محاسبه نفس
مُحاسبه نَفْس از مفاهیم اخلاق اسلامی و به معنای بررسی و حساب‌رسی انسان از افکار، گفتار و کردار خویش است.[۱] در این فرایند، فرد اعمال خود را می‌سنجد، نیکی‌ها را تقویت می‌کند و در صورت مشاهدهٔ خطا یا گناه، به استغفار، توبه و جبران آن می‌پردازد.[۲] محاسبهٔ نفس در آموزه‌های اسلامی، از راه‌های خودسازی و تهذیب نفس به شمار می‌رود[۳] و در روایات، بر انجام روزانهٔ آن، به‌ویژه در پایان روز، تأکید شده است.[۴]
آیهٔ ۱۸ سورهٔ حشر، که مؤمنان را به نگریستن در آنچه برای فردای خویش پیش فرستاده‌اند فرا می‌خواند، از مستندات قرآنی محاسبهٔ نفس دانسته شده است.[۵] در روایات نیز بر این عمل تأکید شده؛ چنان‌که پیامبر اسلام(ص) به حساب‌رسی از خویش پیش از حساب‌رسی الهی سفارش کرده[۶] و امام کاظم(ع) کسی را که هر روز نفس خود را محاسبه نکند، از پیروان اهل‌بیت(ع) ندانسته است.[۷]
محاسبهٔ نفس در آثار اخلاقی، یکی از مراحل سیر و سلوک شمرده شده و در کنار مُشارَطَه (شرط کردن با نفس)، مُراقَبَه (مواظبت بر رفتار) و مُعاتَبَه (سرزنش نفس)، معاقبه (تنبیه نفس)، مجاهده (کوشش در اصلاح) قرار گرفته است.[۸] شماری از عالمان اخلاق، آن را از نخستین وظایف سالک و عاملی برای اصلاح رفتار و پیشگیری از غفلت در روز حساب دانسته‌اند.[۹]
از امام صادق(ع) نقل شده است: «حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا، فَإِنَّ لِلْقِيَامَةِ خَمْسِينَ مَوْقِفًا، كُلُّ مَوْقِفٍ مِقْدَارُهُ أَلْفُ سَنَةٍ.»؛ «پیش از آن‌که به حساب شما رسیدگی شود، خودتان به حساب خویش برسید؛ زیرا برای قیامت پنجاه موقف (ایستگاه) است که مدت هر یک از آن‌ها هزار سال است.[۱۰]
برخی عالمان اخلاق، محاسبهٔ نفس را مرحله‌ای پس از توبه دانسته‌اند که به حفظ و استواری آن کمک می‌کند. به باور آنان، توبه و محاسبهٔ نفس رابطه‌ای دوسویه دارند؛ به‌طوری که توبه انسان را به محاسبهٔ نفس فرامی‌خواند و محاسبه نیز زمینهٔ تداوم و پایداری بر توبه را فراهم می‌سازد.[۱۱]
در منابع اخلاقی، محاسبهٔ نفس تنها به ترک گناه و انجام واجبات محدود نشده، بلکه ارزیابی همهٔ اعمال انسان را دربرمی‌گیرد. ازاین‌رو، انسان باید همان‌گونه که در امور مالی به سود و زیان می‌اندیشد، در رفتار خویش نیز بنگرد که آیا اعمالش برای سعادت اخروی سودمند بوده یا سرمایهٔ عمرش را بی‌ثمر ساخته است.[۱۲] بر همین اساس، پرهیز از کارهای لغو، احتیاط در امور مشتبه و دوری از مکروهات از مراتب برتر محاسبهٔ نفس به شمار آمده است.[۱۳] همچنین در این فرایند، توجه به کمّیت و کیفیت گناهان، مراقبت بر انجام واجبات و دقت در شرایط صحت و قبولی اعمال ضروری دانسته شده است.[۱۴] با این همه، محاسبهٔ نفس از دشوارترین مراحل خودسازی دانسته می‌شود؛ زیرا انسان باید خود، حساب‌رس و داور اعمال خویش باشد.[۱۵]
پانویس
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۲۶۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۹-۱۰؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۰۵ ؛ معین الدین چشتی، مراقبه نفسانی، ۱۳۹۴ش، ص۸؛ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ص۷۰۱.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ص۷۰۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۴۳.
- ↑ حائری، تزکیة النفس، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ج۳۷۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ص۷۳.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۵۳.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ص۶۹۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ملکی تبریزی، رساله لقاءالله، ۱۳۸۵ش، ص۹۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۴۳.
- ↑ حائری، تزکیة النفس، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۳.
- ↑ مصباح یزدی، پندهاى امام صادق(ع) براى ره‌جویان صادق، ۱۳۹۱ش، ص۴۳.
- ↑ مصباح یزدی، پندهاى امام صادق(ع) براى ره‌جویان صادق، ۱۳۹۱ش، ص۴۳.
- ↑ مصباح یزدی، پندهاى امام صادق(ع) براى ره‌جویان صادق، ۱۳۹۱ش، ۳۶-۳۸.
- ↑ حائری، تزکیة النفس، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۹.
منابع
- محاسبه نفس، دفتر حفظ و نشر حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۳۵ تیر ۱۴۰۵ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- حسینی حائری، سید کاظم، تزکیة النفس، قم، انتشارات دار البشیر، ۱۴۲۰ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بیروت، دار احیاء تراث عربی، ۱۴۱۲ق.
- فیض کاشانی، محمد ابن شاه مرتضی، المحجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ترجمه محمدصادق عارف، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، پندهای امام صادق(علیه السلام) به ره‌جویان صادق، تحقیق: محمدمهدی نادری قمی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
- معین الدین چشتی، حسن بن غیاث الدین، مراقبه نفسانی، تصحیح: علی قنبریان، تهران، نشر صبا، ۱۳۹۴ش.
- ملکی تبریزی، جواد، رساله لقاءالله، قم، ناشر آل علی، چاپ هفتم، ۱۳۸۵ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعاده، قم، موسسه انتشارات هجرت، ۱۳۷۸ش.