیک به پیامبر بنشینند تا سخن وی را بهتر بشنوند. این امر موجب بروز ازدحام زیاد میشد.[۱۵] مفسران قرآن، دستورات این آیه را منحصر به مجلس پیامبر ندانستهاند.[۱۶]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۳، ص۴۳۹.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲۸، ص۲۰۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۴۲.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۹، ص۵۵۱؛ حقی بروسوی، روحالبیان، دارالفکر، ج۹، ص۴۰۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۱۸۸.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۹، ص۵۵۱.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲۲، ص۷۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۴۲.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲۸، ص۲۰۶.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۵۴-۴۵۵.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲۸، ص۲۰۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۳۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۳ش، ج۹، ص۳۷۸.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۷، ص۲۹۷
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۳۹.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۳۷۸ش، ج۴، ص۲۶۰؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۹۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۱۸۸؛ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲۲، ص۷۳.
منابع
- حقی بروسوی، اسماعیل، روحالبیان، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، بیتا.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۷۸ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بیتا.
- فضلالله، محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصرخسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.