سوره فاتحه یا حمد، نخستین سوره قرآن بهترتیب مصحف و از سورههای مکی است. این سوره نخستین سوره کاملی دانسته شده که بر پیامبر(ص) نازل شده است. امالکتاب، سبعالمثانی، شفا، دعا و فاتحةالکتاب از نامهای دیگر آن است. به گفته مفسران، محتوای سوره حمد شامل توحید، ستایش خداوند، اظهار بندگی، استعانت از او و درخواست هدایت به صراط مستقیم است.
سوره حمد در نمازهای واجب، بهجز نماز میت، و نمازهای مستحب قرائت میشود. در فقه امامیه، قرائت این سوره در دو رکعت نخست نمازهای واجب، واجب است و در هر دو رکعت نمازهای مستحب نیز باید خوانده شود. اما در فقه اهلسنت، در همه رکعات نماز قرائت میشود.
در قرائت واژه «مالک» در آیه سوم این سوره، دو قرائت «مالک» و «مَلِک» وجود دارد. علامه طباطبایی هر دو قرائت را صحیح دانسته، اما قرائت «مَلِک» را بهدلیل تناسب معنای پادشاهی با فرمانروایی خداوند در روز قیامت مناسبتر شمرده است.
در روایات، فضیلتهایی برای سوره حمد بیان شده است؛ از جمله جلوگیری از نزول عذاب بر امت اسلامی، حفاظت از خطرات، برخورداری از خیر دنیا و آخرت. این سوره همچنین در فرهنگ و ادب فارسی بازتاب داشته است؛ چنانکه عبارتهایی مانند «بسم الله الرحمن الرحیم» و «الحمدلله رب العالمین» در آغاز برخی آثار به کار رفتهاند.
معرفی
نامها و سبب نامگذاری
برای سوره حمد نامهای متعددی ذکر شده است. نام اصلی آن را فاتحةالکتاب گفتهاند؛ زیرا این سوره در آغاز قرآن قرار دارد و قرآن با آن آغاز میشود.[۱]جلالالدین سیوطی، در کتاب الاتقان فی علوم القرآن، ۲۵ نام برای این سوره شمرده است از جمله فاتحة الکتاب، اُم الکتاب، اُم القرآن، السبع المثانی، القرآن العظیم، الواقیه، الکنز، النور، سورة الشکر، الشِفا، الشافیه و سورة الدعا.[۲] همچنین حمد، اساس، مناجات، کافیه، وافیه، راقیه (بهمعنای تعویذکننده و پناهدهنده) از دیگر نامهای این سوره است.[۳]
محل و ترتیب نزول
سوره حمد دو بار نازل شده است: بار نسخت در آغاز بعثت در مکه و بار دیگر پس از تغییر قبله در مدینه. به همین جهت، به آن مثانی میگویند. با این حال از سورههای مکی به شمار میآید؛ زیرا نخستین بار در مکه نازل شده است. این سوره، نخستین سوره قرآن به ترتیب مصحف و بر اساس برخی روایات، پنجمین سوره به ترتیب نزول و اولین سوره کامل نازلشده بر پیامبر(ص) است.[۴]
تعداد آیات و کلمات
سوره فاتحه، ۷ آیه، ۲۹ کلمه و ۱۴۳ حرف دارد. این سوره از سورههای مفصلات است و در میان مفصلات نیز از سورههای «قصار» به شمار میآید. طبق روایات، این سوره در عین اختصار، در معنا بزرگ و «ام الکتاب» و اساس قرآن است.[۵]
اهمیت
سوره حمد در زندگی دینی مسلمانان جایگاه ویژهای دارد. این سوره در همه نمازهای واجب و مستحب بهجز نماز میت قرائت میشود.[۶]امام رضا(ع) نیز جامعیت خیر و حکمت دنیا و آخرت را از دلایل قرائت این سوره در آغاز نماز دانسته است.[۷]
در میان شیعیان، قرائت سوره حمد برای شفای بیماران رایج است و گاه حمد شفا نامیده میشود؛ در برخی روایات نیز از آن بهعنوان شفای بیماریها یاد شده است.[۸] همچنین قرائت آن برای اموات در مراسم فاتحهخوانی رواج دارد.[۹]
محتوا
محتوای اصلی سوره حمد، توحید، ستایش خداوند، عبادت، استعانت از او و درخواست هدایت است.[۱۰] این سوره همچنین به صفات خداوند، ویژگیهای بندگان صالح، هدایت به صراط مستقیم و دوری از گمراهی میپردازد.[۱۱] بر اساس حدیثی قدسی، سوره حمد میان خداوند و بندهاش تقسیم شده است: بخشی از آن به حمد و ثنای خداوند و بخشی دیگر به بیان درخواستهای بنده اختصاص دارد.[۱۲]
گفتار اول؛ آیه ۲-۴ دلایل شایستگی خداوند برای پرستش
مقدمه؛ آیه ۱ به نام خدای دارای همه کمالات
وظیفه اول؛ آیه ۵ پرستش و بندگی خدا
دلیل اول؛ آیه ۲ ربوبیت گسترده خدا
وظیفه دوم؛ آیه ۵ یاری خواستن از خدا
دلیل دوم؛ آیه ۳ رحمت بیکران خدا
وظیفه سوم؛ آیه ۶-۷ درخواست هدایت از خدا
دلیل سوم؛ آیه ۳ رحمت پیوسته خدا
دلیل چهارم؛ آیه ۴ مالکیت خدا در روز جزا
احکام
به گفته فقیهان، آموختن و درستخواندن سوره حمد بر مکلّفواجب است. در فقه امامیه، قرائت این سوره در دو رکعت نخست نمازهای واجب واجب است و در هر دو رکعت نمازهای مستحب نیز باید خوانده شود.[۱۴] اما در فقه اهلسنت، قرائت آن در همه رکعات نماز لازم دانسته شده است.[۶] در رکعت سوم و چهارم نمازهای واجب، نمازگزار میان قرائت سوره حمد و تسبیحات اربعه مخیّر است.[۱۵]
درباره قرائت واژه «مالک» در آیه ۳ سوره حمد، دو قرائت «مالک» و «مَلِک» مطرح است. علامه طباطبایی هر دو قرائت را صحیح میداند، اما «مَلِک» را از نظر عرف و لغت مناسبتر میشمارد؛ زیرا به معنای پادشاه است و با اختصاص فرمانروایی خداوند به روز قیامت تناسب دارد.[۲۰]
سید محمدحسین طهرانی نیز از علامه طباطبایی نقل کرده است که در روایات، هر دو قرائت به پیامبر(ص) نسبت داده شده و چهار تن از قاریان هفتگانه «مَلِک» خواندهاند. همچنین زمخشری، مفسر اهلسنت، در تفسیر الکشّاف وجوهی برای ترجیح قرائت «مَلِک» بیان کرده است.[۲۱]
آیه پنجم سوره حمد، «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»، به معنای «تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» است. به گفته مفسران، در این آیه لحن سخن از غایب به مخاطب تغییر میکند و بنده پس از شناخت خداوند، خود را در محضر او میبیند و از او یاری میخواهد.[۲۲] مفسران عبارت «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» را بیانگر توحید عبادی و «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» را بیانگر توحید افعالی و نیاز انسان به یاری خداوند دانستهاند.[۲۳] علامه طباطبایی کاربرد فعلهای جمع «نعبد» و «نستعین» را نشانه پرهیز از خودمحوری دانسته و محسن قرائتی آن را با اهمیت نماز جماعت مرتبط کرده است.[۲۴]
در برخی دعاها و نمازهای حاجت، خواندن این آیه برای رفع گرفتاریها توصیه شده است.[۲۵] همچنین، در نماز امام زمان پس از قرائت سوره حمد در هر رکعت، این آیه صد بار تکرار میشود.[۲۶]
فضیلت و خواص
در روایات، فضیلتهای متعددی برای سوره حمد بیان شده است. در روایتی، جبرئیل به پیامبر(ص) خبر میدهد که نزول این سوره مانع نزول عذاب بر امت اسلام میشود.[۲۷] همچنین در احادیث، به قرائت و همراه داشتن این سوره برای در امان ماندن از خطرات توصیه شده است.[۲۸] از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که اگر سوره حمد هفتاد بار بر مردهای خوانده شود و او زنده گردد، نباید تعجب کرد.[۲۹]
به نقل از امام علی(ع)، پیامبر(ص) سوره حمد را از گنجهای عرش الهی دانسته که خداوند آن را به پیامبر اختصاص داده است. همچنین در این روایت، برای قرائت سوره حمد با اعتقاد به محبت و پیروی از پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، پاداشی برتر از دنیا و آنچه در آن است بیان شده است.[۳۰] پیامبر(ص) نیز سوره حمد را برترین سوره قرآن معرفی کرده و فرموده است که سورهای مانند آن در تورات، انجیل، زبور و قرآن نازل نشده است.[۳۱]
در روایاتی از امام صادق(ع)، قرائت سوره حمد زمینهساز دستیابی به خیر دنیا و آخرت دانسته شده و آمده است که اسم اعظم الهی در این سوره تقسیم شده است.[۳۲] همچنین در حدیثی از پیامبر(ص)، ثواب قرائت این سوره برابر با دوسوم قرآن و صدقه دادن به همه مؤمنان بیان شده است.[۳۳] در روایتی که شیخ مفید نقل کرده، پاداش قرائت سوره حمد با ثواب قرائت همه کتابهای آسمانی برابر دانسته شده است.[۳۴]
برخی عالمان شیعه نیز به آثار درمانی سوره حمد اشاره کردهاند. محمدصالح مازندرانی، قرائت سوره حمد را برای درمان بیماریها، بهویژه با هفتاد بار قرائت، مؤثر شمرده است.[۳۵]محمدتقی مجلسی نیز از شفای بیش از هزار بیمار با قرائت این سوره، بر پایه مشاهدات خود، یاد کرده است.[۳۶]
سوره حمد در ادبیات
برخی پژوهشگران، سوره حمد را بهدلیل دربرداشتن سه ساختار آغازیه تسمیه (آغاز کار با نام خدا یا بسمله گفتن)، تحمید (ستایش) و دعا، الگویی کمنظیر در میان آغازیههای کتابهای آسمانی دانستهاند.[۳۷] به باور محققان ادب فارسی، بسمله این سوره بر آغاز مثنویهای حماسی و غنایی، عبارت «الحمدلله رب العالمین» بر آثار منثور کلاسیک و بخش پایانی آن بر آغازیههای منظوم تأثیر گذاشته است.[۳۸]
﴿راه آنان که گرامی شان داشتهای نه [راه] مغضوبان و نه [راه] گمراهان ٧﴾
﴿به نام خداوند رحمتگر مهربان ١ ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان ٢ رحمتگر مهربان ٣ [و] خداوند روز جزاست ٤ [بار الها] تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم ٥ ما را به راه راست هدایت فرما ٦ راه آنان که گرامی شان داشتهای نه [راه] مغضوبان و نه [راه] گمراهان ٧﴾