آیه ۱۱۳ سوره هود
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه رُکون |
| واقع در سوره | هود |
| شماره آیه | ۱۱۳ |
| جزء | ۱۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
آیه ۱۱۳ سوره هود را آیه رُکون نامیدهاند.[۱] این آیه به مسلمانان فرمان میدهد که به ستمگران گرایش و تکیه نکنند. عدم گرایش به ستمگران از احکام بینالمللی اسلام و از آموزههای مشترک همه پیامبران الهی است.
از این آیه بر وجوب عصمت امام(ع) و بر کبیرهبودن گناه گرایش به ستمگران استدلال شده است. با استناد به این آیه، گرایش به ظالم همانند کمک به ظالم از لحاظ حکم تکلیفی حرام دانسته شد و از جهت حکم وضعی فاسد و باطل شمرده شده است.
ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، در تفسیر این آیه و با استناد به عصر نبوی بیان کرده، روابط تجاری و علمی با ظالمین بر اساس حفظ منافع مسلمین و استقلال جوامع اسلامی اشکالی ندارد چرا که نه در مفهوم اعتماد به ظالمین است و نه از نظر اسلام ممنوع.
از آیه ۱۱۳ سوره هود در ابواب مختلف فقه مانند قضاوت، نماز جماعت و وصیت استناد شده است. مفسران، مخاطب آیه ۱۱۳ سوره هود را مشرکان عصر نزول و نیز ظالمان دانستهاند و فلسفه و حکمت نهی در تکیه بر ستمگران را، گسترش ظلم و تقویت ستمگران، ازبینرفتن زشتی ظلم، در زمره ظالمان قرارگرفتن و گرفتارشدن در آتش جهنم برشمردهاند.
متن و ترجمه آیه
متن و ترجمه آیه ۱۱۳سوره هود:
... ﴿وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ ١١٣﴾ [هود:113]
... ﴿و به کسانی که ستم کردهاند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما میرسد و در برابر خدا برای شما دوستانی نخواهد بود و سرانجام یاری ١١٣﴾
سوره هود: آیه ۱۱۳.
اهمیت و جایگاه
آیه ۱۱۳ سوره هود در ارتباط با آیه قبلی پس از امر به استقامت و نهی از طغیان از گرایش به ظالمان نهی کرده است.[۲] ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه به نقل از مفسران بیان کرده، کلمه رکن در فراز آیه «و لاترکنوا الی الذین» به معنای تمایل، همکاری، اظهار رضایت، دوستی، خیرخواهی و اطاعت آمده که همه این موارد در مفهوم جامع اعتماد و وابستگی قابل جمع است.[۳] آیه ۱۱۳ سوره هود یکی از اساسیترین برنامههای اجتماعی، سیاسی، نظامی و عقیدتی را بیان کرده و عموم مسلمانان را مخاطب قرار داده است.[۴] حرمت گرایش و اعتماد به ظالمان از آموزههای دین و از احکام بین المللی اسلام و همچنین دستور مشترک همه پیامبران الهی است.[۵] به گفته قرائتی، مفسر شیعه، با استناد به روایات، مودّت، محبت و اطاعت از ظالم از مصاديق گرایش به ظالم شمرده شده است.[۶] او با استناد از فراز «فتمسکم النار» تکیه بر ستمگران را از گناهان کبیره برشمرده است.[۷]
شیخ صدوق با استناد به آیات مختلفی از جمله آیه ۱۱۳ سوره هود، ظالمین را از ملعونان دانسته و برائت از آنها را واجب دانسته است.[۸] همچنین شیخ صدوق، طبق روایتی از پیامبر(ص) که به این آیه استناد کرده بود، ستایشکننده سلطان را برای رسیدن بهرهای از او، همدم سلطان در آتش جهنم دانسته است.[۹] کلینی نیز روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده، اگر کسی زندهبودن سلطانی را دوست داشته باشد به امید آنکه سلطان از کیسه خود مالی به او ببخشد مشمول نهی در آیه ۱۱۳ سوره هود خواهد بود.[۱۰]
از منظر فقه
آیه ۱۱۳ سوره هود در ابواب مختلف فقه مانند تقلید[۱۱] نماز جماعت،[۱۲] قضاوت،[۱۳] وصایت،[۱۴] امر به معروف،[۱۵] و ذبح[۱۶] مورد استناد قرار گرفته است. جوادی آملی فقیه شیعه، در تفسیر آیه ۱۱۳ سوره هود بیان کرده، میل و گرایش به ظالمان مانند کمک به ظالم از لحاظ حکم تکلیفی حرام[۱۷] و از جهت حکم وضعی فاسد و باطل است.[۱۸]
عبدالله جوادی آملی، فقیه شیعه، با استناد به داستان صفوان جمال در کرایهدادن شترانش به هارون الرشید برای رفتن به حج، بیان کرده، همانگونه که کمک به ظالم در آنچه به ظلمش بر میگردد (مثل غصب مال[۱۹]) حرام است، میل و گرایش به ظالمان نیز حرام است.[۲۰] به گفته او چنانچه کمک به ظالم، تأثیری در ظلمش ندارد (مثل خادمیکردن[۲۱]) فقهای امامیه در این مورد، اشکال و احتیاط کردهاند و این احتیاط در میل و گرایش به ظالم نیز وجود دارد و باید ترک شود.[۲۲]
گستره و فلسفه گرایش
ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، با استناد به سیره پیامبر(ص) در روابط تجاری یا علمی با ظالمین بر اساس حفظ منافع مسلمین بیان کرده، هر اعتمادی که مایه ضعف و ناتوانی جامعه اسلامی، ازدستدادن استقلال کشور و تبدیلشدن جامعه اسلامی به عضوی وابسته شود، باید از بین برود و چنانچه روابط تجاری یا علمی با ظالمین بر اساس حفظ منافع مسلمین، ثبات و استقلال جوامع اسلامی باشد این روابط نه در مفهوم اعتماد به ظالمین است و نه از نظر اسلام ممنوع.[۲۳] فلسفه و حکمت نهی در تکیه بر ستمگران را جلوگیری از گسترش ظلم، تشویق به فرهنگ ظلم، ازبینرفتن قبح و زشتی ظلم، تقویت ستگران، در زمره ظالمان قرارگرفتن و گرفتارشدن در آتش جهنم برشمردند.[۲۴]
مخاطب آیه
برخی مفسران مخاطب آیه «الذین ظلموا» در آیه ۱۱۳ سوره هود را به مشرکان تطبیق دادهاند[۲۵] و برخی دیگر به همه ظالمان و مفسدان،[۲۶] و مشرکان عصر پیامبر(ص) را یکی از مصادیق ظالمان برشمردهاند.[۲۷] به گفته مکارم شیرازی کسانی که در زندگی خود، ظلم کوچکی مرتکب شدهاند داخل مفهوم آیه نیستند، چرا که در این صورت افراد بسیار کمی مستثنی خواهند شد و اعتماد بر هیچکس مجاز نخواهد بود.[۲۸]
عصمت و وجوب اطاعت از امام(ع)
برخی مفسران از آیه ۱۱۳ سوره هود بر وجوب عصمت امام(ع) و اولوالامر استدلال کردهاند.[۲۹] به گفته آنان، اطاعت از اولیالامر واجب است و گرایش به ظالم حرام، پس اولیالامر باید معصوم باشند تا مصداق ظالم نباشند.[۳۰] به گفته عبدالله جوادی آملی، مفسر شیعه، همه روایاتی که برخی اهل سنت[۳۱] با استناد به معنای اولوا الامر در آیه ۵۹ سوره نساء به وجوب اطاعت از هر حاکمی فتوا دادهاند، با مفاد آیه ۱۱۳ سوره هود سازگاری نداشته و فتوای آنان باطل و نادرست است.[۳۲] به گفته او، این روایات اگر صحیح باشند و ساختگی نباشند، به دلیل مخالفت با قرآن حجت نیستند.[۳۳]
پانویس
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۸۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۲۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۱.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۸.
- ↑ شیخ صدوق، اعتقادات الامامیة، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۴۲۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ قمی طباطبایی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۹۵.
- ↑ شریف مرتضی، المسایل الناصریات، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۴.
- ↑ سبزواری، محمدباقر، کفایه الاحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۴۲.
- ↑ مصطفوی، فقه المعاملات، ۱۴۲۳ق، ص۵۹۴.
- ↑ سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیله، ۱۴۱۵ق، ص۱۹۹.
- ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۳۱۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۲، ص۵۱ - ۵۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۱.
- ↑ نجفی کاشف الغطاء، سوال و جواب، موسسه کاشف الغطاء، ص۱۴۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۳.
- ↑ نجفی کاشف الغطاء، سوال و جواب، موسسه کاشف الغطاء، ص۱۴۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰ و ۲۶۱.
- ↑ رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷Aش، ج۹، ص۳۱۹ و ۳۲۰.
- ↑ آدرس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۲.
- ↑ رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷Aش، ج۹، ص۳۱۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۳.
- ↑ قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۲۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۲۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ صهیب، عبدالجبار، المسند الموضوعي الجامع للكتب العشرة، ۲۰۱۳ق، ج۳، ص۳۲۸؛ ملتقى أهل الحديث، أرشيف ملتقى أهل الحديث-۲، ۱۴۳۲ق، ج۵۳، ص۴۴۹.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۶.
منابع
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- سبزواری، محمدباقر، کفایه الاحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر، دلیل تحریر الوسیله - الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شریف مرتضی، علی بن حسین موسوی، المسایل الناصریات، محقق: مرکز پژوهش و تحقیقات علمی، تهران، رابطه الثقافه و العلاقات الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، اعتقادات الامامیة، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲.
- صهیب، عبدالجبار، المسند الموضوعي الجامع للكتب العشرة، بیجا، بینام، ۲۰۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق. قمی طباطبایی، سید تقی، مبانی منهاج الصالحین، محقق: عباس حاجیانی، قم، منشورات قلم الشرق، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مهطر، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، محقق: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محقق: حسين درگاهى، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. سازمان چاپ و انتشارات، چاپ اول، ۱۳۶۸ش
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان قم، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مصطفوی، سید محمدکاظم، فقه المعاملات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- أرشيف ملتقى أهل الحديث، ملتقى أهل الحديث، بیجا، بینا،۱۴۳۲ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، محقق: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نجفی کاشف الغطاء، محمدحسین، سوال و جواب، بیجا، موسسه کاشف الغطاء، بیتا.