تکبیرة الاحرام
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
تَکْبیرَةُ الْإحْرام، از واجبات و ارکان نماز به معنای «اللّه اکبر» گفتن در آغاز آن. اگر نمازگزار به عمد یا سهو، تکبیر نگوید یا خللی در آن ایجاد کند، نمازش باطل است و باید آن را دوباره بخواند. تکبیر الاحرام نماز باید به صورت عربی صحیح گفته شود.
چرا به تکبیر آغازین نماز «تکبیرةالاحرام» میگویند؟
نامگذاری «تکبیرةالاحرام» از آن روست که با گفتن این تکبیر در آغاز نماز، کارهایی مانند سخن گفتن یا خندیدن بر نمازگزار حرام میشود؛[۱] به همین دلیل آن را «تحریمه» نیز مینامند.[۲] در احادیث،[۳] عناوینی مانند: «تکبیرةالافتتاح»[۴] و «أنْفُ الصلاة»[یادداشت ۱][۵] نیز برای آن بهکار رفته است.
اهمیت و جایگاه تکبیرة الاحرام در نماز
در منابع فقهی اهل سنت، استحباب تکبیرة الاحرام از برخی تابعین مانند اوزاعی، زُهْری و سعید بن مُسَیب نقل شده است.[۶] بااینحال، در فقه امامی و اهل سنت، بر وجوب تکبیرة الاحرام اتفاق نظر وجود دارد.[۷] بسیاری از فقها علاوهبر واجب دانستن، تکبیرة الاحرام را از ارکان نماز نیز محسوب میکنند. بر این اساس، اگر نمازگزار عمداً یا سهواً آن را ترک کند یا در آن خللی ایجاد شود، نمازش باطل و اعاده آن واجب است.[۸]
درباره اینکه آیا تکبیرة الاحرام جزئی از نماز است یا شرط صحت آن، دو دیدگاه وجود دارد:
- دیدگاه مشهور: بیشتر فقها تکبیرة الاحرام را اولین جزء نماز میدانند[۹] و تمام شرایط لازم برای صحت نماز، مانند رو به قبله بودن و پوشش داشتن، را در تکبیرة الاحرام نیز واجب میشمارند.[۱۰]
- دیدگاه حنفی: فقهای حنفی تکبیرة الاحرام را شرط صحت نماز میدانند، نه جزئی از آن، همانند طهارت لباس و مکان.[۱۱]
حکم تکرار در تکبیرة الاحرام
در مسئله تکرار تکبیرة الاحرام، میان فقهای امامی اختلاف وجود دارد:
- نظر مشهور: تکرار تکبیرة الاحرام نماز را باطل میکند. یعنی اگر نمازگزار «اللهاکبر» را برای شروع بگوید و دوباره آن را با قصد تکبیرة الاحرام تکرار کند، نماز باطل شده و باید دوباره تکبیر بگوید. هر تکرارِ دوباره نیز همین حکم را دارد.[۱۲]
- نظر دیگر: افزودن تکبیر باعث بطلان نماز نمیشود. دلیل این گروه آن است که دلیلی شرعی بر بطلان وجود ندارد و واژه «رکن» اصطلاح فقهاست، نه نص شرعی؛ بنابراین باید به معنای لغوی آن (پایه و ستون) بسنده کرد، نه مبطل بودن تکرار.[۱۳]
شروط صحت
به گفته فقیهان، صحت تکبیرةالاحرام نیازمند چند شرط اصلی است: همزمانی با نیت نماز،[۱۴] ایستادن هنگام گفتن آن،[۱۵] و ادای دقیق عبارت «اللهاکبر». استفاده از الفاظ هممعنا جایز نیست و ممکن است نماز را باطل کند.[۱۶]
نظر فقهای امامی: یادگیری عربی برای ادای «اللهاکبر» واجب است. اگر وقت یا توان یادگیری نباشد، باید با تلقین حرفبهحرف گفته شود. اگر حتی این هم ممکن نبود، ادای نادرست ولی قابلتشخیص بهعنوان تکبیر، بر ترجمه برتری دارد.[۱۷]
نظر فقیهان اهل سنت: ابوحنیفه تعبیرهای دیگری که بیانگر تعظیم خدا باشند (مثل «الله اعظم») را کافی میداند و حتی گفتن تکبیر به زبان فارسی را ـ حتی برای فرد توانای به عربی ـ مجاز شمرده است.[۱۸] شافعیان و حنبلیان اجازه استفاده از زبان غیرعربی را فقط برای کسی میدهند که قادر به گفتن عربی نیست.[۱۹]
مستحبات
در منابع فقهی برای تکبیرة الاحرام برخی امور مستحب ذکر شده است، از جمله:
- بالابردن دستها تا مقابل گوش هنگام گفتن آن[۲۰] اما سید مرتضی این کار را واجب دانسته است.[۲۱]
- ذکر هفت تکبیر، که تکبیرة الاحرام یکی از آنهاست و با نیت به جا آوردن نماز واجب از تکبیرهای دیگر متمایز میشود.[۲۲] فقهای امامی در این باره که نمازگزار کدامیک از این تکبیرها را باید تکبیرة الاحرام قرار دهد، اختلاف نظر دارند و طبق فتوای مشهور، نمازگزار در تعیین آن مختار است.[۲۳] برخی فقها نخستین تکبیر[۲۴] و شماری دیگر آخرین تکبیر را تکبیرة الاحرام دانستهاند.[۲۵]
- مستحب است که امام جماعت تکبیرة الاحرام را چنان بلند بگوید که اقتدا کنندگان آن را بشنوند اما شش تکبیر دیگر را آهسته ادا کند.[۲۶]
پانویس
- ↑ ابنادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۱۶؛ طباطبایی یزدی، العروه الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۱۶ـ۱۱۷.
- ↑ ابنفَهْد حِلّی، المهذب البارع، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۹؛ زُحَیلی، الفقه الاسلامی و ادلّته، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۸۱۵.
- ↑ ابنحنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، دارصادر، ج۱، ص۱۲۳؛ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۹ـ۱۲.
- ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۱۶.
- ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۱۰.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۱۷۵؛ عینی، البنایه فی شرح الهدایه، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۸۶
- ↑ مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة والبرهان، جامعه مدرسین، ج۲، ص۱۹۳.
- ↑ نَوَوی، المجموع: شرح المهذب، دارالفکر، ج۳، ص۲۸۹ـ۲۹۱؛ علامه حلّی، قواعدالاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۷ش، ج۹، ص۲۰۱؛ جزیری، الفقه علی المذهب الاربعه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج۸، ص۳۲؛ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۲۱۸.
- ↑ جزیری، الفقه علی المذهب الاربعه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۱۹؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلّته، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۸۱۷.
- ↑ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۳۳؛ شهیدثانی، روض الجنان، ۱۴۰۴ق، ص۲۵۸؛ امام خمینی، تحریرالوسیله، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۴۶؛ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲۳، ص۱۰۹ـ۱۲۰.
- ↑ مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۹۵؛ بروجردی، مستندالعروه الوثقی، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۰۴.
- ↑ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج ۱۱، ص۲۵۶.
- ↑ ابنقدامه، المغنی، عالم الکتب، ج۱، ص۴۶۳.
- ↑ مالک بن انس، المدونه الکبری، افست، ج۱، ص۶۲ـ۶۳؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۰۲؛ شافعی، الاُمّ، بیتا، ج۱، ص۱۰۰.
- ↑ انصاری، کتاب الصلاه، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۸۸ـ۲۸۹.
- ↑ عینی، البنایه فی شرح الهدایه، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۹۷؛ جزیری، الفقه علی المذهب الاربعه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۲۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۲۲۰ـ۲۲۱
- ↑ نووی، المجموع: شرح المهذب، دارالفکر، ج۳، ص۳۰۴ـ ۳۰۵؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۲۴.
- ↑ سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۴۷ـ ۱۴۸.
- ↑ ابنادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۷؛ حرّ عاملی، تفصيل وسائلالشيعه، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۲۰.
- ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۲۱.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج ۸، ص۲۱.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الفقه المنسوب للامام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۵.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج ۸، ص۳۶.
منابع
- ابنادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسين، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت، دارصادر، بیتا.
- ابنعابدین، محمدامین، حاشیة ردّالمحتار علی الدّر المختار: شرح تنویر الابصار، بیروت، چاپ افست، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م.
- ابن فهد حلّی، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، تحقیق مجتبی عراقی، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- ابنقدامه، المغنی، بیروت، عالم الکتب، بیتا.
- انصاری، مرتضی بن محمدامین، کتاب الصلاه، قم، بینا، ۱۴۱۵ق.
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- بروجردی، مرتضی، مستندالعروه الوثقی، تقریرات درس آیتاللّه خوئی، قم، بینا، ۱۴۱۳ق.
- جزیری، عبدالرحمان، الفقه علی المذهب الاربعه، استانبول، بینا، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة(ج۲۳)، کویت، وزارت الاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۱۰ق/ ۱۹۹۰م.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة(ج۱۳)، کویت، وزارت الاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
- جمعی از نویسندگان، الفقه المنسوب للامام الرضا علیهالسلام، و المشتهر ب فقه الرضا، مشهد، موسسة آل البیت، ۱۴۰۶ق.
- حرّعاملی، محمدبن حسن، تفصيل وسائلالشيعه الى تحصيل مسائلالشريعه، قم، بینا، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲ق.
- خمینی، روحالله، تحریرالوسیلة، بیروت، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
- زحیلی، وهبه مصطفی، الفقه الاسلامی و ادلّته، دمشق، ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
- شافعی، محمدبن ادریس ، الاُمّ، چاپ محمد زهری نجار، بیروت، بیتا.
- شهیدثانی، زین الدین بن علی ، روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان، چاپ سنگی، تهران، ۱۳۰۳ش، قم ۱۴۰۴ق.
- طباطبائی، علی بن محمدعلی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، بینا، ۱۴۱۸ـ۱۴۲۱.
- طباطبائی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
- طوسی، محمدبن حسن ، المبسوط فی فقه الامامیة، تحقیق: محمدتقی کشفی، تهران، بینا، ۱۳۸۷ش.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، قواعدالاحکام، قم، بینا، ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹ق.
- علم الهدی، علی بن حسین ، الانتصار، قم ۱۴۱۵؛
- عینی، محمود بن احمد، البنایة فی شرح الهدایة، بیروت ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.
- قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ق.
- کاظمی خراسانی، محمدعلی، کتاب الصلاة، تقریرات درس آیة اللّه نائینی، قم ۱۴۱۱ق.
- مالک بن انس، المدونة الکبری، چاپ افست بیروت، بیتا.
- مجلسی، محمدباقربن محمدتقى، بحارالانوار، بيروت، دار احیا تراث العربی، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، موسسه آل البيت(ع) لاحياء التراث، ۱۴۱۱ق.
- مقدس اردبیلی، احمدبن محمد، مجمع الفائدة والبرهان فی شرح ارشادالاذهان، تحقیق؛ مجتبی عراقی، علی پناه اشتهاردی، و حسین یزدی اصفهانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیتا.
- موسوی عاملی، محمدبن علی ، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام الاحیاء تراث، ۱۴۱۰ق.
- نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار الاحیاء تراث العربی، ۱۳۶۷ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی ، عوائد الایام، قم، دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ۱۳۷۵ ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی احکام الشریعة، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۵ق.
- نووی، یحیی بن شرف، المجموع: شرح المهذب، بیروت: دارالفکر، بیتا.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام
- فرهنگ فقه فارسی
خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «یادداشت» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="یادداشت"/> یافت نشد.