ترتیب

ترتیب به رعایت تقدم و تأخر میان اجزای یک عمل یا میان امور مرتبط با یک حکم گفته می‌شود؛ مانند تقدم رکوع بر سجده در نماز.^[۱] رعایت ترتیب در برخی عبادات و احکام اسلامی برای صحت یا اجرای صحیح آنها لازم است.

در نماز، اجزای آن، مانند قیام، قرائت، رکوع، سجده و تشهد، باید به ترتیب مقرر انجام شود.^[۲] همچنین رعایت ترتیب در اذان و اقامه^[۳] و میان نمازهای روزانه، مانند تقدم نماز ظهر بر عصر و نماز مغرب بر عشاء،^[۴] لازم است. در قضای نماز نیز در برخی موارد، رعایت ترتیب میان نمازهای فوت‌شده لازم دانسته شده است.^[۵] ترتیب اجزای خطبه نماز جمعه نیز بنا بر نظر مشهور فقیهان لازم است.^[۶]

در تیمم و وضو نیز ترتیب واجب است؛^[۷] با این حال، بنابر مشهور، تقدم مسح پای راست بر پای چپ واجب نیست.^[۸] در غسل ترتیبی نیز ابتدا سر و گردن و سپس سایر اعضای بدن شسته می‌شود و بنابر مشهور، رعایت ترتیب میان سمت راست و چپ بدن نیز لازم است.^[۹] در غسل میت، شست‌وشو به‌ترتیب با آب سدر، آب کافور و آب خالص انجام می‌شود.^[۱۰]

در برخی دیگر از احکام شرعی نیز رعایت ترتیب مطرح است. ترتیب اعمال حج در روز عید قربان، از جمله رمی جمره عقبه، قربانی و حلق یا تقصیر بنا بر نظر گروهی واجب است.^[۱۱] همچنین، رمی جمرات سه‌گانه در روزهای یازدهم و دوازدهم ذی‌الحجه باید به ترتیب انجام شود.^[۱۲] در برخی کفارات، مانند کفاره ظهار و قتل خطا، اعمال به ترتیب مشخصی انجام می‌شوند و در صورت ناتوانی از انجام مرحله نخست، نوبت به مرحله بعد می‌رسد.^[۱۳] در ارث نیز طبقات ارث‌بر بر یکدیگر تقدم دارند و وجود وارث در طبقه مقدم مانع ارث‌بردن طبقه بعدی می‌شود.^{[نیازمند منبع]} همچنین، بنابر مشهور، در قتل خطا پرداخت دیه بر عهده عاقله است و خویشاوندان پدری بر اساس طبقات ارث در پرداخت آن در نظر گرفته می‌شوند.^[۱۴]

ترتیب با موالات تفاوت دارد. ترتیب به تقدم و تأخر اجزای یک عمل مربوط است، در حالی که موالات به پیوستگی اجزای آن و نبود فاصله قابل‌توجه میان آنها مربوط می‌شود.^[۱۵]

پانویس

↑ مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۲۷.
↑ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۸۲ـ۵۱۵، ۶۰۰.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۹، ص ۸۹.
↑ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۲، ص۵۸۹
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۱۹؛ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۱، ص۷۳۶
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۲۱۷.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۷۳.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۲۲۶.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳، ص۸۵ـ۹۳.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۱۲۳ـ۱۲۵؛ غروی تبریزی، التنقیح(الطهارة)، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۲۱.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۹، ص۲۴۷ـ۲۴۸.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۰، ص۱۶.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۳، ص۱۶۹ـ۱۷۳.
↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۳۷.
↑ کاشف الغطاء، سؤال و جواب، مؤسسه کاشف الغطاء، ص۷۶؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۶۰۲، م۱۱۱۴.

منابع

بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، تهران، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش.
طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق.
غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (الطهارة)، تقریر: ابوالقاسم خوئی، قم، دارالهادی للمطبوعات، ۱۴۱۰ق
کاشف الغطاء، محمدحسین بن علی، سؤال و جواب، مؤسسه کاشف الغطاء، بی‌تا.
مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت، زیر نظر:آیةاللّه سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، ۱۳۸۲ش.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائع الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.

[1] مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۲۷.

[2] طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۸۲ـ۵۱۵، ۶۰۰.

[3] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۹، ص ۸۹.

[4] طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۲، ص۵۸۹

[5] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۱۹؛ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ۱۴۱۷-۱۴۲۰ق، ج۱، ص۷۳۶

[6] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۲۱۷.

[7] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۷۳.

[8] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۲۲۶.

[9] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳، ص۸۵ـ۹۳.

[10] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۱۲۳ـ۱۲۵؛ غروی تبریزی، التنقیح(الطهارة)، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۲۱.

[11] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۹، ص۲۴۷ـ۲۴۸.

[12] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۰، ص۱۶.

[13] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۳، ص۱۶۹ـ۱۷۳.

[14] نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۳۷.

[15] کاشف الغطاء، سؤال و جواب، مؤسسه کاشف الغطاء، ص۷۶؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۶۰۲، م۱۱۱۴.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]