آیه ۴۵ سوره عنکبوت
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | عنکبوت |
| شماره آیه | ۴۵ |
| جزء | ۲۰ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | دستور به تلاوت قرآن و اقامه نماز و اشاره به یکی از فلسفههای نماز |
آیه ۴۵ سوره عنکبوت به تلاوت قرآن و برپاداشتن نماز فرمان داده و این دو را راهکاری برای دوری از شرک و زشتیها معرفی میکند. مهمترین محور آیه، اشاره به بازدارندگی نماز از فحشا و مُنکَر است؛ اثری که مفسران آن را برخاسته از حقیقت نماز و یادآوری مداوم مبدأ و معاد دانستهاند، بهگونهای که با تکرار روزانه نماز، روحیه دوری از گناه تقویت میشود.
علامه طباطبایی در پاسخ به این پرسش که چرا برخی نمازگزاران مرتکب گناه میشوند، میگوید نماز زمینه و استعداد دوری از گناه را در انسان ایجاد میکند، اما عوامل دیگری ممکن است مانع ظهور کامل این اثر شوند. در پایان آیه نیز، ذکر الهی از بازدارندگی نماز و روح عبادات، برتر معرفی شده است.
جایگاه والای نماز و ذکر خدا
آیه ۴۵ سوره عنکبوت به تلاوت قرآن و اقامه نماز فرمان میدهد.[۱] مفسران، اقامه نماز را به رعایت وقت، حفظ آداب و شرایط نماز تفسیر کردهاند.[۲] این آیه بازدارندگی از فحشا و منکر را از آثار نماز برمیشمارد[۳] و در عین حال، ذکر الهی را دارای فلسفهای مهمتر[۴] و دارای اثری فراتر از این بازدارندگی معرفی میکند؛[۵] زیرا ذکر خداوند، اساس بازدارندگی نماز و روح همه عبادات دانسته شده است.[۶] آیه در پایان نیز به آگاهی خداوند از اعمال بندگان اشاره میکند که برخی آن را ناظر به تفاوت مراتب حضور قلب در نماز دانستهاند.[۷]
﴿اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ ٤٥﴾ [عنکبوت:45]|﴿آنچه از کتاب به سوی تو وحی شده است بخوان و نماز را برپا دار که نماز از کار زشت و ناپسند بازمیدارد و قطعا یاد خدا بالاتر است و خدا میداند چه میکنید ٤٥﴾
گفته شده، این آیه در ادامه آیات مربوط به سرگذشت تلخ امتهای پیشین نازل شده است تا ضمن دلداری و تقویت روحیه پیامبر(ص)، راهکاری کلی نیز ارائه کند.[۸] برخی مفسران بر این باورند که دستور به تلاوت قرآن و اقامه نماز، پس از یادکرد شرک و زشتیهای امتهای گذشته به این دلیل است که این دو بهترین ابزار برای دوری از شرک و کارهای ناپسند هستند.[۹]
بازدارندگی نماز از فحشا و منکرات
در این آیه، نماز عاملی برای بازداشتن انسان از فحشا و منکر معرفی شده است.[۱۰] فحشا به گناهانی گفته میشود که ناپسندبودن آنها برای همگان، حتی کسانی که آن را انجام میدهند، روشن است؛ چنانکه منکر به هر کار ناپسندی که عقل یا شریعت آن را نادرست بداند گفته میشود.[۱۱] مفسران این اثر را ناشی از طبیعت نماز دانستهاند؛[۱۲] زیرا تکرار روزانه نماز، انسان را به یاد مبدأ و معاد میاندازد[۱۳] و با عادتدادن او به رعایت طهارت (طهارت از حدَث و خَبَث)، پرهیز از غصب، روبهقبلهبودن و مانند آن، بهتدریج روحیه و ملکه دوری از گناه را در او تقویت میکند.[۱۴]
چرا برخی نمازگزاران گناه میکنند؟
در پاسخ به این پرسش که چرا برخی نمازگزاران با وجود بازدارندگی نماز از گناهان، مرتکب گناه میشوند، مفسران پاسخهای گوناگونی دادهاند.[۱۵] به نظر علامه طباطبایی، نماز بهطور طبیعی انسان را از گناه دور میکند، اما این اثر همیشگی و قطعی نیست؛ بلکه ممکن است به دلیل وجود برخی عوامل و موانع ضعیف شود.[۱۶] ازاینرو نماز معمولاً موجب کاهش گناه میشود، هرچند ممکن است نمازگزار همچنان برخی گناهان را انجام دهد.[۱۷] طباطبایی برخی تفسیرهای دیگر را نپذیرفته است؛[۱۸] از جمله اینکه مقصود از «نماز» در آیه دعا باشد، یا بازدارندگی از گناه تنها به برخی نمازها، برخی گناهان یا فقط زمان انجام نماز اختصاص داشته باشد.[۱۹]
مکارم شیرازی از مفسران قرآن، بازدارندگی نماز را دارای مراتب میداند و معتقد است با توجه به روایات،[۲۰] هر نماز، به میزان رعایت شرایط، در تربیت فردی و اجتماعی انسان اثرگذار است.[۲۱] برخی دیگر نیز بر این باورند که حقیقت نماز با فحشا و منکر ناسازگاری ذاتی دارد و هرگاه نماز بهطور کامل و صحیح تحقق یابد، بهطور طبیعی انسان را از گناه بازمیدارد.[۲۲]
تأثیر نماز بر تربیت فرد و جامعه
مکارم شیرازی با استناد به این آیه، نماز را مؤثر در تربیت فرد و جامعه میداند و اینکه باعث افزایش یاد خدا و غفلتزدایی میشود و نتیجه آن ایجاد مانع در مقابل گناهان است.[۲۳] به باور او نماز شستشودهنده انسان از گناهان، درهمشکننده کبر، وسیله پرورش فضایل اخلاقی و تکامل معنوی، روح اعمال، زندهکننده اخلاص و نظم در نمازگزار است.[۲۴] میرزا جواد ملکی تبریزی از عالمان اخلاق نیز با توجه به این آیه، تأکید دارد اگر ذرهای از روح نماز با انسان باشد، از گناهان دور خواهد شد و اگر این اثر در نماز نباشد، مشخص میشود خالص نبوده و از نفاق نشأت گرفته است.[۲۵]
ذکر خدا بالاتر است
درباره مقصود از برتری «ذکر خدا» دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛[۲۶] از جمله اینکه یاد خدا از بازدارندگی نماز،[۲۷] از خود نماز[۲۸] یا از هر عبادت دیگری برتر است.[۲۹] همچنین گفته شده مقصود، برتری یاد خدا بر ظاهر نماز است[۳۰] یا اینکه یاد خدا از بندگان، برتر از یاد آنان از خداوند است.[۳۱] در برخی روایات نیز «ذکر الله» بر ائمه اطهار(ع) تطبیق شده است.[۳۲]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۴۶.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنیعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۲۴۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۷-۲۸۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۳.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۴۱۳.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۴، ص۳۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۴۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۵-۲۸۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۵.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۳۶۷-۳۶۸.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۱۰ق، ج۷۹، ص۱۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۵.
- ↑ شاهرودی و قاسمیشوب، «بازدارندگی نماز از فحشا و منکر با تکیه بر آیه ۴۵ سوره عنکبوت (معنا و مبنا)».
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۹-۲۹۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۸۹-۲۹۴.
- ↑ ملکی تبریزی، اسرار الصلاه، ۱۴۲۰ق، ص۱۷۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۴۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳۷.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۴۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۸۷-۴۴۸.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۷، ص۱۵۰.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۵۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۴۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۹۸.
منابع
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنا عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۳ق.
- شاهرودی، محمدرضا و قاسمیشوب، محمد، «بازدارندگی نماز از فحشا و منکر با تکیه بر آیه ۴۵ سوره عنکبوت (معنا و مبنا)»، مجله تفسیرپژوهی اثری، شماره۱۲، مهر۱۳۹۸ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۰ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهایى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- ملکی تبریزی، میرزا جواد، اسرار الصلاه، تهران، انتشارات پیام آزادی، ۱۴۲۰ق.