آیه ۶۴ سوره مائده
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره مائده |
| شماره آیه | آیه ۶۴ |
| جزء | ۶ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | گفتن جمله «ید الله مغلوله» توسط یکی از یهودیان ثروتمند که پس از تکذیب پیامبر(ص) به فقر و تنگدستی مبتلا شد. |
| مکان نزول | مدینه |
| درباره | نسبت بخل دادن یهود به خداوند |
آیه ۶۴ سوره مائده ضمن ردّ نسبت بخل به خدا و نکوهش دشمنی برخی یهودیان با حق، از طغیان و فساد و جنگافروزی آنان سخن میگوید و بیان میکند که خداوند مانع تحقق فتنهها و آتشافروزیهای آنان میشود. بر اساس این آیه، یهودیان، خدا را «دستبسته» میخواندند. مفسران درباره منشأ این تعبیر دیدگاههای مختلفی دارند؛ از جمله اینکه برخی یهودیان پس از تکذیب پیامبر اسلام(ص) دچار فقر و تنگدستی شدند و همین وضعیت سبب شد چنین نسبتی به خداوند بدهند.
در بخش پایانی آیه نیز وعده داده شده است که خداوند هر بار آتش جنگی را که آنان برافروزند، خاموش خواهد کرد. عبدالله جوادی آملی این بخش از آیه را ناظر به تلاش یهودیان برای براندازی حکومتهای اسلامی دانسته است. وی همچنین با استناد به تعبیر «إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ» در این آیه، معتقد است که یهودیان و مسیحیان تا روز قیامت باقی خواهند ماند و حتی در دوران ظهور امام مهدی(عج) نیز با حفظ آیین خود، تحت حاکمیت اسلام زندگی خواهند کرد.
نکوهش یهود
آیه ۶۴ سوره مائده به برخی رفتارهای ناپسند یهود اشاره دارد، ازجمله اینکه آنان خدا را بخیل میشمردند؛[۱] چنانکه در آیات ۶۲ و ۶۳ همین سوره از شتابورزی آنان در انجام گناه، و تجاوز و خوردن مال حرام سخن گفته شده است.[۲] شیخ طبرسی از مفسران شیعه در قرن ششم قمری معتقد است که این آیه ناظر به تکذیب پیامبران از سوی یهود و تلاش آنان برای ازمیانبردن نام پیامبر اسلام(ص) است.[۳]
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان بیان میکند که بسیاری از یهودیان، به سبب روحیه حسادت، برتریجویی و دشمنی با پیامبر اسلام(ص)، در برابر حقانیت قرآن تسلیم نشدند و نزول آیات الهی بر طغیان و کفر آنان افزود. ازاینرو، اگرچه قرآن ذاتاً سبب گمراهی کسی نمیشود، اما سرکشی و فساد درونی یهودیان باعث میشود آنان در برابر حقیقت به دشمنیکردن روی آورند و در نتیجه، از هدایت الهی محروم شوند.[۴] همچنین به گفته جوادی آملی در تفسیر تسنیم، پندارهای نادرست یهود درباره صفات الهی، همراه با روحیه تکبر و تنگنظری آنان، سبب شده است که در قرآن از این قوم با ویژگیهایی چون طغیان، کفر، ناسازگاری، جنگافروزی و فساد در زمین یاد شود.[۵]
﴿وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ ٦٤﴾ [مائده:64]﴿و یهود گفتند دست خدا بستهاست دستهای خودشان بسته باد و به [سزای] آنچه گفتند از رحمت خدا دور شوند بلکه هر دو دست او گشاده است هر گونه بخواهد میبخشد و قطعاً آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو فرود آمده بر طغیان و کفر بسیاری از ایشان خواهد افزود و تا روز قیامت میانشان دشمنی و کینه افکندیم هر بار که آتشی برای پیکار برافروختند خدا آن را خاموش ساخت و در زمین برای فساد میکوشند و خدا مفسدان را دوست نمیدارد ٦٤﴾
معنای «بستهبودن دست خدا»
در آیه ۶۴ سوره مائده، از یهودیان نقل شده که درباره خدا از تعبیر «دست خدا بسته است» استفاده میکردند که کنایه از نسبتدادن بخل و محدودبودن بخشش الهی است.[۶] مکارم شیرازی از مفسران شیعه، با استناد به روایات اهلبیت(ع) این تعبیر را ناظر به اعتقاد یهودیان دانسته است که خداوند پس از آفرینش و تقدیر امور، دیگر در جهان دخالتی ندارد و حتی خود او نیز نمیتواند آنچه را مقدر کرده تغییر دهد.[۷]
وعده الهی به خاموشکردن جنگافروزی یهودیان
در این آیه خدا وعده میدهد که هرگاه یهودیان آتش جنگی برافروزند، آن را خاموش خواهد کرد.[۸] برخی مفسران این وعده را نوعی اعجاز در زندگی پیامبر(ص) دانستهاند؛ زیرا با اینکه یهودیان از نظر مالی، نظامی و داشتن دژهای مستحکم برتری داشتند، در نهایت در برابر قدرت و گسترش اسلام شکست خوردند.[۹] طبرسی در مجمع البیان، مصادیقی برای این وعده الهی برشمرده است: تبعید یهودیانِ بنیقینقاع و بنینضیر، مجازات یهودیان بنیقُریظه، فتح خیبر و تسلیمشدن یهودیان فدک و ساکن وادیالقری.[۱۰]
جوادی آملی، مفسر شیعه، معتقد است که وعده الهی درباره خاموشی جنگافروزی یهود، مربوط به اقداماتی است که آنان با هدف مقابله با مسلمانان و براندازی حکومت اسلامی صورت گیرد نه همه جنگهای یهودیان.[۱۱] او همچنین با استناد به عبارت «إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ» استمرار حضور یهودیان و مسیحیان تا قیامت را نتیجه گرفته و معتقد است آنان در دوران ظهور امام مهدی نیز تحت حاکمیت اسلام زندگی خواهند کرد، هرچند بر دین خود باقی بمانند.[۱۲]
سبب نزول آیه
درباره سبب نزول این آیه، چند احتمال مطرح شده است؛[۱۳] ازجمله اینکه برخی یهودیان، برای تمسخر فقرِ مسلمانان، خدا را بخیل توصیف میکردند.[۱۴] همچنین نقل شده آنان، که پیشتر ثروتمند بودند، پس از تکذیب پیامبر اسلام(ص) دچار تنگدستی شدند و در واکنش به این وضعیت، جنین تعبیری را به کار بردند.[۱۵] در برخی روایات نیز نزول آیه درباره افرادی مانند نَبّاش بن قیس یا فِنحاص، رئیس یهودیان بنیقینقاع، دانسته شده است.[۱۶] با این حال، مفسران، تصریح کردهاند که هرچند این سخن از برخی افراد صادر شد، اما چون دیگر یهودیان نیز آن را پذیرفتند، قرآن آن را به همه آنان نسبت داده است.[۱۷]
پانویس
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۵۱.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۵۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۳۴۱.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۶، ص۳۴.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۰ش، ج۲۳، ص۲۲۹.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۴۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۵۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۰ش، ج۲۳، ص۲۳۶ و ۲۳۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۵۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۳۴۱.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۰ش، ج۲۳، ص۲۳۶ و ۲۳۷.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۰ش، ج۲۳، ص۲۳۶.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۳۹۳ و ۳۹۴.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۳۹۳ و ۳۹۴.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۳۹۳ و ۳۹۴؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۵۱.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر مهر، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۱۶۹.
منابع
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح: محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تفسیر قرآن کریم، قم، اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دمشق، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.