ترتیب
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
ترتیب به رعایت تقدم و تأخر در اجزای یک عمل، مانند رکوع پیش از سجده در نماز گفته میشود. به گفته فقیهان، در حوزه عبادات، رعایت ترتیب در اذان و اقامه، نمازهای یومیه مانند وجوب ادای نماز ظهر پیش از عصر و اجزای هر نماز، و همچنین در قضای نمازهای فوت شده و خطبه نماز جمعه الزامی است.
فقیهان ترتیب در سایر احکام شرعی نظیر مناسک حج مانند اعمال روز عید قربان و رمی جمرات، و پرداخت دیه از عاقله براساس طبقات ارث را نیز لازم میدانند.
ترتیب و موالات
ترتیب به معنای رعایت تقدم و تأخر بین اجزای یک عمل یا حکم گفته میشود مانند رکوع قبل از سجده در نماز.[۱] در مقابل موالات به معنای پشت سر هم بودن اجزای عمل بدون فاصله قابل توجه، مثلا نمازگزار بعد از رکوع باید بدون فاصله زمانی به سجده برود و اگر بین این دو عمل فاصله به قدری باشد که صورت نماز از بین برود، موالات در نماز رعایت نشده است.[۲]
رعایت ترتیب در وضو، غسل و تیمم
رعایت ترتیب در تیمم و اعضای وضو واجب است، بهجز در مسح پای راست و چپ.[۳] همچنین، رعایت ترتیب بین مسح پای راست و چپ (تقدیم مسح پای راست بر چپ) بنابر مشهور واجب نیست.[۴]
در غسل ترتیبی، واجب است ابتدا سر و گردن شسته شود و سپس سایر اعضا. همچنین، بنابر قول مشهور، رعایت ترتیب بین سمت راست و چپ بدن نیز واجب است.[۵]
در غسل میت، رعایت ترتیب در شستشو واجب است: ابتدا با آب سدر، سپس با آب کافور و در نهایت با آب خالص.[۶]
در نماز
- اذان و اقامه: رعایت ترتیب در بخشهای اذان و اقامه برای صحّت آنها واجب است. در صورت اشتباه در ترتیب، باید از همان بخشی که اشتباه رخ داده، اعاده شود.[۷]
- نمازهای یومیه: رعایت ترتیب در نمازهای یومیه واجب است، به این صورت که نماز ظهر قبل از عصر و نماز مغرب قبل از عشا خوانده شود. همچنین، ترتیب بین افعال نماز (مانند تکبیر، قرائت، رکوع، سجود، تشهّد) و همچنین بین آیات حمد و سوره [۸]و فرازهای تشهّد باید رعایت شود.[۹]
- قضای نمازهای فوت شده: در قضای نمازهایی که رعایت ترتیب در ادای آنها شرط است (مانند نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا)، رعایت ترتیب واجب است. البته در مورد وجوب تقدیم قضای نمازی که اول فوت شده، اختلاف نظر وجود دارد.[۱۰]
- خطبه نماز جمعه: رعایت ترتیب بین اجزای خطبه نماز جمعه (مانند حمد الهی، صلوات، موعظه و خواندن سوره) بنابر تصریح برخی فقها واجب است و این وجوب به مشهور نسبت داده شده است.[۱۱]
ترتیب در سایر احکام
- مناسک حج: در روز عید قربان، رعایت ترتیب بین اعمال واجب است: ابتدا رمی جمره عقبه، سپس قربانی و در نهایت حلق یا تقصیر (بنابر قول گروهی).[۱۲] رعایت ترتیب بین رمی جمرات سه گانه در روزهای یازدهم و دوازدهم ذیحجه در منا نیز لازم است.[۱۳]
- کفارهها: در مواردی مانند کفاره ظهار، قتل خطا و افطار روزه قضای ماه رمضان (پس از ظهر)، چندین نوع کفاره به ترتیب مشخص شده است. تنها در صورتی که فرد توانایی انجام کفاره اول را نداشته باشد، میتواند به سراغ کفاره دوم برود[۱۴]
- ترتیب بین وارثان: در استحقاق ارث، رعایت ترتیب بین طبقات مختلف ارث لازم است. به این معنی که اگر طبقه ارثبری پیشین وجود داشته باشد، طبقه بعدی ارث نمیبرد.
- پرداخت دیه: بنابر مشهور، در قتل خطا، دیه از عاقله (خویشاوندان پدری) بر حسب ترتیب طبقات ارث گرفته میشود. اگر افراد توانمند در طبقه اول (عصبه) برای پرداخت دیه وجود داشته باشند، از طبقه دوم دیه گرفته نمیشود.[۱۵]
پانویس
- ↑ موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۲۷.
- ↑ کاشف الغطاء، سؤال و جواب، مؤسسه کاشف الغطاء، ص۷۶؛ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۶۰۲، م۱۱۱۴.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۷۳.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۲۲۶
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳، ص۸۵ـ۹۳
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۱۲۳ـ۱۲۵؛ غروی تبریزی، التنقیح(الطهارة)، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۲۱
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۹، ص ۸۹
- ↑ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۸۲ـ۵۱۵، ۶۰۰
- ↑ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۲، ص۵۸۹
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۱۹؛ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۱، ص۷۳۶
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۲۱۷
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۹، ص۲۴۷ـ۲۴۸
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۰، ص۱۶
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۳، ص۱۶۹ـ۱۷۳
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۳۷
منابع
- بنیهاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، تهران، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش.
- طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق.
- غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (الطهارة)، تقریر: ابوالقاسم خوئی، قم، دارالهادی للمطبوعات، ۱۴۱۰ق
- کاشف الغطاء، محمدحسین بن علی، سؤال و جواب، مؤسسه کاشف الغطاء، بیتا.
- موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي، فرهنگ فقه فارسي، زیر نظر:آيةاللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى، قم، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السّلام، ۱۳۸۲ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.