بین‌الطلوعین
بَین‌الطُّلوعَین، فاصله زمانیِ میان طلوع فجر و طلوع خورشید است. در فرهنگ اسلامی، بین‌الطوعین از اوقات پرفضیلت برای عبادت، دعا و ذکر خدا به شمار می‌رود. در قرآن، سفارش شده که در این هنگام، خداوند یاد و تسبیح شود. در احادیث نیز زمانی ویژه برای نزول رحمت، اجابت دعا و گشایش روزی معرفی شده است. بیداری در این زمان جزو سیره امامان(ع) و مورد تأکید عارفان بوده و برخی کارها ازجمله خوابیدن و معامله، در آن، مکروه شمرده شده است. همچنین، ماهیت فقهی بین‌الطلوعین و اینکه جزو شب باشد یا روز، بر برخی احکام فقه، مانند اعتکاف، حج و آغاز ماه قمری، اثرگذار است.
جایگاه بین‌الطلوعین در فرهنگ اسلامی
مرتضی مطهری:
«این روایت را شنیده‌اید که علی (ع) در همان شب نوزدهم ماه رمضان، وقتی اذان صبح را گفتند، خطاب به سپیده‌دم فرمود: ای سپیده‌دم، از روزی که علی به دنیا آمده است، روزی نبوده که تو طلوع کنی و چشم علی خواب باشد. برای همین است که آن‌هایی که بویی از معنویت برده‌اند برای بیداری آخر شب و بین‌الطلوعین ارزش زیادی قائل‌اند. حتی من درباره بعضی شنیده‌ام که برای تربیت بچه‌هایشان، از وقتی که شیرخوار بوده‌اند، کوشش می‌کردند آن‌ها را به هر بهانه‌ای، در بین‌الطلوعین بیدار نگه دارند.[۱]
بَین‌الطُّلوعَین به فاصله زمانی میان طلوع فجر و طلوع خورشید می‌گویند که در آموزه‌های اسلامی، از اوقات پرفضیلت برای عبادت و یاد خدا به شمار می‌رود.[۲] در آیاتی از قرآن، از جمله آیه ۳۹ سوره ق و آیه ۱۳۰ سوره طه به ذکر و تسبیح خدا در این هنگام سفارش شده است. در برخی روایات، این فاصله زمانی، هنگام برداشته‌شدن فشار قبر از اهل قبور،[۳] از ساعات بهشت،[۴] و زمان نازل‌شدن مَنّ و سَلوا (غذایی بهشتی) بر بنی‌اسرائیل معرفی شده است.[۵] همچنین گفته شده که پیامبر(ص) در بین‌الطلوعین متولد شده است.[۶] وقوف در مَشعر در بین‌الطلوعینِ روز عید قربان نیز از ارکان حج شمرده می‌شود.[۷]
بیداری، دعا و ذکرگفتن در بین‌الطلوعین از سیره امامان(ع) بوده[۸] و عارفان به بهره‌گیری از این زمان تأکید[۹] و دستورالعمل‌هایی را بر انجام در آن زمان ارائه کرده‌اند.[۱۰] در برخی کتاب‌های اخلاقی و آداب اسلامی، فصل مستقلی به اعمال و آداب بین‌الطلوعین اختصاص داده شده است.[۱۱]
آداب بین‌الطلوعین
در منابع روایی، برای بین‌الطلوعین اعمالی توصیه و از برخی رفتارها نهی شده است:
- ذکر خدا: در روایتی از پیامبر(ص) آمده است که کسی که پس از نماز صبح، در محل نماز خود بنشیند و تا طلوع آفتاب خدا را یاد کند، پاداش کسی را دارد که حج به جا آورده است.[۱۲] در روایت دیگری نیز این عمل، مانعی در برابر آتش جهنم معرفی شده است.[۱۳]
- دعاکردن: پیامبر(ص) دعاکردن در بین‌الطلوعین را برای برآورده‌شدن حاجات بسیار مؤثر دانسته است.[۱۴] همچنین از امام صادق(ع) نقل شده که دعا در این زمان، در جلب روزی، تأثیر فراوان دارد.[۱۵]
- کراهت خوابیدن: در برخی روایات از خوابیدن در بین‌الطلوعین نهی شده[۱۶] و فقیهان نیز آن را مکروه دانسته‌اند.[۱۷] در روایتی از امام صادق(ع)، خوابیدن در این ساعت شوم و موجب طرد روزی معرفی شده است.[۱۸]
- پرهیز از معامله: انجام معامله در بین‌الطلوعین مکروه است[۱۹] و در روایتی از پیامبر(ص)، از آن نهی شده است.[۲۰]
- مکروه‌بودن نزدیکی با همسر: در روایتی از امام باقر(ع)، نزدیکی با همسر در این زمان مکروه شمرده شده[۲۱] و برخی فقیهان نیز به کراهت آن فتوا داده‌اند.[۲۲]
- کراهت نماز مستحبی: بر اساس برخی فتاوا، پس از به‌جا آوردن نماز واجب صبح، خواندن نماز مستحبی در بین‌الطلوعین کراهت دارد.[۲۳]
تأثیر در احکام فقهی
در برخی مسائل فقهی، تعیین اینکه بین‌الطلوعین جزو شب است یا روز، در استنباط حکم شرعی نقش دارد. از جمله این مسائل، حق قَسْم همسران، اعتکاف، مواقف حج و شناخت اول ماه قمری است. برای مثال، اگر بین‌الطلوعین بخشی از شب شمرده شود، حق‌همخوابی همسر تا طلوع آفتاب ادامه پیدا می‌کند. همچنین در مسئلۀ اول ماه قمری نیز اشتراک در شب با مناطق دوردست، در بین‌الطلوعین هم امکان‌پذیر می‌شود.[۲۴]
محمداسحاق فیاض، از مراجع تقلید شیعه، در بررسی این مسئله، کتاب مستقلی با عنوان «ما بَین الطَّلوعَین، بحثٌ فقهی» نوشته است.[۲۵] بیشتر فقیهان شیعه بین‌الطلوعین را بخشی از روز می‌دانند.[۲۶] این دیدگاه با برداشت عرفی و رایج مردم نیز همخوانی دارد.[۲۷] در مقابل، برخی آن را جزئی از شب و گروهی دیگر، زمانی مستقل از شب و روز دانسته‌اند.[۲۸] به باور فیاض، هیچ دلیل شرعی معتبری برای اثبات هیچ‌یک از این دیدگاه‌ها وجود ندارد؛ ازاین‌رو، در مواردی که حکم شرعی بر این مسئله متوقف باشد و دلیل قطعی بر وجوب در دست نباشد، تکلیف شرعی نیز ثابت نخواهد شد.[۲۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش،ج۲۸، ص۵۲۹.
- ↑ مهدوی، «سیره عبادی ائمه(ع)»، ص۱۷۹.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۸۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ۱۲۳.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۳۹.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۱۶، ص۱۹۳.
- ↑ پژهشکده حج و زیارت، مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی با حواشی مراجع معظم تقلید، ۱۳۹۲ش، ص۵۴۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌اشعث، جعفریات، مکتبة نینوا، ص۲۳۶؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۸۰؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۱؛ ابن‌شهر‌آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۴.
- ↑ بهاری همدانی، تذکرة المتقین، ۱۳۸۴ش، ص۱۱۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حسینی طهرانی، عنوان بصری، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۵۰؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۸، ص۵۲۹..
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: فیض کاشانی، خلاصة الاذکار و اطمئنان القلوب، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۹-۱۷۶؛ شیخ بهایی، مفتاح الفلاح، دار الکتاب الاسلامی، ص۹-۱۵۱.
- ↑ ابن‌حیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۶۷؛ شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۵۸۵.
- ↑ شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۵۷۶.
- ↑ ابن‌حیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۶۷.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۳۸.
- ↑ عریضی، مسائل علی بن جعفر و مستدرکها، ۱۴۰۹ق، ص۱۴۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: علامه حلی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۳۹.
- ↑ کیدری، اصباح الشیعه، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۵۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۹۴.
- ↑ طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۴، ص۱۰.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۲۰.
- ↑ فیاض، ما بین الطلوعین، ۱۳۹۹ش، ص۵-۶؛ و ص۱۰.
- ↑ نگاه کنید به: فیاض، ما بین الطلوعین، ۱۳۹۹ش، ص۹.
- ↑ فیاض، ما بین الطلوعین، ۱۳۹۹ش، ص۹؛ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۶۶؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۰۲.
- ↑ فیاض، ما بین الطلوعین، ۱۳۹۹ش، ص۳۴-۳۵.
- ↑ فیاض، ما بین الطلوعین، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
- ↑ فیاض، ما بین الطلوعین، ۱۳۹۹ش، ص۳۴.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن‌اشعث، محمد بن محمد، جعفریات (اشعثیات)، تهران، مکتبة نینوا، بی‌تا.
- ابن‌حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الاسلام، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، ۱۳۸۵ق.
- ابن‌شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- بهاری همدانی، محمد، تذکرة المتقین، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۴ش.
- پژهشکده حج و زیارت، مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی با حواشی مراجع معظم تقلید، تهران، مشعر،۱۳۹۲ش
- حسینی طهرانی، سید محمدمحسن، «استمرار آثار روزه»، در سایت مکتب وحی، تاریخ بازدید: ۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حسینی طهرانی، سید محمدمحسن، عنوان بصری، تهران، مکتب وحی،۱۳۹۲ش.
- شاهزیدی، الهام، و راضیه فرهادی و مریم کتانی و قاسم زارعی و محمدصادق ابوطالبی، «تأثیر چهل روز بیداری و مناجات در بین الطلوعین بر آرامش و عزت نفس بانوان جوان اصفهان»، در دوفصلنامه علمی-تخصصی اسلام و مطالعات معنویت، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
- شیخ بهایی، محمد بن حسین، مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة من الواجبات و المستحبات، قم، دار الکتاب الاسلامی، بی‌تا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، دار التفسیر، ۱۴۱۶ق.
- عریضی، علی بن جعفر، مسائل علی بن جعفر و مستدرکها، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۰ق.
- فیاض، محمداسحاق، ما بین الطلوعین، تقریر عادل هاشم، قم، مؤسسة الصادق(ع)، ۱۳۹۹ش.
- فیض کاشانی، محسن، خلاصة الاذکار و اطمئنان القلوب، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کیدری، محمد بن حسین، اصباح الشیعة بمصابیح الشریعه، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۱۶ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
- مهدوی، محمدمهدی، «سیره عبادی ائمه(ع)»، در مجله کوثر معارف، سال پنجم، شماره ۱۲، زمستان ۱۳۸۸ش.