اخلاص

اخلاص در منابع اسلامی به خالص کردن نیت و عمل از غیر خدا و انجام دادن آن با قصد تقرب به خدا دانسته شده است.^[۱] این واژه در لغت به معنای خالص کردن، پاک گردانیدن و برگزیدن آمده است.^[۲]

واژه «اخلاص» به صورت اسمی در قرآن نیامده، اما مشتقات آن برای بیان خالص کردن دین و عمل برای خداوند به کار رفته است. در این میان، «مخلصین» به کسانی اطلاق شده که دین خود را برای خدا خالص کرده‌اند و «مخلَصین» درباره کسانی به کار رفته که وجود آنان برای خدا خالص شده است.^[۳] افزون‌بر این، اختصاص عبادت به خدا، انجام دادن طاعات برای او، روی آوردن به خدا و بریدن از غیر او و انجام دادن عمل برای رضای الهی از مفاهیم مرتبط با اخلاص در قرآن معرفی شده‌اند.^[۴] در مقابل، شرک و ریا به سبب جهت یافتن عمل به سوی غیر خدا، ناسازگار با اخلاص دانسته شده‌اند.^[۵]

در روایات، اخلاص جایگاهی ویژه یافته و از آن به‌عنوان رازی الهی در قلب مؤمن یاد شده است.^[۶] همچنین پاکی دل و خالص بودن عمل برای خدا از ویژگی‌های مؤمنان معرفی شده است.^[۷] در علم اخلاق، نیت روح و پایه عمل دانسته شده و ارزش عمل با جهت و انگیزه آن مرتبط شمرده شده است.^[۸] در مباحث فلسفی نیز عمل خالص در تکامل نفس و دستیابی به سعادت اخروی مؤثر دانسته شده است.^[۹] در عرفان اسلامی نیز اخلاص به پیراستن عمل از آمیختگی با غیر خدا و از مراحل سیر و سلوک معرفی شده است.^[۱۰]

در فقه، اخلاص عمدتاً در ارتباط با نیت مکلف در عبادات بررسی شده است. عباداتی که صحت آنها به قصد قربت وابسته دانسته شده، تعبدی نامیده می‌شوند و ریا، در صورتی که در قصد عبادت دخالت داشته باشد، موجب بطلان آنها دانسته شده است.^[۱۱] در مقابل، برخی انگیزه‌های تبعی، مانند دریافت اجرت در عبادت نیابتی یا بهره‌مندی از آثار دنیوی عبادت، در صورتی که قصد قربت همچنان انگیزه اصلی عمل باشد، با اخلاص ناسازگار دانسته نشده است.^[۱۲] همچنین ترس از مجازات الهی یا امید به پاداش اخروی، در اصل با اخلاص منافاتی دانسته نشده است.^[۱۳]

در منابع عرفانی، اخلاص دارای درجاتی معرفی شده که از پاک کردن عمل از انگیزه جلب رضایت مردم آغاز می‌شود و تا رهایی از انگیزه‌های دنیوی و اخروی و عمل برای لقاء الهی ادامه می‌یابد.^[۱۴] همچنین اخلاص پیش از عمل با نیت، هنگام عمل با مراقبت از ریا و شرک و پس از عمل با جلوگیری از تباه شدن آن مرتبط دانسته شده است.^[۱۵] پاکی دل، هماهنگی ظاهر و باطن، پرهیز از گناه، زهد و بی‌نیازی از ستایش دیگران نیز از نشانه‌های اخلاص معرفی شده‌اند.^[۱۶] در منابع اخلاقی، مبارزه با خواهش‌های نفس، دل نبستن به دنیا و توجه به آخرت از عوامل تقویت اخلاص دانسته شده است.^[۱۷] برای اخلاص نیز آثاری مانند بصیرت قلب، بی‌نیازی از غیر خدا، سعادت و کمال عبادت گزارش شده است.^[۱۸]

پانویس

↑ برای نمونه نگاه کنید به: طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۹، ص۵؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۱ش، ج۱۷، ص۲۳۳؛ رفیق، مصطلحات التصوف الاسلامی، ۱۹۹۹م، ص۲۶.
↑ ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، ج۳، ص۱۷۳ـ۱۷۴؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۴، ص۱۶۸ـ۱۶۹.
↑ بقره ۱۳۹؛ اعراف ۲۹؛ غافر ۱۴؛ مریم ۵۱؛ یوسف ۲۴؛ حجر ۴۰.
↑ حمد ۵؛ یوسف ۴۰؛ بقره ۱۱۲ و ۱۹۶ و ۲۶۵؛ آل‌عمران ۲۰ و ۱۷۴؛ انعام ۱۶۲؛ سبأ ۴۶؛ انسان ۹؛ کهف ۲۸.
↑ کهف ۱۱۰؛ نساء ۱۴۲؛ ماعون ۶؛ بقره ۲۶۴.
↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۰۱.
↑ آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۵.
↑ جوادی آملی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۲۶۶ـ۲۶۹.
↑ جوادی آملی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۷۵.
↑ کاشی، شرح منازل السائرین، ۱۳۷۹ش، ص۶۸؛ ابن‌قیم جوزیه، مدارج السالکین بین منازل إیاک نعبد و إیاک نستعین، بیروت، ج۲، ص۹۶.
↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، قم، ج۶، ص۲۰ـ۲۱؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت(ع)، بیروت، ج۲، ص۲۰۹ـ۲۱۰؛ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، قم، ج۹، ص۱۵۵ـ۱۵۷؛ خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۱۴۲.
↑ بحرانی، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۵۳؛ خمینی، کتاب الطهارة، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۴۲۲؛ شهید اول، القواعد و الفوائد، قم، ج۱، ص۷۹ـ۸۰؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، ج۱، ص۱۹؛ محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر النافع، قم، ج۱، ص۱۴۰.
↑ خمینی، النیّة و الاخلاص، ۲۰۰۵م، ص۱۰۴.
↑ خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۷۸ش، ص۱۶۴ـ۱۶۶.
↑ کلینی، اصول کافی، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶.
↑ حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۱؛ سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۵ق، نامه ۲۶؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۷۴، ص۲۱۵؛ مهدوی کنی، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ۱۳۷۵ش، ص۴۲۰ـ۴۲۱؛ کلینی، اصول کافی، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶.
↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۱۳۲ـ۱۳۴.
↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۶۷، ص۲۴۲ و ۲۴۸؛ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۴۸۲؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۸۲، ص۱۳۶؛ آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۵؛ ورام بن ابی‌فراس، مجموعة ورام، قم، ج۲، ص۱۰۹.

منابع

ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، بی‌تا.
ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، بی‌تا.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر، مدارج السالکین بین منازل إیاک نعبد و إیاک نستعین، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع ـ دار صادر، بی‌تا.
آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش.
بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسه النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، ۱۳۶۳ش.
جزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت(ع)، بیروت، دار الثقلین، بی‌تا.
حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، بی‌تا.
حرانی، ابن شعبه، تحف العقول، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
حرانی، ابن شعبه، تحف العقول، ترجمه حسن‌زاده، قم، آل علی(ع)، ۱۳۸۲ش.
حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسه دار التفسیر، بی‌تا.
خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ هفتم، ۱۳۷۸ش.
خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۷۹ش.
خمینی، سیدروح‌الله، کتاب الطهارة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۸۰ش.
رفیق، عجم، مصطلحات التصوف الاسلامی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۱۹۹۹م.
زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، چاپ اول، بیروت، دارالأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۱۵ق.
شهید اول، محمد بن مکی، القواعد و الفوائد، قم، کتاب‌فروشی مفید، بی‌تا.
فیض کاشانی، ملا محسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، چاپ چهارم، ۱۴۱۷ق.
طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۷۱ش.
طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، بی‌تا.
کاشی، عبدالرزاق بن جلال‌الدین، شرح منازل السائرین، تهران، الزهرا(س)، ۱۳۷۹ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، چاپ ششم، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۵ش.
گیلانی، عبدالرزاق، شرح مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، تصحیح رضا مرندی، چاپ اول، بی‌جا، انتشارات پیام حق، ۱۳۷۷ش.
محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر النافع، قم، سیدالشهداء، بی‌تا.
مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
مهدوی کنی، محمدرضا، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، چاپ ششم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۵ش.
میرزا بابا شیرازی، ابوالقاسم بن عبدالنبی، مناهج أنوار المعرفة فی شرح مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، تهران، خانقاه احمدی، ۱۳۶۳ش.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
ورام بن ابی‌فراس، مجموعة ورام، قم، انتشارات مکتبة الفقیه، بی‌تا.
یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، قم، میثم التمار، بی‌تا.

[1] برای نمونه نگاه کنید به: طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۹، ص۵؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۱ش، ج۱۷، ص۲۳۳؛ رفیق، مصطلحات التصوف الاسلامی، ۱۹۹۹م، ص۲۶.

[2] ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، ج۳، ص۱۷۳ـ۱۷۴؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۴، ص۱۶۸ـ۱۶۹.

[3] بقره ۱۳۹؛ اعراف ۲۹؛ غافر ۱۴؛ مریم ۵۱؛ یوسف ۲۴؛ حجر ۴۰.

[4] حمد ۵؛ یوسف ۴۰؛ بقره ۱۱۲ و ۱۹۶ و ۲۶۵؛ آل‌عمران ۲۰ و ۱۷۴؛ انعام ۱۶۲؛ سبأ ۴۶؛ انسان ۹؛ کهف ۲۸.

[5] کهف ۱۱۰؛ نساء ۱۴۲؛ ماعون ۶؛ بقره ۲۶۴.

[6] نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۰۱.

[7] آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۵.

[8] جوادی آملی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۲۶۶ـ۲۶۹.

[9] جوادی آملی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۷۵.

[10] کاشی، شرح منازل السائرین، ۱۳۷۹ش، ص۶۸؛ ابن‌قیم جوزیه، مدارج السالکین بین منازل إیاک نعبد و إیاک نستعین، بیروت، ج۲، ص۹۶.

[11] حکیم، مستمسک العروة الوثقی، قم، ج۶، ص۲۰ـ۲۱؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت(ع)، بیروت، ج۲، ص۲۰۹ـ۲۱۰؛ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، قم، ج۹، ص۱۵۵ـ۱۵۷؛ خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۱۴۲.

[12] بحرانی، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۵۳؛ خمینی، کتاب الطهارة، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۴۲۲؛ شهید اول، القواعد و الفوائد، قم، ج۱، ص۷۹ـ۸۰؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، ج۱، ص۱۹؛ محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر النافع، قم، ج۱، ص۱۴۰.

[13] خمینی، النیّة و الاخلاص، ۲۰۰۵م، ص۱۰۴.

[14] خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۷۸ش، ص۱۶۴ـ۱۶۶.

[15] کلینی، اصول کافی، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶.

[16] حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۱؛ سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۵ق، نامه ۲۶؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۷۴، ص۲۱۵؛ مهدوی کنی، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ۱۳۷۵ش، ص۴۲۰ـ۴۲۱؛ کلینی، اصول کافی، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶.

[17] فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۱۳۲ـ۱۳۴.

[18] مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۶۷، ص۲۴۲ و ۲۴۸؛ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۴۸۲؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۸۲، ص۱۳۶؛ آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۵؛ ورام بن ابی‌فراس، مجموعة ورام، قم، ج۲، ص۱۰۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

ن ب و فضائل اخلاقی
قلبی	اخلاص • تواضع • شکر • حیا • حلم • تقوا • حسن خلق • خوف و رجاء • خشیت • توکل • توبه • یقین • شجاعت • تعبد • حسن ظن • کظم غیظ • امانت‌داری • حضور قلب • غبطه • خشوع • بلاکشی • عفو
عملی	صله رحم • صدقه • احسان به والدین • حقوق والدین • حق فرزند • غیرت • انصاف • عفت • زهد • قناعت • سخاوت • ایثار • مشارطه • محاسبه • مراقبه • ورع • اصلاح ذات البین • عدالت • حلالیت‌طلبی • عیب‌پوشی • تفأل • سکوت • انفاق • همزیستی مسالمت‌آمیز • تغافل • خضوع • رازداری
وابسته‌ها	اخلاق • جهاد نفس • نفس لوامه • نفس مطمئنه • درس اخلاق • ریاضت • رهبانیت • ذکر • تزکیه نفس• جدال احسن
رذائل اخلاقی • آیات و احادیث اخلاقی • کتاب‌های اخلاقی شیعه