آیه ۱۱۴ سوره طه
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | طه |
| شماره آیه | ۱۱۴ |
| جزء | ۱۶ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| موضوع | سفارش به پیامبر(ص) به شتاب نکردن در تلاوت قرآن هنگام وحی و دعا برای افزایش دانش |
| آیات مرتبط | آیه ۱۶ سوره قیامت |
آیه ۱۱۴ سوره طه فرمانروایی برحق را از آن خداوند دانسته و به پیامبر(ص) دستور میدهد هنگام نزول وحی، پیش از پایان سخن جبرئیل، در خواندن قرآن شتاب نکند و از خدا افزایش علم بخواهد. در تفسیر نهی از شتاب پیامبر(ص) در خواندن آیات قرآن به این نکته اشاره شده که شتاب پیامبر(ص)، از شوق فراوان یا ترس از فراموشی بوده است. همچنین گفتهاند که این نهی دلیلی بر نزول دفعی و تدریجی قرآن است؛ چراکه پیامبر(ص) بهسبب آگاهی قبلی از کل قرآن، پیش از اتمام وحی تدریجی، آیات را تلاوت میکرد.
در این آیه خداوند پیامبر(ص) را مأمور میکند که بهجای شتاب در تلاوت، همواره علم بیشتر طلب کند. مفسران این بخش را دلیلی بر محدودیت علم مخلوقات در برابر خالق و نیز فضیلت فراگیری مستمر دانش برشمردهاند؛ چراکه افزونطلبی در بیشتر امور نکوهیده، اما در دانشافزایی پسندیده است.
جایگاه
آیه ۱۱۴ سوره طه، نخست خداوند را فرمانروای برحق و بلندمرتبه معرفی میکند،[۱] سپس به پیامبر اکرم(ص) فرمان میدهد در خواندن قرآن شتاب نکند و پیش از پایان یافتن وحی، آیات را تلاوت ننماید[۲] و به جای آن، از خداوند افزایش علم بخواهد.[۳] در تفسیر نمونه آوردن وصف «حق» پس از «فرمانروا» را برای آن دانسته که مردم ستمدیده از ظلم پادشاهان، بدانند خداوند فرمانروایی برحق است و ستم نمیکند.[۴]
﴿فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا ١١٤﴾ [طه:114]|﴿پس بلندمرتبه استخدا فرمانروای بر حق و در [خواندن] قرآن پیش از آنکه وحی آن بر تو پایان یابد شتاب مکن و بگو پروردگارا بر دانشم بیفزای ١١٤﴾
به گفته مکارم شیرازی از مفسران شیعه، در آیات پیشین این سوره (از آیه ۱۰۰ تا ۱۱۳) مسائل تربیتی مربوط به قیامت مطرح شده و این آیه با جمله فتعالی الله الملک الحق بیان میکند که مطالب مذکور از شؤون فرمانروایی مطلق خدا است.[۵] علامه طباطبایی نیز دو احتمال را مطرح کرده است؛ اول اینکه آیه تنها با آیه پیشین که در مورد نزول قرآن است، ارتباط دارد. دوم اینکه یا دو آیه قبل که به داستان حشر و قیامت پرداخته، مرتبط است.[۶] او همچنین گفته است که این آیه پایانبخش داستان حضرت موسی(ع) و مباحث وابسته به آن است که از آیه ۷۷ آغاز شده بود و بهمنزله ختم داستان، همراه با تسبیح و تعظیم خداوند است.[۷]
نهی از عجله در قرائت قرآن هنگام وحی
مفسران گفتهاند پیامبر اکرم(ص) بهسبب شوق فراوان به قرآن[۸] یا ترس از فراموشی،[۹] هنگام دریافت وحی شتاب میکرد و پیش از پایان سخن جبرئیل، آیات را میخواند؛ ازاینرو خداوند در آیه ۱۱۴ سوره طه، او را از این کار نهی کرد؛ مطلبی که در آیه ۱۶ سوره قیامت نیز بر آن تأکید شده است.[۱۰] این معنا در روایات نیز آمده است.[۱۱] برخی احتمالهای دیگری نیز مطرح کردهاند؛ از جمله اینکه پیامبر(ص) نباید در خواندن قرآن برای اصحاب شتاب کند و باید صبر کند تا معانی آیات برایش روشن شود، یا اینکه پیش از حکم خداوند درباره موضوعی، درخواست نزول وحی نکند.[۱۲]
این بخش از آیه همچنین دلیلی بر نزول دوگانه قرآن دانسته شده است؛ یعنی نزول دفعی و تدریجی. بر این اساس، چون پیامبر(ص) پیشتر در شب قدر همه قرآن را دریافت کرده بود، هنگام نزول تدریجی، گاه پیش از پایان وحی، آیات را تلاوت میکرد.[۱۳] همچنین گفته شده آیه نشان میدهد شتابزدگی، هرچند با انگیزه درست باشد، نکوهیده است.[۱۴]
افزونطلبی در علم
خداوند به پیامبر(ص) دستور میدهد بهجای شتاب در تلاوت قرآن، از او افزایش علم بخواهد.[۱۵] گفته شده مقصود آن است که پیامبر(ص) گرچه به بخشی از آیات آگاهی یافته، نباید به آن اکتفا کند و باید علم بیشتر را از خداوند طلب کند.[۱۶] همچنین گفته شده بر پایه عبارتی از دعای ندبه، پیامبر(ص) به گذشته و آینده تا پایان آفرینش آگاه بوده است؛ اما چون علم او در برابر علم خداوند محدود است، به درخواست افزایش علم مأمور شده است.[۱۷]
این آیه بر فضیلت علمآموزی دلالت دارد،[۱۸] چنانکه در روایات نیز بر طلب علم بسیار تأکید شده است؛[۱۹] زیرا افزونطلبی که در بسیاری از امور نکوهیده است، در علم، پسندیده و مورد سفارش است.[۲۰]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۵۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۰-۳۱۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۱۴.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۸، ص۳۳۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۲.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۳۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۱۵.
- ↑ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱۳، ص۱۰۸.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۸، ص۳۳۵.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۸، ص۳۳۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۱۴.
منابع
- حسینی شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنا عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاهمرتضی، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهایى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.