سجده شکر
سَجده شُکْر سجدهای مستحب برای سپاسگزاری از خداوند است که در فقه شیعه، در مواردی مانند پس از نماز، دریافت نعمت و برطرف شدن بلا توصیه شده است. این سجده با یک بار قرار دادن پیشانی بر زمین تحقق مییابد و دو بار سجده کردن نیز مستحب دانسته شده است. در روایات، برای آن فضیلتهایی مانند جلب رضایت الهی و افزایش پاداش بیان شده و ذکرها و دعاهای مختلفی مانند «شکراً لله» و «عفواً عفواً» برای آن ذکر شده است.
اهمیت و فضیلت
سجده شکر از اعمال مستحب و از تعقیبات نماز به شمار میرود. در روایات، بر انجام آن پس از نماز تأکید شده و برای آن پاداشهایی مانند افزایش ثواب، آمرزش گناهان و جلب رحمت الهی ذکر شده است. در روایتی منقول از امام صادق(ع) سجده شکر پس از نماز را موجب افزایش ارزش نماز و خشنودی خداوند دانسته شده است. [۱] در روایتی دیگر، برای سجده شکر بهسبب نعمت، پاداشهایی مانند ثبت حسنات، آمرزش گناهان و افزایش درجات بهشتی بیان شده است[۲] امام زمان(عج) نیز سجده شکر را از مهمترین مستحبات دانسته و آن را معادل دعا و تسبیح بعد از واجبات معرفی کرده است.[۳]
موارد استحباب
سجده شکر مستحب است و در موارد زیر بر انجام آن تأکید شده است:
- پس از نمازهای نماز واجب و مستحب، در روایات، بر سجده شکر پس از نماز مغرب تأکید شده است.[۴]
- هنگام دریافت نعمت یا تجدید نعمت.
- هنگام برطرف شدن بلا یا مصیبت
- پس از توفیق انجام کار نیک یا ترک گناه
- هنگام مشاهده فرد گرفتار بلا یا فرد گناهکار، برای شکرگزاری از سلامت و دوری خود از آن وضعیت.[۵]
چگونگی انجام سجده شکر
سجده شکر با یک بار قرار دادن پیشانی بر زمین تحقق مییابد، هرچند برخی فقیهان دو بار سجده کردن را بهتر دانستهاند. در این شیوه، پس از سجده نخست، گونه راست و سپس گونه چپ بر زمین گذاشته میشود که به آن تَعفیر گفته میشود.[۶]
سجده شکر، تکبیر افتتاح، تشهد و سلام ندارد.[۷] البته برخی فقها تکبیر پس از سر برداشتن از سجده را مستحب دانستهاند.[۸] درباره اینکه برای تحقق سجده شکر، قرار دادن سایر اعضای سجده بر زمین نیز لازم است یا قرار دادن پیشانی کفایت میکند، میان فقها اختلاف نظر وجود دارد.[۹]
ذکرهای سجده شکر
برای سجده شکر ذکر خاصی که گفتن آن شرط صحت باشد تعیین نشده و گفتن هر ذکر و دعایی در آن جایز است. در روایات، ذکرها و دعاهای مختلفی برای آن نقل شده است. از جمله، امام رضا(ع) گفتن صد مرتبه «شُکراً شُکراً» یا «عَفواً عَفواً» را در سجده شکر توصیه کرده است.[۱۰] از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که کمترین ذکر در سجده شکر پس از نماز، سه مرتبه «شُکراً لِلّه» است.[۱۱]
در برخی روایات، گفتن یا رؤوف، یا رحیم، یا ربّ، یا سیدی و شکرگزاری برای نعمت ولایت اهلبیت(ع) در سجده شکر توصیه شده است.[۱۲] همچنین نقل شده است که امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) در سجده شکر این دعا را بسیار میگفتند: «اَسْألُک الرّاحَةَ عِنْدَ الْمَوتِ وَ الْعَفْوَ عِندَ الْحِسابِ.»[۱۳]
شرایط و مستحبات
طهارت و رو به قبله بودن شرط صحت سجده شکر نیست؛[۱۴] بااینحال، هر دو (قبله[۱۵] و طهارت[۱۶]) از مستحبات آن دانسته شدهاند. طولانی کردن سجده، قرار دادن دستها بر زمین، چسباندن سینه و شکم به زمین، انجام تَعفیر (گذاشتن گونه راست و سپس چپ بر زمین) و خواندن دعاهای واردشده نیز مستحب است. مسح محل سجده با دست و کشیدن آن بر صورت و جلوی بدن پس از سر برداشتن از سجده نیز در برخی منابع از مستحبات شمرده شده است.[۱۷]
درباره برخی جزئیات، از جمله بودن مباح بودن مکان و صحیح بودن محل قرار گرفتن پیشانی، میان فقها اختلاف نظر وجود دارد.[۱۸]
نخستین سجده شکر
در برخی منابع، سجده شکر امام علی(ع) پس از آگاهی از سلامت پیامبر(ص) در ماجرای لیلةالمبیت، نخستین سجده شکر در اسلام دانسته شده است. بر اساس این گزارش، پیامبر(ص) هنگام خروج از مکه برای هجرت به مدینه، امام علی(ع) را در بستر خود قرار داد و علی(ع) پس از اطمینان از سلامت پیامبر(ص)، سجده شکر بهجا آورد.[۱۹]
پانویس
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳.
- ↑ شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۳۵.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، دار احیاء التراث العربی، ج۵۳، ص۱۶۱؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث، ج۶، ص۴۰۹.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۰، ص۲۳۴-۲۴۰؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی (محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۴-۵۸۵؛ کرکی، جامع المقاصد، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الأفهام، دار الهدی للطباعة والنشر، ج۱، ص۲۲۳؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۵۱.
- ↑ کرکی، جامع المقاصد، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ کرکی، جامع المقاصد، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۹-۳۵۰.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۲.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳.
- ↑ بروجردی، جامع احادیث، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۴۶۹.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۹۹-۱۰۲.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث، ج۱، ص۱۳۷؛ ج۳، ص۱۵.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی (محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۱۲-۳۱۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۰، ص۲۴۵.
- ↑ کرکی، جامع المقاصد، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۷-۳۴۹؛ ص۳۵۲؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی (محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۵.
- ↑ کرکی، جامع المقاصد، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۲، ص۳۱۷؛ کاشف الغطا، کشف الغطاء، دفتر تبلیغات اسلامی، ج۳، ص۲۱۵؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۳۴۹-۳۵۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۶۰.
منابع
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی (التابعة) لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
- بروجردی، سید حسین، جامع احادیث الشیعه، مترجمان احمد اسماعیل تبار، احمدرضا حسینی، محمدحسین مهوری، تهران، فرهنگ سبز، ۱۳۸۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة إلی تحصيل مسائل الشريعة، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الافهام، قم،دار الهدی للطباعة والنشر، بیتا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، دار الشریف الرضی للنشر، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی (محشی)، محقق: احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۹ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، قم، مؤسسة اهل البیت لاحیاء التراث.
- قمی، عباس، مفاتیح الجنان، قم، نشر اسوه، بیتا.
- کاشف الغطا، شیخ جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت،دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بیتا.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۵ش.