نماز خوف

نماز خوف به چگونگی خواندن نمازهای واجب یومیه در حال جنگ و ترس از دشمن یا حیوان درنده و بلایای طبیعی اشاره دارد. این نماز در آیه ۱۰۲ سوره نساء تشریع شده و روایات متعددی به این نماز پرداخته‌اند. پیامبر(ص) در غزوه‌های مختلف و حضرت علی(ع) در جنگ صفین و همچنین امام حسین(ع) در روز عاشورا نماز خوف خواندند.

این نماز به دو نوع نماز خوف و نماز شدت خوف تقسیم شده است. نماز خوف به دو صورت جماعت و فرادا خوانده می‌شود. در نماز خوف اگر بتوان شرایط و اجزای نماز را رعایت کرد؛ نماز‌های چهار رکعتی به‌صورت شکسته خوانده می‌شود؛ البته در نماز جماعت لازم است افراد به دو دسته تقسیم شوند تا دسته‌ای نماز خوانده و دسته‌ای حراست کنند. بنابر نظر مشهور فقها، در حال نماز، همراه داشتن سلاح واجب است.

نماز شدت خوف در صورتی خوانده می‌شود که مکلف ترس از دزد، حیوان درنده یا بلایای طبیعی داشته باشد یا آن‌قدر جنگ شدید باشد که نتواند تمامی اجزاء و شرایط نماز را رعایت کند. در این‌ صورت نماز را تا حد امکان با رعایت اجزاء و شرایط بجا می‌آورد و در صورت عدم امکان فقط نیت کرده و تکبیرة الاحرام می‌گوید و بجای هر رکعت تسبیحات اربعه را می‌خواند و با تشهد و سلام نماز را به پایان می‌رساند.

مفهوم‌شناسی و پیشینه

نماز خوف به چگونگی خواندن نمازهای واجب یومیه در حال جنگ و ترس از دشمن یا حیوان درنده، بلایای طبیعی و امثال آن که ترس بر جان وجود دارد، گفته می‌شود.^[۱] در قرآن کریم آیات ۱۰۱، ۱۰۲ و ۱۰۳ سوره نساء و آیه ۲۳۹ سوره بقره به نماز خوف اشاره دارد^[۲] در بعضی کتاب‌های حدیثی نزدیک به پنجاه‌و‌پنج روایت درباره نماز خوف وجود دارد^[۳] همانند صحیحه زرارة از امام باقر(ع) که به چگونگی خواندن نماز خوف پرداخته است.^[۴] در کتاب‌های فقهی نیز در فصلی جداگانه به نماز خوف پرداخته شده است.

نماز بطن‌ النخل در مکانی بین طائف و مکه که درخت خرمایی در آنجا بود،^[۵] نماز ذات‌ الرِّقاع در غزوه ذات‌ الرقاع،^[۶] نماز عُسْفان در غزوه عسفان و غزوه بنی سلیم از جمله نمازهای خوفی هستند که پیامبر(ص) به جماعت خواندند.^[۷] همچنین حضرت علی(ع) در لیلة الهریر^[۸] و امام حسین(ع) در روز عاشورا نماز خوف را به جا آوردند.^[۹]

در کتاب‌های فقهی فصلی جداگانه به نماز خوف اختصاص یافته است.^[۱۰] این نماز در شرایط ترس و تهدید با تغییراتی در نحوه اقامه آن انجام می‌شود. اگر ترس کم باشد و فرصت برای خواندن نماز با رعایت اجزاء وجود داشته باشد، به آن نماز خوف گفته می‌شود.^[۱۱] در صورت ترس شدید یا درگیری با دشمن و یا اینکه هر لحظه امکان حمله دزد یا حیوان درنده باشد، وقتی فرصت کامل برای نماز نباشد، نماز شدت خوف به جا آورده می‌شود. به این نماز در حال جنگ، نماز مُطارَده و مُسایَفه نیز گفته می‌شود.^[۱۲]

چگونگی خواندن نماز خوف و شدت خوف

بنا به نظر فقها نماز خوف یا نماز شدت خوف به چند صورت خوانده می‌شود:

نماز خوف

نماز خوف با جماعت در نمازهای چهار رکعتی: در این صورت نماز به‌صورت شکسته خوانده می‌شود.^[۱۳] افراد در حال جنگ به دو دسته تقسیم می‌شوند، عده‌ای مقابل دشمن می‌ایستند و عده‌ای مشغول نماز می‌شوند. این نماز به دو حالت خوانده می‌شود: در این حالت، امام جماعت یا دو نماز دو رکعتی می‌خواند؛ یک‌بار با دسته اول و یک‌بار با دسته دوم (نماز بطن‌النخل)^[۱۴] یا فقط یک نماز دو رکعتی می‌خواند و دسته اول رکعت اول را با امام می‌خوانند و سپس رکعت دوم را فرادی می‌خوانند. دسته دوم نیز رکعت اول را با امام می‌خوانند و سپس رکعت دوم را فرادی می‌خوانند (نماز ذات‌الرقاع).^[۱۵]
نماز خوف با جماعت در نماز مغرب: برخی فقهاء گفته‌اند امام جماعت با دسته اول یک رکعت می‌خواند و آنها دو رکعت بعد را فرادی و کوتاه می‌خوانند. سپس دسته دوم در رکعت دوم به امام ملحق می‌شوند و دو رکعت اول را با امام می‌خوانند. امام سپس صبر می‌کند تا آنها رکعت سوم را فرادی خوانده و به سلام امام ملحق شوند.^[۱۶] حضرت علی(ع) در لیلة الهریر نماز خوف را به این روش خواندند.^[۱۷] برخی فقهاء نیز امام را مخیر دانسته‌اند که نماز مغرب را به روش اول یا دوم، با خواندن دو رکعت اول با دسته اول و رکعت آخر با دسته دوم، بخواند.^[۱۸] در نماز عسفان، وقتی دشمن در جهت قبله باشد، دو صف پشت سر امام قرار می‌گیرند. هر دو صف به رکوع می‌روند، اما در سجده، صف اول با امام سجده می‌کنند و صف دوم حراست می‌کنند. سپس پس از برخاستن امام و صف اول از سجده، صف دوم سجده‌های خود را انجام می‌دهند. این روند در رکعت دوم نیز تکرار می‌شود و در نهایت همه با امام تشهد و سلام می‌دهند.^[۱۹]
نماز خوفِ فرادا: اگر نماز خوف به فرادا خوانده شود مشهور فقها قائلند که به صورت شکسته خوانده می‌شود چه در حال سفر و چه در حال حَضَر (اقامت در محل سکونت)، اما عده اندکی قائلند که نماز خوف در صورتی که به فرادا خوانده شود فقط در حال سفر شکسته است و در حال حضر به صورت تمام خوانده می‌شود.^[۲۰]

نماز شدت خوف

نماز شدت خوف نیز مانند نماز خوف در نمازهای چهار رکعتی به‌صورت شکسته خوانده می‌شود و تا حد امکان شرایط و اجزای نماز رعایت می‌شود. در صورت امکان، نماز رو به قبله خوانده می‌شود و اگر نشد، در هر جهت ممکن یا حتی در حال حرکت یا سوار بر مرکب خوانده می‌شود. اگر حتی به صورت اشاره‌ای هم امکان نماز نباشد، به جای هر رکعت تسبیحات اربعه گفته می‌شود.^[۲۱] نیت، تکبیرة الاحرام، تشهد و سلام نیز واجب است.^[۲۲]

شرایط

نماز خوف ذات‌الرقاع و بطن‌النخل که به جماعت خوانده می‌شود، با وجود شروطی صحیح است:

دشمن در جهت قبله نباشد.
دشمن قدرت حمله ناگهانی را داشته باشد و از حمله او ایمن نباشیم.
تعداد مسلمانان به‌اندازه‌ای باشد که بتوان آنها را به دو دسته تقسیم کرد تا یک دسته در مقابل دشمن ایستادگی کند.^[۲۳]
تقسیم جمعیت به بیش از دو دسته برای امام جماعت لازم نباشد.^[۲۴]

احکام

برای نماز خوف چند حکم در متون فقهی آمده است.

مشهور فقها قائلند^[۲۵] که همراه داشتن سلاح برای نمازگزاران در حال نماز جماعت واجب است؛ حتی اگر نجاستی به آن باشد؛ مگر اینکه مانع افعال نماز شود.^[۲۶] به نظر بعضی از فقهاء همراه داشتن سلاح برای دسته‌ مدافع نیز واجب است.^[۲۷]
در صورتی که نمازگزار در رکعت‌هایی که به امام جماعت اقتدا کرده خطا و سهوی مرتکب شود، نیازی به سجده سهو نیست.^[۲۸]

جستارهای وابسته

نماز شکسته

پانویس

↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ص۱۶۹-۱۶۴؛ ابن حمزه طوسی، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، ۱۴۰۸ق، ص۱۱۱،۱۱۲؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۳۱-۳۲۰.
↑ استرآبادی، آیات الاحکام، ۱۳۹۴ق، ص۲۸۲-۲۷۳
↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۴۵۱-۴۳۴
↑ سبزواری، مهذب الأحکام، ۱۴۱۳ق، ج۹، ص۳۱۰؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۱.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۶۴-۱۶۳
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۶۴.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۷۹-۱۷۸.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۷۳.
↑ سید بن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۱۲-۱۱۱
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ص۱۶۳
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۶.
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۷،۱۶۴؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۰-۱۲۲.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۵۸.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۶۳،۱۶۴؛ ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۵۷.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۶۹-۱۶۷؛ ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۴۸-۳۴۲؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۴۸.
↑ ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۱۵-۱۱۴؛ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۵-۲۱۴.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۷۳
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص ۱۷۲-۱۷۳؛ شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۱؛ ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۵۰-۳۴۸؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۵؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۴۴۷.
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۶۷؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۴۴۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۸۰-۱۷۸.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۵۸.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۸۱-۱۸۸؛ شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۲؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۷.
↑ شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ۳۳۸؛ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۱۴
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۴؛ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۱۳؛ طوسی، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، ۱۴۰۸ق، ص۱۱۱؛ محقق حلی،شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۰؛ٰ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۶۵،۱۶۶.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۶۶.
↑ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۶.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۷۷-۱۷۵؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۶.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۷۵؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۶.
↑ شهیداول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹، ج۴، ص۳۶۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۷۵.

منابع

استرآبادی، محمد بن علی بن ابراهیم، آیات الاحکام،تهران، کتابفروشی معراجی، ۱۳۹۴ق.
حائری طباطبایی، سید علی بن محمد، ریاض المسائل، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۸ق.
سبزواری، سید عبدالأعلی، مهذب الأحکام، قم، موسسه المنار، ۱۴۱۳ق.
سید بن طاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، تهران، انتشارات جهان، ۱۳۴۸ش.
شهید اول عاملی، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة، بیروت، دارالتراث دارالإسلامیة، ۱۴۱۰ق.
شهید اول عاملی، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۹ق.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط،تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة،‌ ۱۳۸۷ق.
شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان عکبری، المقنعة، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
طوسی، محمد بن علی بن حمزه، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، قم،انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۸ق.
فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، قم،انتشارات اسلامی، ۱۴۱۶ق.
قاضی ابن‌براج طرابلسی، عبدالعزیز، المهذب، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۶ق.
محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن، شرایع الإسلام، قم، موسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، قم،‌ دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.

[1] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ص۱۶۹-۱۶۴؛ ابن حمزه طوسی، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، ۱۴۰۸ق، ص۱۱۱،۱۱۲؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۳۱-۳۲۰.

[2] استرآبادی، آیات الاحکام، ۱۳۹۴ق، ص۲۸۲-۲۷۳

[3] شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۴۵۱-۴۳۴

[4] سبزواری، مهذب الأحکام، ۱۴۱۳ق، ج۹، ص۳۱۰؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۱.

[5] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۶۴-۱۶۳

[6] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۶۴.

[7] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۱۷۹-۱۷۸.

[8] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۷۳.

[9] سید بن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۱۲-۱۱۱

[10] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ص۱۶۳

[11] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۶.

[12] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۷،۱۶۴؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۰-۱۲۲.

[13] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۵۸.

[14] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۶۳،۱۶۴؛ ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۵۷.

[15] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۶۹-۱۶۷؛ ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۴۸-۳۴۲؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۴۸.

[16] ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۱۵-۱۱۴؛ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۵-۲۱۴.

[17] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴، ص۱۷۳

[18] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص ۱۷۲-۱۷۳؛ شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۱؛ ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۵۰-۳۴۸؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۵؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۴۴۷.

[19] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۶۷؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۴۴۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۸۰-۱۷۸.

[20] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۵۸.

[21] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۸۱-۱۸۸؛ شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۲؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۷.

[22] شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ۳۳۸؛ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۱۴

[23] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۶۴؛ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۱۳؛ طوسی، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، ۱۴۰۸ق، ص۱۱۱؛ محقق حلی،شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۰؛ٰ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۶۵،۱۶۶.

[24] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۶۶.

[25] حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۶.

[26] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۷۷-۱۷۵؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۶.

[27] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۷۵؛ حائری طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۲۶.

[28] شهیداول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹، ج۴، ص۳۶۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق،ج۱۴،ص۱۷۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

ن ب و جهاد
آیات	آیه سیف • آیه مجاهدون • آیه اذن جهاد • آیه ۲۱۶ سوره بقره • آیه ۱۹۰ سوره بقره • آیه ۷ سوره محمد • آیه ۳۶ سوره توبه• آیه ۴ سوره محمد • آیه ۶۹ سوره عنکبوت
انواع	جهاد ابتدایی • جهاد دفاعی • نظریه جهاد ذبی • عملیات استشهادی
احکام	شهید • ماه‌های حرام (ذی‌الحجة، ذی‌القعده، رجب و محرم) • کافر حربی • جزیه • غنیمت • فرار از جنگ • فیء • فدیه • تترس • سلاح کشتار جمعی • مذاکره با دشمن • جاسوسی • سلاح هسته‌ای
وابسته	جنگ‌های پیامبر • اهل قبله • نماز خوف • حفظ بیضه اسلام • کافر ذمی • اهل کتاب • دار الاسلام • دار الحرب • بغی • ترور • تروریسم • حکم جهاد • فتوای جهاد محمدتقی شیرازی • نسیء • گروه‌های تکفیری • فتوای جهاد علیه داعش • دشمن • مرزبانی • دفاع از وطن
فروع دین